Wybory i partie polityczne: systemy wyborcze, referendum i demokracja bezpośrednia

13 zadań z oficjalnych arkuszy matury rozszerzonej z wiedzy o społeczeństwie (2018–2022). Spróbuj rozwiązać samodzielnie, potem odsłoń odpowiedź — przy każdym zadaniu znajdziesz typową pułapkę, na której wykładają się maturzyści.

Matura CKE · maj 2022 · zad. 11 2 pkt wybory wiekszosciowe, organy panstwa, Prezydent RP, Senat, wojt/burmistrz, rada gminy

Instrukcja PKW dla wyborcy: "Postaw znak X w kratce wylacznie przy nazwisku jednego kandydata. Jezeli postawisz X przy wiecej niz jednym, glos bedzie niewazny."

To opis karty wyborczej w wyborach wiekszosciowych (jednomandatowe glosowanie).

Uzupelnij tabele — wpisz nazwy wlasciwych organow wladzy w Rzeczypospolitej Polskiej wybieranych w wyborach wiekszosciowych, w ktorych na karcie do glosowania moglaby zostac zamieszczona powyzsza informacja.

Tabela 2x2: [Organ centralny / Organ samorzadowy] x [Organ wykonawczy / Organ prawodawczy].

Pokaż odpowiedź

	Organ centralny	Organ samorzadowy
Organ wykonawczy	Prezydent RP	wojt / burmistrz / prezydent miasta
Organ prawodawczy	Senat RP (senatorowie)	rada gminy w gminach do 20 tys. mieszkancow (lub rada powiatu/sejmik w okregach jednomandatowych — dyskutowane)

Uzasadnienia:

Prezydent RP — wybory powszechne, bezposrednie, wiekszosciowe (jesli zaden kandydat nie uzyska 50%+1, II tura miedzy dwoma najlepszymi).
Senat RP — 100 jednomandatowych okregow wyborczych, ordynacja wiekszosciowa (od 2011 r.).
Wojt / burmistrz / prezydent miasta — wybory bezposrednie, wiekszosciowe (II tura przy braku 50%+1).
Rada gminy w gminach do 20 tys. mieszkancow — okregi jednomandatowe, system wiekszosciowy (Kodeks wyborczy art. 418). W gminach powyzej 20 tys. — system proporcjonalny.

⚠ Typowa pułapka: Pulapki: - **Sejm RP** — NIE, wybierany w systemie **proporcjonalnym** (metoda d'Hondta, listy partyjne). Nie pasuje do "X przy jednym kandydacie". - **Rada gminy w gminach 20+ tys.** — proporcjonalna. Tylko **w malych gminach** wiekszosciowa. - **Posel do PE** — proporcjonalny, NIE wiekszosciowy. - Trzeba podac 4 organy (po jednej kategorii w kazdej komorce).

Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →

Matura CKE · maj 2022 · zad. 12 2 pkt system partyjny, wybory do Sejmu 2011 i 2015, prog wyborczy, koalicja

Dwie tabele z wynikami wyborow do Sejmu RP z drugiej dekady XXI wieku (2011 i 2015 r.):

Tabela 1 (2011): PO 39,18% / 207 mandatow, PiS 29,89% / 157, Ruch Palikota 10,02% / 40, PSL 8,36% / 28, SLD 8,24% / 27.

Tabela 2 (2015): PiS 37,58% / 235, PO 24,09% / 138, Kukiz'15 8,81% / 42, Nowoczesna 7,60% / 28, Zjednoczona Lewica 7,55% / 0, PSL 5,13% / 16.

12.1. Na podstawie tabel sformuluj argument i kontrargument do tezy: Polski system partyjny jest stabilny.

12.2. Wyjasnij, dlaczego w wyborach, ktorych wyniki zaprezentowano jako ostatnie (2015), nie przyznano mandatow w Sejmie RP jednemu z ugrupowan.

Pokaż odpowiedź

12.1.

Argument (za stabilnoscia): Trzy ugrupowania — PiS, PO i PSL — sa obecne w obu wyborach (2011 i 2015) i razem zdobyly w obu cyklach ponad 75% mandatow. Stabilna obecnosc dwoch glownych partii (PO, PiS) i PSL jako "jezyczka u wagi" wskazuje na stabilizacje systemu dwubiegunowego.

Kontrargument (przeciw stabilnosci): System partyjny ulegl istotnym zmianom — w 2015 r. zniknal Ruch Palikota (z 10% w 2011 r.), SLD spadl ponizej progu (z 8,24% w 2011 r. do 7,55% w ramach Zjednoczonej Lewicy, ale po przekroczonym wyzszym progu dla koalicji), pojawily sie dwie nowe partie (Kukiz'15, Nowoczesna). To swiadczy o fluktuacji elity partyjnej i niestabilnosci systemu.

12.2.

Zjednoczona Lewica uzyskala 7,55% glosow, ale nie przyznano jej mandatow, poniewaz wystartowala jako koalicja wyborcza, a dla koalicji obowiazuje wyzszy prog wyborczy — 8% (zgodnie z Kodeksem wyborczym, art. 196 §1 pkt 2). Pojedyncze partie (komitety partyjne) maja prog 5%, ale koalicje wyborcze — 8%. Zjednoczona Lewica (SLD + TR + PPS + UP + Zieloni) nie przekroczyla 8%, wiec nie podzielono miedzy nia mandatow.

⚠ Typowa pułapka: Pulapki 12.1: Nie wystarczy ogolnik "stabilny / niestabilny" — trzeba **odwolac sie do danych z tabel** (konkretne partie obecne lub nieobecne w obu wyborach). Pulapki 12.2: - Klucz to **8% prog dla koalicji**, NIE 5%. Czesty blad: "nie przekroczyly progu wyborczego 5%" — 7,55% > 5%, wiec to nie wyjasnia. Klucz to **rozroznienie**: komitet partyjny vs koalicja. - Inna mozliwa odpowiedz: "wystartowali jako Komitet Koalicyjny Wyborczy", a nie pojedyncza partia.
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
Matura CKE · maj 2022 · zad. 13 2 pkt demokracja bezposrednia, inicjatywa ludowa, referendum, weto ludowe, recall
Trzy informacje o formach demokracji bezposredniej (M. Bankowicz):
- Informacja 1: Obywatele moga zglosic projekt ustawy. (= inicjatywa ludowa / obywatelska)
- Informacja 2: Obywatele maja prawo do zablokowania wykonywania kwestionowanej przez nich ustawy. (= weto ludowe / referendum abrogacyjne)
- Informacja 3: Grupa wyborcow moze zadac usuniecia ze stanowisk urzednikow pochodzacych z wyborow powszechnych, o dymisji decyduja obywatele w glosowaniu. (= recall / odwolanie)
13.1. Podaj nazwe formy demokracji bezposredniej, ktora jest stosowana w Rzeczypospolitej Polskiej na szczeblu centralnym, oraz numer informacji o niej.

13.2. Podaj nazwe formy demokracji bezposredniej, ktora jest stosowana w Rzeczypospolitej Polskiej na szczeblu lokalnym, oraz numer informacji o niej.
Pokaż odpowiedź
13.1. Szczebel centralny:
- Numer informacji: 1
- Nazwa: inicjatywa ustawodawcza obywateli (inicjatywa ludowa)
Zgodnie z art. 118 ust. 2 Konstytucji RP, inicjatywa ustawodawcza przysluguje rowniez grupie co najmniej 100 000 obywateli majacych prawo wybierania do Sejmu. Tryb: ustawa z 24 czerwca 1999 r. o wykonywaniu inicjatywy ustawodawczej przez obywateli.

W Polsce na szczeblu centralnym nie ma weta ludowego (Informacja 2) ani recall (Informacja 3) — Prezydenta i poslow nie mozna odwolac w drodze referendum.

13.2. Szczebel lokalny:
- Numer informacji: 3
- Nazwa: referendum lokalne w sprawie odwolania organu samorzadu terytorialnego (recall lokalny)
Zgodnie z Ustawa z 15 wrzesnia 2000 r. o referendum lokalnym (art. 2), mieszkancy moga w referendum odwolac wojta/burmistrza/prezydenta miasta lub rade gminy/powiatu/sejmik przed uplywem kadencji. To bezposredni odpowiednik instytucji recall.
⚠ Typowa pułapka: Pulapki: - **Informacja 2 (weto ludowe)** NIE jest stosowane w Polsce — ani centralnie, ani lokalnie. Czesty blad: pomylenie z referendum ogolnokrajowym (art. 125 Konstytucji), ktore nie sluzy blokowaniu ustaw, tylko rozstrzyganiu spraw o szczegolnym znaczeniu. - Recall (Informacja 3) NIE istnieje na szczeblu centralnym (nie mozna odwolac Prezydenta RP w referendum w Polsce). - W Polsce **inicjatywa lokalna** (od 2018 r. — uchwaly rad gmin/powiatow z inicjatywy mieszkancow) tez istnieje, ale informacja 3 dotyczy odwolywania urzednikow, nie projektow uchwal.
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
Matura CKE · maj 2022 · zad. 17 2 pkt zmiana Konstytucji RP, art. 235, ustawa zwykla, Prezydent RP, referendum zatwierdzajace
Przepisy z art. 235 Konstytucji RP (zmiana Konstytucji):
- Ust. 4: Ustawe o zmianie Konstytucji uchwala Sejm wiekszoscia 2/3 glosow w obecnosci min. polowy ustawowej liczby poslow oraz Senat bezwzgledna wiekszoscia glosow w obecnosci min. polowy ustawowej liczby senatorow.
- Ust. 6: Jezeli zmiana dotyczy rozdzialow I, II lub XII, podmioty inicjujace moga zazadac referendum zatwierdzajacego w terminie 45 dni od dnia uchwalenia ustawy przez Senat.
- Ust. 7: Marszalek Sejmu przedstawia Prezydentowi RP uchwalona ustawe do podpisu. Prezydent RP podpisuje ustawe w ciagu 21 dni od dnia przedstawienia i zarzadza jej ogloszenie.
Porownaj mozliwe dzialania Prezydenta RP w sytuacji, ktorej dotycza przytoczone przepisy prawne (zmiana Konstytucji), oraz w sytuacji procedowania ustawy zwyklej — sformuluj dwa podobienstwa i dwie roznice.
Pokaż odpowiedź
Podobienstwa (dwa):
1. Podpisanie ustawy i zarzadzenie ogloszenia w Dzienniku Ustaw — w obu procedurach Prezydent po otrzymaniu ustawy podpisuje ja i zarzadza ogloszenie w Dz.U. (warunek wejscia w zycie).
2. Obowiazek dzialania w okreslonym terminie — w obu procedurach Prezydent ma 21 dni na podpisanie (przy ustawie zmieniajacej Konstytucje) lub na podjecie decyzji (przy ustawie zwyklej — art. 122 ust. 2 mowi o 21 dniach).
Roznice (dwie):
1. Brak prawa weta przy zmianie Konstytucji: przy ustawie zwyklej Prezydent ma prawo weta (art. 122 ust. 5 — przekazac ustawe do ponownego rozpatrzenia Sejmowi). Przy ustawie zmieniajacej Konstytucje takiego uprawnienia NIE MA — Prezydent musi ja podpisac w 21 dni.
2. Brak mozliwosci skierowania do TK: przy ustawie zwyklej Prezydent moze przed podpisaniem skierowac ja do Trybunalu Konstytucyjnego (kontrola prewencyjna, art. 122 ust. 3). Przy ustawie zmieniajacej Konstytucje NIE MA takiej mozliwosci (Konstytucja nie moze byc kontrolowana wzgledem samej siebie).
Inne mozliwe roznice: przy ustawie zwyklej brak referendum, przy zmianie rozdzialow I/II/XII Konstytucji moze odbyc sie referendum zatwierdzajace; rozne progi wiekszosci uchwalania (Sejm zwykla wiekszoscia vs. 2/3 dla Konstytucji).
⚠ Typowa pułapka: Pulapki: - Czesty blad: stwierdzenie, ze Prezydent moze zawetowac zmiane Konstytucji — to **falsz**. Konstytucja art. 235 ust. 7 mowi wyraznie: "podpisuje ustawe w ciagu 21 dni od dnia przedstawienia i zarzadza jej ogloszenie". Bez weta, bez TK. - Inna pulapka: porownanie z procedura uchwalania (kto podpisuje wniosek), a nie z dzialaniami **Prezydenta**. Polecenie pyta o **mozliwe dzialania Prezydenta**. - 2 podobienstwa + 2 roznice — pominiecie jednego elementu = utrata punktu.
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
Matura CKE · maj 2021 · zad. 7 1 pkt Referenda – Szkocja 2014 i Brexit 2016

Rozstrzygnij, czy referenda, o których mowa w materiałach źródłowych (fotografia i tekst), dotyczyły tej samej kwestii. Odpowiedź uzasadnij.
Pokaż odpowiedź
Rozstrzygnięcie: NIE, referenda dotyczyły różnych kwestii.

Uzasadnienie:
- Fotografia przedstawia referendum niepodległościowe w Szkocji
  we wrześniu 2014 r. – Szkoci głosowali nad wyjściem Szkocji
  ze Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii (większość – ok. 55% –
  głosowała przeciw niepodległości, Szkocja pozostała w UK).
- Tekst dotyczy referendum brexitowego z czerwca 2016 r. – Brytyjczycy
  głosowali nad wyjściem Zjednoczonego Królestwa z Unii Europejskiej
  (52% za wyjściem, 48% za pozostaniem).
Pierwsze dotyczyło struktury wewnętrznej UK (secesja Szkocji), drugie –
członkostwa UK w organizacji międzynarodowej (UE). Mimo że oba są
referendami w Wielkiej Brytanii i oba dotyczą "wyjścia", przedmioty
głosowania były odmienne.
⚠ Typowa pułapka: Łatwo zauważyć, że oba referenda to "wyjścia z czegoś", ale każde dotyczy innej struktury. Drugie referendum szkockie (post-Brexit) wciąż jest postulatem, ale się nie odbyło.
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
Matura CKE · maj 2021 · zad. 11 1 pkt Frekwencja wyborcza vs demokratyczność reżimu w PRL

Sformułuj wniosek dotyczący relacji między frekwencją wyborczą a demokratycznością reżimu politycznego – na podstawie danych z wykresu obrazującego frekwencję wyborczą w Polsce w latach 1950–2000.

Pokaż odpowiedź

Wniosek: Wysoka frekwencja wyborcza nie świadczy automatycznie
o demokratycznym charakterze reżimu politycznego.

Uzasadnienie: w okresie PRL (1952–1989) frekwencja w wyborach do Sejmu
przekraczała 90% (a oficjalnie – wedle propagandy – sięgała 99%),
podczas gdy reżim miał charakter autorytarny/totalitarny (wybory
niedemokratyczne, listy jednolite Frontu Jedności Narodu / PRON,
bez realnej konkurencji politycznej, presja na uczestnictwo).

Po transformacji 1989 r. frekwencja w wyborach w III RP, mimo że
reżim stał się demokratyczny, spadła (do 40–60% w wyborach
parlamentarnych) – dobrowolny udział w warunkach realnego pluralizmu
okazał się znacznie niższy niż mobilizowany udział w PRL.

Wysoka frekwencja w reżimie autorytarnym wynika z presji, fasadowości
i braku alternatywy; niska frekwencja w demokracji wynika z apatii,
ale przy jednoczesnym poszanowaniu wolności wyborczej.

Wniosek: kryterium demokratyczności nie jest frekwencja, lecz wolność
i konkurencyjność wyborów (oraz prawo do nieuczestniczenia).

⚠ Typowa pułapka: Pułapka odwrotnego założenia: "wysoka frekwencja = demokracja". PRL pokazuje że jest odwrotnie – mobilizowana frekwencja jest typowa dla reżimów niedemokratycznych.
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
Matura CKE · maj 2021 · zad. 12 4 pkt System wyborczy FPTP w Wielkiej Brytanii vs Polska – bezpieczne okręgi

Na podstawie tekstu o brytyjskim systemie wyborczym oraz mapy Polski wykonaj polecenia dotyczące "bezpiecznych okręgów wyborczych" i ich wpływu na wyniki wyborów.
Pokaż odpowiedź
System wyborczy w Wielkiej Brytanii: FPTP (First Past The Post) –
większościowy, jednomandatowe okręgi wyborcze (650 do Izby Gmin),
wygrywa kandydat z największą liczbą głosów (zwykła większość).

"Bezpieczne okręgi" (safe seats): okręgi, w których jedna partia
od lat regularnie wygrywa z dużą przewagą – wynik jest praktycznie
przesądzony, zmiana jest bardzo trudna. W UK ok. 60–70% okręgów uznaje
się za "bezpieczne".

Skutki "bezpiecznych okręgów":
- głosy w okręgach niekonkurencyjnych są de facto "zmarnowane" –
  nadwyżki ponad próg wystarczający do zwycięstwa nie przekładają się
  na mandaty,
- kampania wyborcza koncentruje się na nielicznych swing seats,
- możliwy gerrymandering (kreślenie granic okręgów dla korzyści
  politycznej),
- rozdźwięk między odsetkiem głosów ogólnokrajowych a odsetkiem
  mandatów – partie regionalne (np. SNP) mogą zdobyć dużo mandatów
  przy niskim wyniku ogólnokrajowym, a partie ogólne (np. LibDems)
  odwrotnie.
Polska – wybory do Sejmu 2015: Polska stosuje system proporcjonalny
z 5%/8% progiem i metodą D'Hondta w 41 wielomandatowych okręgach –
inaczej niż w UK. Jednak mapa pokazująca dominację jednej partii
w określonych regionach (np. PiS – Polska wschodnia, PO – Polska zachodnia)
pokazuje analogiczne zjawisko regionalnej koncentracji poparcia
i istnienia "bezpiecznych okręgów" wyborczych dla danej partii.

Wniosek: koncentracja regionalnego poparcia tworzy "bezpieczne okręgi"
niezależnie od systemu wyborczego, ale w FPTP konsekwencje są dotkliwsze
(głosy przegrywających de facto przepadają), w systemie proporcjonalnym
– łagodniejsze (każdy głos liczy się do podziału mandatów).
⚠ Typowa pułapka: Mylenie systemu **większościowego (FPTP – UK, USA)** z **proporcjonalnym (Polska, Niemcy, Szwecja)**. Sejm to PR, Senat PL to większościowy w JOW.
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
Matura CKE · maj 2020 · zad. 6 2 pkt demokracja bezposrednia, referendum, Szwajcaria, konfederacja

O wydarzeniach w jednym z panstw Europy. Fragment z wyborcza.pl opisuje glosowanie obywateli konfederacji na temat reformy promowanej przez Inicjatywe Vollgeld, ktora chciala zakazac kreowania pieniadza przez prywatne banki. 72% glosujacych opowiedzialo sie przeciwko reformie.

Uzupelnij zdania - podaj nazwy: sposobu udzialu obywateli w podejmowaniu decyzji politycznych (A.), formy demokracji (B.) i panstwa (C.).

Tekst traktuje o (A.) ......... - formie demokracji (B.) ......... . Opisane wydarzenia mialy miejsce w (C.) ......... .

Pokaż odpowiedź

(A.) referendum (glosowanie powszechne / referendum ogolnokrajowe)

(B.) demokracja bezposrednia (demokracja partycypacyjna)

(C.) Szwajcaria (Konfederacja Szwajcarska)

Wskazowki w tekscie: "obywatele konfederacji" - oficjalna nazwa to Konfederacja Szwajcarska (Schweizerische Eidgenossenschaft); "Inicjatywa Vollgeld" - niemiecka nazwa kierunku reformy (Vollgeld = "pelnowartosciowy pieniadz"), znana szwajcarska inicjatywa obywatelska z czerwca 2018 r. (odrzucona w 75:25 - tekst zaokragla do 72%). Glosowanie obywatelskie nad ustawa to forma demokracji bezposredniej, w ktorej obywatele wprost decyduja - to definicja referendum.

⚠ Typowa pułapka: Czesty blad: napisanie "konfederacja" zamiast "Szwajcaria" - tekst mowi "obywatele konfederacji" (slowo "konfederacji" jest WSKAZOWKA, ze chodzi o panstwo nazywane Konfederacja Szwajcarska, ale CKE wymaga nazwy panstwa). Drugi blad: "demokracja przedstawicielska" - nieprawidlowa odpowiedz; gdy obywatele glosuja bezposrednio nad ustawa, to demokracja BEZPOSREDNIA, a nie przedstawicielska. Trzeci blad: pomylenie referendum z plebiscytem - choc czesto stosowane wymiennie, plebiscyt zwykle dotyczy spraw terytorialnych/statusowych.
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
Matura CKE · maj 2020 · zad. 9 4 pkt ordynacja wyborcza, metoda d'Hondta, prog wyborczy, wybory do Sejmu

Tabela: Wyniki wyborow do Sejmu RP w 2001 i 2015 (uwzgledniono komitety, ktore uzyskaly ponad 5% glosow w skali kraju).

Wybory 2001: KKW SLD-UP 41,04% / 216 mandatow; KW PO 12,68% / 65; KW Samoobrona RP 10,20% / 53; KW PiS 9,50% / 44; KW PSL 8,98% / 42; KW LPR 7,87% / 38; KKW AWSP 5,60% / 0.

Wybory 2015: KW PiS 37,58% / 235; KW PO RP 24,09% / 138; KW Kukiz'15 8,81% / 42; KW Nowoczesna Ryszarda Petru 7,60% / 28; KKW Zjednoczona Lewica 7,55% / 0; KW PSL 5,13% / 16.

O ordynacji wyborczej w Rzeczypospolitej Polskiej: W ordynacji wyborczej powrocono do metody d'Hondta przy przeliczaniu glosow na mandaty, co wplynelo na dosc znaczne (wieksze niz przy dotychczasowej metodzie) faworyzowanie partii, ktore w wyborach uzyskaly najlepsze wyniki [...] i niedoreprezentowanie partii i mniejszych wynikow.

9.1. Uzasadnij, ze przedstawiona w tekscie opinia jest trafna - sformuluj trzy argumenty na podstawie danych z tabel.

9.2. Wyjasnij, dlaczego w obu tabelach dane z ostatniej kolumny nie sumuja sie do 460.

9.3. Wyjasnij, dlaczego z dwoch zaprezentowanych wyborow do Sejmu RP jeden z komitetow - mimo uzyskania wyniku wyzszego niz 5% - nie uczestniczyl w podziale mandatow.
Pokaż odpowiedź
9.1. Trzy argumenty (kazdy z liczbami):

Metoda d'Hondta faworyzuje silnych zwyciezcow:
- 2001: SLD-UP mial 41,04% glosow, a 216 mandatow (na 460 = 46,96%) - czyli udzial w mandatach byl o ~6 p.p. wyzszy niz udzial w glosach.
- 2015: PiS mial 37,58% glosow, a 235 mandatow (51,09%) - udzial w mandatach o ~13,5 p.p. wyzszy niz w glosach (rzecz bezprecedensowa - wiekszosc absolutna przy 37% glosow).
- 2015: KW PO RP mial 24,09% glosow i 138 mandatow (30,00%) - drugi co do wielkosci komitet tez zyskuje (4-6 p.p.).
I jednoczesnie metoda d'Hondta krzywdzi slabszych:
- 2001: AWSP 5,60% i 0 mandatow (poniewaz nie przekroczyla progu - AWSP byla koalicja, prog 8%).
- 2015: Zjednoczona Lewica 7,55% i 0 mandatow (jako koalicja musiala przekroczyc 8% - nie zdolala).
- Maly komitety przy 5-9% glosow dostaja proporcjonalnie mniej mandatow (np. PSL 2001: 8,98% glosow → 42 mandaty = 9,13% - tu prawie proporcjonalnie, ale generalnie tendencja: im mniej glosow, tym wieksze "kary" za rozproszenie).
9.2. Dlaczego dane nie sumuja sie do 460:

Tabele uwzgledniaja tylko komitety, ktore uzyskaly ponad 5% glosow w skali kraju (informacja w tytule tabeli). Pozostale mandaty (do 460) zostaly rozdane miedzy:
- mniejszosc niemiecka (komitety mniejszosci narodowych sa zwolnione z progu wyborczego - art. 197 Kodeksu wyborczego);
- komitety, ktore zdobyly mandaty mimo nieprzekroczenia 5% w skali kraju (np. mniejszosci, gdy uzyskaja mandat w okregu) - w niektorych wyborach takie pojedyncze mandaty zachowuja sily lokalne.
W 2001 i 2015 sumarycznie mandaty komitetow wymienionych w tabeli + mandaty mniejszosci niemieckiej (i ew. innych) = 460.

9.3. Komitet z >5% bez mandatow:

W obu wyborach jest po jednym takim przypadku:
- 2001: KKW AWSP (Akcja Wyborcza Solidarnosc Prawicy) - 5,60% glosow, 0 mandatow.
- 2015: KKW Zjednoczona Lewica - 7,55% glosow, 0 mandatow.
Powod: byly to KOALICYJNE komitety wyborcze (KKW), dla ktorych obowiazuje wyzszy prog wyborczy - 8% (a nie 5% jak dla pojedynczej partii). Zaden z tych komitetow nie przekroczyl 8%, wiec nie uczestniczyl w podziale mandatow (zgodnie z art. 196 Kodeksu wyborczego z 2011 r. / wczesniej Ordynacji wyborczej do Sejmu).
⚠ Typowa pułapka: 9.1: czesty blad - argumenty bez liczb, ogolnikowe "PiS dostal duzo mandatow". CKE wymaga ARGUMENTACJI Z DANYMI. 9.2: blad - "bo nie wszyscy glosowali" - tabele dotycza MANDATOW, nie glosow. 9.3: glowna pulapka - studenci nie znaja roznicy miedzy progiem 5% (pojedyncza partia) i 8% (koalicja). To kluczowa wiedza ordynacyjna. Zwroc uwage na "KKW" w nazwach (Koalicyjny Komitet Wyborczy).
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
Matura CKE · maj 2020 · zad. 12 3 pkt prawa wyborcze, Konstytucja RP, demokracja przedstawicielska
Przepisy prawne z polskich konstytucji (pisownia oryginalna):
- Art. 10. Prawo wybierania ustawodawcze przyzbywa Rzadowi i Sejmowi. [...]
- Art. 11. Sejm sklada sie z poslow, wybranych na lat piec, liczac od dnia otwarcia Sejmu, w glosowaniu powszechnym, tajnem, bezposredniem, rownym i stosunkowem.
- Art. 12. Prawo wybierania ma kazdy obywatel polski bez roznicy plci, ktory w dniu ogloszenia wyborow ukonczyl lat 21, ujzywa w pelni praw cywilnych i zamieszkuje w okregu wyborczym przynajmniej od przedednia ogloszenia wyborow w Dzienniku Ustaw [...].
- Art. 9. Prawo wybieralnosci ma kazdy obywatel, majacy prawo wybierania do Sejmu, o ile ukonczyl lat 25.
- Art. 39. Prezydenta Rzeczypospolitej wybieraja na siedm[em] bezwzglednou wiekszoscia glosow Sejm i Senat, polaczone w Zgromadzenie Narodowe. [...]
(Dz.U. [...], nr 44, poz. 267; pisownia oryginalna)

Rozstrzygnij, czy przytoczone przepisy prawne umozliwialy uczestnictwo obywateli w zyciu politycznym w zakresie wiekszym niz w obecnie obowiazujacej Konstytucji RP. Swoj wybor uzasadnij, odnoszac sie do czterech z tych przepisow i obecnych uregulowan w danej kwestii.
Pokaż odpowiedź

Rozstrzygniecie: NIE - obecnie obowiazujaca Konstytucja RP z 1997 r. umozliwia obywatelom uczestnictwo w zyciu politycznym w zakresie wiekszym, a nie mniejszym, niz przytoczone przepisy. (Przytoczone przepisy to Konstytucja marcowa z 17 marca 1921 r.)

Uzasadnienie - cztery argumenty:

1. Art. 12 (cenzus wieku 21 lat) vs Konstytucja RP - w 1921 r. czynne prawo wyborcze przysylgo od 21 lat. Obecna Konstytucja RP (art. 62) daje czynne prawo wyborcze od 18 lat. Wiek granicy obnizyl sie, wiec wiecej obywateli moze uczestniczyc w wyborach.

2. Art. 9 (bierne prawo wyborcze - 25 lat) vs obecnie - w 1921 r. mozna bylo zostac poslem od 25 roku zycia. Obecna Konstytucja RP (art. 99) ustala wiek na 21 lat dla Sejmu i 30 lat dla Senatu. Mlodsi obywatele moga obecnie kandydowac do Sejmu (cenzus obnizony).

3. Art. 39 (prezydent wybierany przez Zgromadzenie Narodowe) vs obecnie - w 1921 r. prezydenta wybierali poslowie i senatorowie w Zgromadzeniu Narodowym (wybor posredni). Obecna Konstytucja RP (art. 127) wprowadza bezposrednie wybory powszechne prezydenta - kazdy obywatel z czynnym prawem wyborczym oddaje glos. Wieksze uczestnictwo bezposrednie obywateli.

4. Brak instytucji demokracji bezposredniej w Konstytucji marcowej vs obecna - przytoczone przepisy nie przewiduja referendum ani obywatelskiej inicjatywy ustawodawczej. Obecna Konstytucja RP wprowadza: referendum ogolnokrajowe (art. 125), referendum lokalne (art. 170), referendum w sprawie zmiany Konstytucji (art. 235 ust. 6), obywatelska inicjatywa ustawodawcza (100 000 podpisow - art. 118 ust. 2). Te instrumenty znaczaco zwiekszaja udzial obywateli w stanowieniu prawa.

Argument alternatywny 5: Art. 12 zawiera cenzus zamieszkania ("zamieszkuje w okregu wyborczym przynajmniej od przedednia ogloszenia wyborow") - obecna Konstytucja RP nie wymaga tak rygorystycznego cenzusu zamieszkania.

⚠ Typowa pułapka: Glowna pulapka: nie zauwazenie, ze to Konstytucja MARCOWA 1921 r. (pisownia "tajnem, bezposredniem, rownem" i "stosunkowem" - charakterystyczna dla II RP; "siedmiolecie", "Zgromadzenie Narodowe" wybierajace prezydenta). Drugi blad: argumentacja typu "wtedy byly tylko 21 lat, dzis tez sa wybory" bez konkretnego porownania liczb. Trzeci blad: nie wskazanie referendum / inicjatywy obywatelskiej jako KLUCZOWEJ roznicy. Czwarty: pomylenie z Konstytucja kwietniowa 1935 (jest tam wybor prezydenta posredni, ale przez kolegium elektorow).
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
Matura CKE · maj 2019 · zad. 15 3 pkt wybory do PE 2009 i 2014, system wyborczy, frekwencja

Material zrodlowy: mapy "Wizualizacja rezultatow wyborow przeprowadzonych w RP - komitety wyborcze zwycieskie w okregach wyborczych" - 2009 r. (frekwencja 24,53%) i 2014 r. (frekwencja 23,83%). Legenda: * wynik zwycieskiego komitetu wyborczego w przedziale 40-50%; ** wynik zwycieskiego komitetu wyborczego ponad 50%. Dane PKW.

15.1. "Uzasadnij, odwolujac sie do trzech - zamieszczonych w materiale zrodlowym - informacji, ze wskazana wizualizacja NIE DOTYCZY wyborow do Sejmu RP." 15.2. "Uzupelnij fragment legendy do map - wpisz pelne nazwy tych partii politycznych, ktore utworzyly odpowiednie komitety wyborcze." (barwa jasna i ciemna na mapach).

Pokaż odpowiedź

Identyfikacja: wybory do Parlamentu Europejskiego (PE) z 2009 i 2014 r.
15.1. Trzy argumenty: (1) Liczba okregow wyborczych - na mapach widac kilkanascie duzych okregow (PE: 13 okregow w Polsce; Sejm: 41 okregow). (2) Frekwencja - 24,53% i 23,83% jest charakterystyczna dla wyborow do PE (niska); wybory do Sejmu maja zazwyczaj frekwencje 45-65%. (3) Brak progu zamiast tego widoczna wyrazna dominacja 2 komitetow (typowe dla PE), w Sejmie zwykle 4-6 ugrupowan. Mozna tez: wybory do Sejmu odbywaja sie co 4 lata, a 2009 i 2014 to lata wyborow do PE (co 5 lat).
15.2. Barwa jasna (szara/biala): Platforma Obywatelska Rzeczypospolitej Polskiej (PO). Barwa ciemna (czarna): Prawo i Sprawiedliwosc (PiS). (W 2009 PO wygrala wybory do PE wynikiem 44,4%, PiS 27,4%; w 2014 PO 32,1%, PiS 31,8%.)

⚠ Typowa pułapka: 15.1: argument "frekwencja 24%" jest mocny, ale sam nie wystarcza - klucz CKE wymaga trzech roznych informacji. 15.2: nie wpisuj samego skrotu "PO", "PiS" - polecenie wymaga PELNYCH nazw partii.
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
Matura CKE · maj 2018 · zad. 16 3 pkt prawo wyborcze, samorzad, mniejszosc niemiecka, ordynacja
Material zrodlowy: fragment Ustawy z dnia 5 stycznia 2011 r. - Kodeks wyborczy:
- Art. 10. § 1. Prawo wybierania (czynne prawo wyborcze) ma: [...]
  1. w wyborach do organow stanowiacych jednostek samorzadu terytorialnego - osoba majaca prawo wybierania w tych wyborach (do organow stanowiacych jednostek samorzadu terytorialnego);
  2. w wyborach wojta - obywatel polski oraz obywatel UE niebedacy obywatelem polskim, ktory najpozniej w dniu glosowania konczy 18 lat, oraz stale zamieszkuje na obszarze tej gminy [...].
- Art. 11. § 1. Prawo wybieralnosci (bierne prawo wyborcze) ma: [...] 5) w wyborach do organow stanowiacych jednostek samorzadu terytorialnego - osoba majaca prawo wybierania tych organow;
  1. w wyborach wojta - obywatel polski majacy prawo wybierania w tych wyborach, ktory najpozniej w dniu glosowania konczy 25 lat, z tym ze kandydat nie musi stale zamieszkiwac na obszarze gminy.
Material o osobach (A-C): zwiazanych z gmina Lubrza (powiat prudnicki, woj. opolskie):
- A. Herbert: czlonek Towarzystwa Spoleczno-Kulturalnego Niemcow na Slasku Opolskim, parlamentarzysta gminny Lubrza od 30 lat. W wyborach parlamentarnych w Polsce glosowal na Komitet Wyborczy Wyborcow Mniejszosci Niemieckiej.
- B. Adam, obywatel Niemiec, od trzech lat pracuje i na stale mieszka w gminie Lubrza. Jego dzieci ucza sie w polskiej szkole na slasku. Ten 30-latek wywodzi sie od korzeni.
- C. Ewa, obywatelka Polski, od 30 lat na stale mieszka w Monachium. Nie jest zameldowana w gminie Lubrza, ale otrzymuje siedlisko kontaktowe z rodzina w tej miejscowosci.
Polecenia CKE: 16.1. Do kazdego artykulu dopisz nazwe rodzaju unormowanego w nim prawa wyborczego. 16.2. Okresl, ktora z wymienionych osob (A-C) nie moze glosowac na stanowisko wojta w wyborach w gminie wskazanej powyzej. Odpowiedz uzasadnij, odwolujac sie do wlasciwego przepisu prawnego. 16.3. Okresl, ktora z wymienionych osob (A-C) nie moze kandydowac na stanowisko wojta w wyborach w gminie wskazanej powyzej. Odpowiedz uzasadnij, odwolujac sie do wlasciwego przepisu prawnego.
Pokaż odpowiedź
16.1. Nazwy rodzajow prawa wyborczego:
- Art. 10 - czynne prawo wyborcze (prawo wybierania, prawo glosu)
- Art. 11 - bierne prawo wyborcze (prawo wybieralnosci, prawo do kandydowania)
16.2. Osoba, ktora NIE moze glosowac na wojta: Ewa (C)
Uzasadnienie: Zgodnie z art. 10 § 1 pkt 4 Kodeksu wyborczego czynne prawo wyborcze w wyborach wojta ma osoba ktora stale zamieszkuje na obszarze danej gminy. Ewa od 30 lat zamieszkuje w Monachium, nie jest zameldowana w gminie Lubrza - nie spelnia warunku stalego zamieszkania.

16.3. Osoba, ktora NIE moze kandydowac na wojta: Adam (B)
Uzasadnienie: Zgodnie z art. 11 § 1 pkt 6 Kodeksu wyborczego bierne prawo wyborcze w wyborach wojta ma wylacznie obywatel polski. Adam jest obywatelem Niemiec - nawet stale zamieszkujac w gminie nie moze kandydowac, choc moze glosowac (czynne prawo dla obywateli UE).
⚠ Typowa pułapka: W 16.2 najczestszy blad: wskazanie Adama (B) jako tego, ktory nie moze glosowac - blad. Obywatel UE stale zamieszkujacy ma czynne prawo wyborcze w wyborach lokalnych (art. 10 § 1 pkt 3-4). W 16.3 najczestszy blad: wskazanie Ewy jako tej, ktora nie moze kandydowac - blad. Ewa moze kandydowac (kandydat NIE musi stale zamieszkiwac na obszarze gminy - art. 11 § 1 pkt 6 in fine). Choc nie mogla GLOSOWAC, moglaby KANDYDOWAC. Klucz: rozroznienie warunkow czynnego (zamieszkanie wymaga) i biernego (zamieszkanie nie wymagane) prawa wyborczego.
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →

Matura CKE · maj 2018 · zad. 30 12 pkt wypracowanie, referendum, ustroj Szwajcarii, prawa czlowieka ONZ

Polecenie CKE: "Wybierz jeden z podanych tematow i napisz wypracowanie."

Temat 1. Wyjasnij - charakteryzujac referendum ogolnokrajowe, rodzaje referendow lokalnych oraz petycje w Rzeczypospolitej Polskiej - jak poprzez nie obywatele moga wplywac na organy wladzy i decyzje polityczne.

Temat 2. Porownaj ustroj polityczny Rzeczypospolitej Polskiej i Konfederacji Szwajcarskiej: typ demokracji, system polityczny, forme rzadu (kwestie glowy panstwa) oraz system partyjny. Tabela: Wyniki wyborow do 200-osobowej Rady Narodowej w Konfederacji Szwajcarskiej w drugiej dekadzie XXI wieku (2011 i 2015) - dane partii politycznych: SVP (26.6%/29.4%), SP (18.7%/18.8%), FDP (15.1%/16.4%), CVP (12.3%/11.6%), GPS (8.4%/7.1%), GLP (5.4%/4.6%), BDP (5.4%/4.1%).

Temat 3. Scharakteryzuj system ochrony praw czlowieka Organizacji Narodow Zjednoczonych - dokumenty dotyczace tych praw oraz instytucje stojace na strazy ich przestrzegania.

Pokaż odpowiedź

Maksymalna liczba punktow: 12. Wypracowanie jest dluga forma - tutaj zarys glownych wątkow dla kazdego tematu.

TEMAT 1 - Referendum i petycje w RP:

Referendum ogolnokrajowe (art. 125 Konstytucji RP, ustawa z 14 marca 2003 r.):

Zarzadza je Sejm (bezwzgledna wiekszosc, kworum 230) lub Prezydent (za zgoda Senatu)
Wiazace gdy frekwencja >50%
W sprawach szczegolnego znaczenia dla panstwa
Polskie referenda: 1996 (uwlaszczeniowe), 1997 (konstytucyjne - przyjete), 2003 (wejscie do UE - przyjete)

Referenda lokalne (ustawa z 15 wrzesnia 2000 r. o referendum lokalnym):

Gminne / powiatowe / wojewodzkie
Sprawy istotne dla wspolnoty: odwolanie organu (wojta, rady), samoopodatkowanie mieszkancow gminy, inne sprawy lokalne
Inicjatywa: 10% mieszkancow uprawnionych do glosowania (gmina), 5% (powiat, wojewodztwo)
Wiazace gdy frekwencja >30% (lub 3/5 w referendum o odwolanie organu wyloconego w wyborach)

Petycje (art. 63 Konstytucji RP + ustawa z 11 lipca 2014 r. o petycjach):

Kazdy ma prawo skladac petycje do organow wladzy publicznej
Forma pisemna lub elektroniczna
Termin rozpatrzenia: 3 miesiace
Nie wymaga reprezentacji prawnika

TEMAT 2 - Polska vs Szwajcaria:

Aspekt	Polska	Szwajcaria
Typ demokracji	przedstawicielska (z elementami bezposredniej)	demokracja bezposrednia / polbezposrednia - czesto referenda
System polityczny	parlamentarno-gabinetowy	kolegialny (Rada Zwiazkowa)
Glowa panstwa	Prezydent RP (1 osoba, kadencja 5 lat, wybory bezposrednie)	Prezydent Konfederacji = jeden z 7 czlonkow Rady Zwiazkowej (rotacja roczna, funkcja symboliczna)
Forma rzadu	rzad parlamentarny	Rada Zwiazkowa (Bundesrat) - 7 ministrow wybieranych przez parlament na 4 lata
System partyjny	wielopartyjny, polaryzacja (PiS-PO, dwie glowne partie)	wielopartyjny, "magiczna formula" - 7 miejsc w rzadzie wedlug klucza 2-2-2-1 dla glownych partii

Wyniki Rady Narodowej Szwajcarii 2011/2015:

SVP (Szwajcarska Partia Ludowa, narodowo-konserwatywna) - 26.6% / 29.4% (zwyciezca)
SP (Socjaldemokraci) - 18.7% / 18.8%
FDP (Liberalowie) - 15.1% / 16.4%
CVP (Chrzescijanscy Demokraci) - 12.3% / 11.6%
GPS (Zieloni) - 8.4% / 7.1%
GLP (Liberalni Zieloni) - 5.4% / 4.6%
BDP (Buržuazyjno-Demokratyczna) - 5.4% / 4.1%

TEMAT 3 - System ONZ ochrony praw czlowieka:

Dokumenty:

Karta Narodow Zjednoczonych (1945) - art. 1 i 55 zobowiazuja do popierania praw czlowieka
Powszechna Deklaracja Praw Czlowieka (10.12.1948) - 30 artykulow, podstawowy katalog praw, nie jest formalnie wiazaca prawnie (rezolucja ZO)
Miedzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych (1966, ratyfikowany przez Polske 1977)
Miedzynarodowy Pakt Praw Gospodarczych, Spolecznych i Kulturalnych (1966, ratyfikowany przez Polske 1977)
Konwencje szczegolowe: o eliminacji dyskryminacji rasowej (1965), o prawach kobiet/CEDAW (1979), o prawach dziecka (1989), przeciwko torturom (1984), o ludach tubylczych itd.

Instytucje:

Rada Praw Czlowieka ONZ (UN Human Rights Council) - od 2006 r., 47 panstw, Genewa; zastapila Komisje Praw Czlowieka
Wysoki Komisarz ONZ ds. Praw Czlowieka (OHCHR) - od 1993 r., aktualnie Volker Turk
Komitety traktatowe - po jednym dla kazdego z 9 glownych traktatow (np. Komitet Praw Czlowieka, CEDAW, CAT)
Specjalni Sprawozdawcy - eksperci niezalezni do okreslonych tematow lub krajow
Trzeci Komitet Zgromadzenia Ogolnego - sprawy spoleczne, humanitarne i kulturowe
Powszechny Przeglad Okresowy (UPR) - okresowa ocena wszystkich panstw co 4-5 lat

⚠ Typowa pułapka: **Temat 1** - czesty blad: pomieszanie referendow z petycjami i konsultacjami; nieznajomosc progu wiazacosci (50% w ogolnokrajowym, 30% w lokalnym, 3/5 w referendum o odwolanie organu); pomylenie z plebiscytem. **Temat 2** - czesty blad: nieznajomosc szwajcarskiego unikalu - "kolegialna" glowa panstwa, prezydent rotacyjny, demokracja bezposrednia (kilka referendow w roku!). Nie mowic ze Szwajcaria to "monarchia" - to republika federalna z 26 kantonami. **Temat 3** - czesty blad: mylenie ONZ z Rada Europy (EKPC = Rada Europy, NIE ONZ!). Powszechna Deklaracja PC NIE jest formalnie wiazaca prawnie - to istotny detal. ETPC = Strasburg = Rada Europy, NIE ONZ. ONZ ma wlasny system: Komitet Praw Czlowieka (z MPPOiP), Rade PC, Wysokiego Komisarza.

Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →

Wybory i partie polityczne: systemy wyborcze, referendum i demokracja bezpośrednia

Inne działy — wos rozszerzona