maturarozszerzona.pl

Państwo i demokracja: systemy polityczne i myśl polityczna

26 zadań z oficjalnych arkuszy matury rozszerzonej z wiedzy o społeczeństwie (2018–2022). Spróbuj rozwiązać samodzielnie, potem odsłoń odpowiedź — przy każdym zadaniu znajdziesz typową pułapkę, na której wykładają się maturzyści.

  1. Matura CKE · maj 2022 · zad. 9 1 pkt szara strefa, grupy interesu, panstwo zawlaszczone, panstwo klanowe

    Tekst J.R. Wedel (Klany, kliki i zawlaszczone panstwa) opisuje:

    • Panstwo czesciowo zawlaszczone — nieformalne grupy interesu w szarej strefie korzystaja z uslug skorumpowanych aktorow panstwowych.
    • Panstwo klanowe — grupy interesu (klany) same zarzadzaja panstwem jako aktorzy polityczni; trudno rozdzielic klan od panstwa, kazni uzyskuja znaczna bezkarnosc.

    Podaj podobienstwo i roznice w funkcjonowaniu opisanych w tekscie nieformalnych grup interesu dzialajacych w szarej strefie w obu typach panstw.

    Pokaż odpowiedź

    Podobienstwo:
    W obu typach panstw nieformalne grupy interesu z szarej strefy wplywaja na decyzje panstwowe w sposob pozaprawny — wykorzystuja powiazania z aparatem panstwowym do realizacji wlasnych celow, dzialajac poza demokratycznymi mechanizmami kontroli. W obu przypadkach skutkiem jest deformacja polityki publicznej na korzysc waskich grup, ze szkoda dla dobra wspolnego.

    Roznica:

    • W panstwie czesciowo zawlaszczonym grupy interesu sa na zewnatrz struktur panstwowych — korzystaja z uslug skorumpowanych urzednikow, ale same nie sa wladza. Panstwo i grupy interesu sa rozdzielone, choc powiazane korupcja.
    • W panstwie klanowym grupy interesu przejmuja role aktora politycznego — same zarzadzaja panstwem, sa zlozone z osob na stanowiskach publicznych (lub kontroluja te osoby). Granica miedzy klanem a panstwem zanika, klany uzyskuja bezkarnosc.

    Skala zawlaszczenia: czesciowe (przez korupcje pojedynczych urzednikow) vs pelne (przejecie kontroli nad calym aparatem panstwa).

    ⚠ Typowa pułapka: Pulapki: - Trzeba podac **i** podobienstwo, **i** roznice — pominiecie jednego = 0 pkt. - Roznica MUSI byc zakorzeniona w tekscie: w panstwie zawlaszczonym grupy **uzywaja** panstwa (korupcja); w klanowym grupy **sa** panstwem (kapitulacja). - Nie mylic z "panstwo upadle" (failed state) — to inna kategoria (brak instytucji), nie panstwo klanowe (sa instytucje, ale przejete).

    Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
  2. Matura CKE · maj 2022 · zad. 13 2 pkt demokracja bezposrednia, inicjatywa ludowa, referendum, weto ludowe, recall

    Trzy informacje o formach demokracji bezposredniej (M. Bankowicz):

    • Informacja 1: Obywatele moga zglosic projekt ustawy. (= inicjatywa ludowa / obywatelska)
    • Informacja 2: Obywatele maja prawo do zablokowania wykonywania kwestionowanej przez nich ustawy. (= weto ludowe / referendum abrogacyjne)
    • Informacja 3: Grupa wyborcow moze zadac usuniecia ze stanowisk urzednikow pochodzacych z wyborow powszechnych, o dymisji decyduja obywatele w glosowaniu. (= recall / odwolanie)

    13.1. Podaj nazwe formy demokracji bezposredniej, ktora jest stosowana w Rzeczypospolitej Polskiej na szczeblu centralnym, oraz numer informacji o niej.

    13.2. Podaj nazwe formy demokracji bezposredniej, ktora jest stosowana w Rzeczypospolitej Polskiej na szczeblu lokalnym, oraz numer informacji o niej.

    Pokaż odpowiedź

    13.1. Szczebel centralny:

    • Numer informacji: 1
    • Nazwa: inicjatywa ustawodawcza obywateli (inicjatywa ludowa)

    Zgodnie z art. 118 ust. 2 Konstytucji RP, inicjatywa ustawodawcza przysluguje rowniez grupie co najmniej 100 000 obywateli majacych prawo wybierania do Sejmu. Tryb: ustawa z 24 czerwca 1999 r. o wykonywaniu inicjatywy ustawodawczej przez obywateli.

    W Polsce na szczeblu centralnym nie ma weta ludowego (Informacja 2) ani recall (Informacja 3) — Prezydenta i poslow nie mozna odwolac w drodze referendum.

    13.2. Szczebel lokalny:

    • Numer informacji: 3
    • Nazwa: referendum lokalne w sprawie odwolania organu samorzadu terytorialnego (recall lokalny)

    Zgodnie z Ustawa z 15 wrzesnia 2000 r. o referendum lokalnym (art. 2), mieszkancy moga w referendum odwolac wojta/burmistrza/prezydenta miasta lub rade gminy/powiatu/sejmik przed uplywem kadencji. To bezposredni odpowiednik instytucji recall.

    ⚠ Typowa pułapka: Pulapki: - **Informacja 2 (weto ludowe)** NIE jest stosowane w Polsce — ani centralnie, ani lokalnie. Czesty blad: pomylenie z referendum ogolnokrajowym (art. 125 Konstytucji), ktore nie sluzy blokowaniu ustaw, tylko rozstrzyganiu spraw o szczegolnym znaczeniu. - Recall (Informacja 3) NIE istnieje na szczeblu centralnym (nie mozna odwolac Prezydenta RP w referendum w Polsce). - W Polsce **inicjatywa lokalna** (od 2018 r. — uchwaly rad gmin/powiatow z inicjatywy mieszkancow) tez istnieje, ale informacja 3 dotyczy odwolywania urzednikow, nie projektow uchwal.

    Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
  3. Matura CKE · maj 2022 · zad. 14 2 pkt systemy polityczne, panstwa unitarne i federalne, monarchia, republika, parlament

    Fragment mapy politycznej Europy z numerami 1–6 (Wegry/Slowacja/Austria — 1; Niemcy — 2; Wlochy/Szwajcaria — 3; Francja — 4; Belgia — 5; Wielka Brytania — 6).

    Trzy opisy panstw:

    • Opis A: unitarne, republika, prezydent w wyborach powszechnych, parlament dwuizbowy: Zgromadzenie Narodowe + Senat. → Francja.
    • Opis B: federalne, monarchia, krol z dynastii sasko-kobursko-gotajskiej, parlament dwuizbowy: Izba Deputowanych + Senat. → Belgia.
    • Opis C: federalne, republika, prezydent w wyborach posrednich (przez parlamentarzystow), parlament: Parlament Zwiazkowy (Bundestag) + Rada Zwiazkowa (Bundesrat). → Niemcy.

    Do kazdego opisu dopisz nazwe wlasciwego panstwa i numer, ktorym oznaczono je na mapie.

    Pokaż odpowiedź
    Opis Nazwa panstwa Numer na mapie
    A Francja (Republika Francuska) 4
    B Belgia (Krolestwo Belgii) 5
    C Niemcy (Republika Federalna Niemiec) 2

    Uzasadnienia:

    A. Francja — V Republika (od 1958 r., konstytucja de Gaulle'a). System polprezydencki:

    • Prezydent wybierany w wyborach powszechnych bezposrednich, 5-letnia kadencja.
    • Parlament: Zgromadzenie Narodowe (Assemblee Nationale) + Senat. Panstwo unitarne.

    B. Belgia — federacja od 1993 r. (3 regiony + 3 wspolnoty jezykowe):

    • Monarchia konstytucyjna, krol Filip z dynastii sasko-kobursko-gotajskiej (Saxe-Coburg-Gotha) — ta sama dynastia, co w UK (od 1917 r. zwana Windsor).
    • Parlament dwuizbowy: Izba Deputowanych + Senat.

    C. Niemcy — RFN, federacja 16 landow:

    • Prezydent wybierany posrednio przez Zgromadzenie Federalne (Bundesversammlung — poslowie + delegaci landow).
    • Parlament: Bundestag (Parlament Zwiazkowy) + Bundesrat (Rada Zwiazkowa, reprezentacja landow).

    ⚠ Typowa pułapka: Pulapki: - **Wielka Brytania** (nr 6) — monarchia z dynastii Windsor (formalnie sasko-kobursko-gotajska do 1917), ale **unitarne** (nie federalne) i parlament: Izba Gmin + Izba Lordow. NIE pasuje do opisu B. - **Wlochy** (nr 3) — republika, ale unitarne (regiony, nie federacja). Parlament: Izba Deputowanych + Senat. Prezydent w wyborach posrednich. - **Austria** (nr 1) — federacja, republika, ale prezydent wybierany **bezposrednio** (NIE posrednio). Wiec NIE pasuje do C. - Klucz w Opisie B: **dynastia sasko-kobursko-gotajska** = Belgia (lub UK, ale UK nie jest federalne).

    Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
  4. Matura CKE · maj 2022 · zad. 15 2 pkt system parlamentarno-komitetowy, Szwajcaria, supremacja parlamentu

    Tekst J. Knopka (Europejskie systemy polityczne) opisuje system rzadow oparty na supremacji parlamentu — jako jedynej politycznej reprezentacji obywateli. Cechy: parlament dominuje w zyciu polityczno-ustrojowym, rzad zalezy od parlamentu, brak prerogatyw glowy panstwa. Przykladem jest Szwajcaria.

    15.1. Dokoncz zdanie. Zaznacz wlasciwa odpowiedz.

    System polityczny opisany w tekscie to system

    A. parlamentarno-prezydencki.B. parlamentarno-komitetowy.C. parlamentarno-gabinetowy.D. prezydencki.

    15.2. Ocen prawdziwosc podanych zdan. Zaznacz P, jesli zdanie jest prawdziwe, albo F — jesli jest falszywe.

    1. W systemie politycznym opisanym w tekscie parlament moze byc bikameralny.
    2. W Szwajcarii prezydent wchodzi w sklad kolegialnego organu wykonawczego, bedacego takze glowa panstwa.
    3. Opisane w tekscie relacje miedzy organami prawodawczymi a wykonawczymi sa zgodne z monteskiuszowska zasada podzialu wladzy.
    Pokaż odpowiedź

    15.1. B. parlamentarno-komitetowy (zwany tez konwentem, system konwentu, system rzadow zgromadzenia).

    Cechy:

    • Supremacja parlamentu — parlament jest najwyzszym organem panstwa.
    • Rzad (Rada Zwiazkowa w Szwajcarii) jest wybierany przez parlament i mu podporzadkowany — pelni role komitetu wykonawczego parlamentu (stad "komitetowy").
    • Brak silnej glowy panstwa — prezydent Szwajcarii to przewodniczacy 7-osobowej Rady Zwiazkowej, wybierany rocznie sposrod jej czlonkow (kazdy ma swoja kolejke).

    15.2.

    1. P — parlament szwajcarski (Zgromadzenie Federalne) jest bikameralny: Rada Narodowa (Nationalrat, 200 czlonkow) + Rada Kantonow (Standerat, 46 czlonkow). Wiec system parlamentarno-komitetowy moze (i w Szwajcarii faktycznie ma) parlament dwuizbowy. P.

    2. P — Rada Zwiazkowa (Bundesrat / Conseil federal) Szwajcarii jest kolegialnym organem wykonawczym (7 czlonkow) i jednoczesnie kolegialna glowa panstwa. Prezydent Konfederacji wchodzi w jej sklad i jest tylko primus inter pares (pierwszy wsrod rownych), wybierany rocznie. P.

    3. F — opisany system lamie klasyczna monteskiuszowska zasade podzialu wladzy (rownosci i wzajemnego hamowania trzech wladz), poniewaz wladza wykonawcza jest podporzadkowana wladzy prawodawczej, a nie rownorzedna. Parlament wybiera rzad i moze go odwolac. To fuzja wladz (lub przewaga jednej nad druga), a nie ich rozdzielenie. F.

    Klucz CKE: 15.1 = B, 15.2 = P, P, F.

    ⚠ Typowa pułapka: Pulapki: - **A. parlamentarno-prezydencki** = polprezydencki (Francja). To NIE Szwajcaria. - **C. parlamentarno-gabinetowy** = klasyczny (Wielka Brytania, Niemcy, RP). Rzad odpowiada przed parlamentem, ale jest organem **odrebnym i samodzielnym**, nie komitetem parlamentu. - **D. prezydencki** (USA) — silny prezydent, brak odpowiedzialnosci politycznej rzadu przed parlamentem. - Pulapka 3: nie kazdy "system parlamentarny" rozni sie od podzialu Monteskiusza. W systemie **komitetowym** rozroznienie jest naruszone (fuzja); w klasycznym parlamentarnym i prezydenckim — zachowane.

    Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
  5. Matura CKE · maj 2022 · zad. 16 2 pkt konstruktywne wotum nieufnosci, Konstytucja RP art. 158-159, Niemcy

    Przepisy z Konstytucji RP (Dz.U. 1997 nr 78 poz. 483):

    • Art. 158 ust. 1: Sejm wyraza Radzie Ministrow wotum nieufnosci wiekszoscia ustawowej liczby poslow na wniosek wskazujacy imiennie kandydata na Prezesa Rady Ministrow.
    • Art. 159 ust. 2: Prezydent RP odwoluje ministra, ktoremu Sejm wyrazil wotum nieufnosci wiekszoscia glosow ustawowej liczby poslow.

    Uzupelnij tekst — wpisz wlasciwe nazwy: rodzaju wotum nieufnosci (1.), panstwa (2.) oraz typu odpowiedzialnosci (3.).

    Rozwiazanie przyjete w art. 158 ust. 1 nosi nazwe (1.) ............ wotum nieufnosci. Jego pierwowzor wystepuje takze w systemie politycznym jednego z sasiadow Polski — w (2.) ........... . Oba przytoczone przepisy prawne dotycza (3.) ............... odpowiedzialnosci Rady Ministrow lub jej czlonkow.

    Pokaż odpowiedź
    • (1.) konstruktywne wotum nieufnosci.
    • (2.) Niemcy (Republika Federalna Niemiec).
    • (3.) politycznej (parlamentarnej, indywidualnej/zbiorowej) odpowiedzialnosci.

    Wyjasnienia:

    (1.) Konstruktywne wotum nieufnosci — wymaga, aby wniosek o odwolanie rzadu jednoczesnie wskazywal kandydata na nowego premiera. Chroni to przed sytuacja, w ktorej parlament obala rzad, ale nie potrafi utworzyc nowego (jak w Republice Weimarskiej 1919–1933, kiedy czeste obalanie rzadow prowadzilo do paralizu).

    (2.) Niemcy — pierwowzor konstruktywnego wotum nieufnosci to art. 67 Ustawy Zasadniczej RFN (Grundgesetz) z 1949 r. Niemcy wprowadzily je jako lekcje wyciagnieta z dziejow Republiki Weimarskiej. Polska konstytucja 1997 wzorowala sie na rozwiazaniu niemieckim.

    (3.) Polityczna odpowiedzialnosc — Rada Ministrow odpowiada przed Sejmem politycznie (poprzez wotum nieufnosci), w odroznieniu od konstytucyjnej odpowiedzialnosci (przed Trybunalem Stanu za delikt konstytucyjny lub przestepstwo, art. 156 Konstytucji) i karnej (przed sadem powszechnym).

    ⚠ Typowa pułapka: Pulapki: - **(1.)** — nie "zwykle" / "klasyczne" wotum, ale **konstruktywne**. Klucz: wskazanie nowego premiera w samym wniosku. - **(2.)** — sasiad Polski. Niemcy graniczy z Polska od zachodu. Inni sasiedzi (Czechy, Slowacja, Litwa, Bialorus, Ukraina, Rosja) nie maja konstruktywnego wotum nieufnosci. - **(3.)** — nie "konstytucyjna" (to przed TS) i nie "karna". **Polityczna** odpowiedzialnosc to relacja rzad–parlament.

    Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
  6. Matura CKE · maj 2022 · zad. 31 12 pkt bezrobocie w Polsce, polityka spoleczna, USA system polityczny, decyzja administracyjna, wypracowanie

    Wypracowanie — 1 z 3 tematow (do wyboru):

    Temat 1. Scharakteryzuj problem bezrobocia w Rzeczypospolitej Polskiej w XXI wieku, uwzgledniajac przyczyny tego zjawiska, czynniki wplywajace na zroznicowanie jego poziomu, a takze skutki tego zjawiska oraz polityke panstwa wobec niego. W pracy wykorzystaj wszystkie zamieszczone materialy zrodlowe (wykres stopy bezrobocia 1992–2018, tabele bezrobotnych wedlug kategorii i odplywu, mapa wojewodztw).

    Temat 2. Porownaj ustroj polityczny Stanow Zjednoczonych Ameryki z ustrojem Wielkiej Brytanii, biorac pod uwage: system partyjny i powiazania z systemem wyborczym, strukture i funkcje parlamentu, pozycje ustrojowa glowy panstwa oraz model systemu politycznego.

    Temat 3. Scharakteryzuj problematyke decyzji administracyjnej w Polsce — przedstaw takich decyzji i ich przyklady (wydawane przez organy samorzadu terytorialnego), konieczne elementy decyzji, a takze procedury odwolawcze (w tym rodzaje pism i ich adresatow) wynikajace z norm postepowania administracyjnego oraz sadowo-administracyjnego.

    Pokaż odpowiedź

    Wybor tematu zalezy od ucznia. Ponizej skrocony plan wypracowania dla Tematu 1 (bezrobocie w RP), ktory jest najbardziej oparty na materialach zrodlowych i statystycznych.

    Plan wypracowania — Temat 1: Bezrobocie w RP w XXI w.

    Wstep: Zdefiniowac bezrobocie (rejestrowane vs wg BAEL); wskazac na transformacje 1989 i jej dziedzictwo dla rynku pracy w XXI w.

    Czesc 1 — Skala i tendencje (dane z wykresu):

    • Maksimum bezrobocia: 20% w 2002 r. (efekt restrukturyzacji + kryzys 2001).
    • Spadek do 6% w 2008 r. (efekt akcesji do UE, emigracji, dobrej koniunktury).
    • Wzrost po kryzysie 2008–2013, potem trwaly spadek do 3-4% w 2018 r. (najnizsze w UE).

    Czesc 2 — Przyczyny:

    • Strukturalne: restrukturyzacja przemyslu (lata 90.), automatyzacja, niskie kwalifikacje.
    • Koniunkturalne: kryzysy gospodarcze 2001, 2008.
    • Frykcyjne: czas miedzy zmianami pracy.
    • Sezonowe: rolnictwo, turystyka.

    Czesc 3 — Zroznicowanie (mapa wojewodztw):

    • Wyzsze: warminsko-mazurskie, podkarpackie, kujawsko-pomorskie (8-10%).
    • Nizsze: wielkopolskie, slaskie, mazowieckie, dolnoslaskie (3-5%).
    • Czynniki: struktura gospodarcza, blizkosc rynkow zachodnich, urbanizacja.

    Czesc 4 — Grupy ryzyka (Tabela 1):

    • Niskie wyksztalcenie: gimnazjum/podstawowe = 261,9 tys. bezrobotnych — najwiecej.
    • Mlodziez 25–34 lat: 271,7 tys. — najliczniejsza grupa wiekowa.
    • Dlugotrwale bezrobotni: 507,2 tys. — strukturalny problem.

    Czesc 5 — Polityka panstwa (Tabela 2):

    • Aktywne: szkolenia, prace interwencyjne, dotacje na dzialalnosc gospodarcza (165,6 tys.), staze, prace subsydiowane (899,7 tys.). Programy: 500+, Rodzina 500+, MdM.
    • Pasywne: zasilki dla bezrobotnych (tylko 815,6 tys. — uprawnionych), zasilki przedemerytalne.
    • Instytucje: Powiatowe Urzedy Pracy (PUP), Wojewodzkie Urzedy Pracy, Ministerstwo Rodziny.

    Czesc 6 — Skutki:

    • Ekonomiczne: niski PKB, koszty zasilkow, ubytek kapitalu ludzkiego.
    • Spoleczne: ubostwo, marginalizacja, migracja zagraniczna (Wielka emigracja po 2004).
    • Psychologiczne: depresja, alkoholizm, rozpad rodzin.
    • Polityczne: populizm, niezadowolenie spoleczne.

    Zakonczenie: Bezrobocie w Polsce zredukowane do najnizszego poziomu w UE w 2018 r., ale wciaz wystepuje strukturalne (mlodziez, niskie wyksztalcenie, regiony peryferyjne); skuteczna polityka aktywizacji rynku pracy + emigracja po akcesji do UE = glowne czynniki sukcesu.

    Cytaty z materialow: Wskazane konkretne liczby z wykresu i tabel.

    ⚠ Typowa pułapka: Pulapki wypracowania: - **Wymog**: wykorzystanie WSZYSTKICH materialow zrodlowych (wykres + 2 tabele + mapa). Pominiecie ktoregos = utrata punktow. - **Struktura**: wstep, rozwiniecie (z podzialem tematycznym), zakonczenie. Bez "wodolania". - **Konkrety**: liczby z danych (np. "20% w 2002 r."), nazwy instytucji (PUP), terminologia (bezrobocie strukturalne / frykcyjne / koniunkturalne). - **Argumentacja**: nie wystarczy opis — trzeba pokazac **zwiazki przyczynowo-skutkowe**. - **Objetosc**: minimum 2 strony A4, optymalnie 3-4 strony. - Trzy tematy do wyboru: 1 (najlatwiejszy, najwiecej materialow), 2 (porownawczy, wymaga wiedzy ustrojowej UK i USA), 3 (techniczny, KPA).

    Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
  7. Matura CKE · maj 2021 · zad. 10 1 pkt Koncepcje genezy państwa – umowa społeczna, arystotelesowska, marksistowska

    Do każdego z tekstów dotyczących genezy państwa przyporządkuj właściwą nazwę koncepcji.

    Pokaż odpowiedź

    Trzy klasyczne koncepcje genezy państwa:

    • Koncepcja umowy społecznej (T. Hobbes, J. Locke, J.J. Rousseau) – państwo
      powstało w wyniku świadomego porozumienia (umowy) między jednostkami,
      które zrezygnowały z części wolności na rzecz władzy państwowej w zamian
      za bezpieczeństwo i ochronę praw.

    • Koncepcja arystotelesowska (naturalistyczna) – państwo to naturalna,
      organiczna forma życia człowieka jako "istoty politycznej" (zoon politikon);
      wynika z naturalnego dążenia ludzi do życia we wspólnocie, ewolucja
      od rodziny przez wieś do polis.

    • Koncepcja marksistowska (klasowa) – państwo powstało wraz z podziałem
      społeczeństwa na klasy i pojawieniem się własności prywatnej; jest
      narzędziem panowania klasy posiadającej nad klasami wyzyskiwanymi
      (Marks, Engels, Lenin – "Państwo i rewolucja").

    Przyporządkowanie do konkretnych tekstów wymaga ich odczytania w arkuszu;
    kluczowe słowa-tropy:

    • "umowa", "zgoda", "powierzenie" → umowa społeczna
    • "natura", "wspólnota", "polis" → arystotelesowska
    • "klasy", "walka", "wyzysk", "własność" → marksistowska

    ⚠ Typowa pułapka: Koncepcja **teistyczna/teokratyczna** (boskie pochodzenie władzy) i **patriarchalna** (rozszerzenie władzy ojca) to inne klasyczne koncepcje – mogą pojawić się jako dystraktory.

    Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
  8. Matura CKE · maj 2021 · zad. 11 1 pkt Frekwencja wyborcza vs demokratyczność reżimu w PRL

    Sformułuj wniosek dotyczący relacji między frekwencją wyborczą a demokratycznością reżimu politycznego – na podstawie danych z wykresu obrazującego frekwencję wyborczą w Polsce w latach 1950–2000.

    Pokaż odpowiedź

    Wniosek: Wysoka frekwencja wyborcza nie świadczy automatycznie
    o demokratycznym charakterze reżimu politycznego    .

    Uzasadnienie: w okresie PRL (1952–1989) frekwencja w wyborach do Sejmu
    przekraczała 90% (a oficjalnie – wedle propagandy – sięgała 99%),
    podczas gdy reżim miał charakter autorytarny/totalitarny (wybory
    niedemokratyczne, listy jednolite Frontu Jedności Narodu / PRON,
    bez realnej konkurencji politycznej, presja na uczestnictwo).

    Po transformacji 1989 r. frekwencja w wyborach w III RP, mimo że
    reżim stał się demokratyczny, spadła (do 40–60% w wyborach
    parlamentarnych) – dobrowolny udział w warunkach realnego pluralizmu
    okazał się znacznie niższy niż mobilizowany udział w PRL.

    Wysoka frekwencja w reżimie autorytarnym wynika z presji, fasadowości
    i braku alternatywy; niska frekwencja w demokracji wynika z apatii,
    ale przy jednoczesnym poszanowaniu wolności wyborczej.

    Wniosek: kryterium demokratyczności nie jest frekwencja, lecz wolność
    i konkurencyjność wyborów     (oraz prawo do nieuczestniczenia).

    ⚠ Typowa pułapka: Pułapka odwrotnego założenia: "wysoka frekwencja = demokracja". PRL pokazuje że jest odwrotnie – mobilizowana frekwencja jest typowa dla reżimów niedemokratycznych.

    Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
  9. Matura CKE · maj 2021 · zad. 13 1 pkt Myśl polityczna – liberalizm i katolicka nauka społeczna

    Do każdego z fragmentów tekstów dotyczących myśli politycznej przyporządkuj nazwę właściwego nurtu (kierunku myśli politycznej).

    Pokaż odpowiedź

    Typowe rozróżnienie w zadaniach maturalnych:

    • Tekst akcentujący wolność jednostki, ochronę własności prywatnej,
      ograniczoną rolę państwa, równość wobec prawa, indywidualizm       →
      liberalizm (J. Locke, A. Smith, J.S. Mill, F. Hayek).

    • Tekst akcentujący godność osoby ludzkiej, zasadę pomocniczości
      (subsydiarności), dobro wspólne, sprawiedliwość społeczną, własność
      prywatną z ograniczeniami społecznymi, sprzeciw wobec marksizmu
      i liberalizmu skrajnego       → katolicka nauka społeczna (encyklika
      Rerum novarum Leona XIII 1891, Quadragesimo anno Piusa XI 1931,
      Centesimus annus Jana Pawła II 1991).

    Słowa-klucze KNS: pomocniczość, solidarność, dobro wspólne, godność
    osoby, encyklika, papież.

    Słowa-klucze liberalizm: wolność, własność, jednostka, rynek,
    ograniczone państwo, prawa naturalne.

    ⚠ Typowa pułapka: Pomylenie KNS z **konserwatyzmem** (też tradycja, religia, ale więcej o porządku i hierarchii niż o godności pracownika).

    Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
  10. Matura CKE · maj 2021 · zad. 14 2 pkt System polityczny Szwajcarii – Zgromadzenie Federalne, Rada Federalna

    14.1. Zaznacz właściwe dokończenie zdania dotyczącego systemu politycznego Szwajcarii (jeden z poniższych: parlamentarny, prezydencki, parlamentarno-prezydencki, parlamentarno-komitetowy / kolegialny).

    14.2. Oceń, czy poniższe informacje dotyczące systemu politycznego Szwajcarii są prawdziwe. Zaznacz P, jeśli prawdziwa, albo F – fałszywa.

    Pokaż odpowiedź

    System polityczny Szwajcarii: parlamentarno-komitetowy (kolegialny / dyrektorialny).

    Cechy:

    • Zgromadzenie Federalne (parlament dwuizbowy: Rada Narodu + Rada Kantonów)
      jest najwyższym organem władzy w państwie.
    • Rada Federalna (7-osobowy rząd) jest wybierana przez Zgromadzenie
      Federalne na 4 lata; składa się z 7 ministrów reprezentujących główne
      partie ("magiczna formuła"). Nie ponosi politycznej odpowiedzialności
      przed parlamentem – nie można jej odwołać wotum nieufności.
    • Prezydent Konfederacji jest wybierany spośród członków Rady Federalnej
      na 1 rok rotacyjnie; pełni funkcje reprezentacyjne, nie jest głową
      państwa       w klasycznym sensie – nie ma władzy ponad pozostałymi członkami Rady.
    • Charakterystyczne: brak rozdziału egzekutywy między prezydenta a rząd,
      rząd jako "komitet wykonawczy parlamentu", silna demokracja bezpośrednia
      (referenda, inicjatywy ludowe).

    PF (typowe zdania w tym zadaniu):

    • "System parlamentarno-prezydencki" → F (jest parlamentarno-komitetowy).
    • "Parlament dwuizbowy (bikameralny)" → P.
    • "Dualizm egzekutywy (prezydent + rząd)" → F (brak dualizmu).
    • "Rada Federalna ponosi odpowiedzialność polityczną" → F (nie ponosi).

    ⚠ Typowa pułapka: Szwajcaria to **jedyny przykład** systemu parlamentarno-komitetowego na świecie. Łatwo pomylić z parlamentarnym (UK, Niemcy) lub parlamentarno-prezydenckim (Francja).

    Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
  11. Matura CKE · maj 2021 · zad. 30 12 pkt Wypracowanie maturalne – samorząd terytorialny, systemy parlamentarne, ustawa budżetowa/o zmianie Konstytucji

    Wybierz jeden z podanych tematów i napisz wypracowanie.

    Temat 1. Scharakteryzuj wpływ obywateli Rzeczypospolitej Polskiej na organy samorządu terytorialnego i na decyzje przez nie podejmowane, biorąc pod uwagę aspekty przedstawione na schemacie (wybór i odwołanie organów stanowiących; wybór i odwołanie jednoosobowych organów wykonawczych; inne formy demokracji bezpośredniej; formy wynikające z innych praw politycznych).

    Temat 2. Porównaj – na przykładach Republiki Federalnej Niemiec, Republiki Francuskiej oraz Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej – różne modele systemów parlamentarnych opartych na współpracy legislatywy i egzekutywy, charakteryzując organy tych władz (parlamenty, głowę państwa i rządy).

    Temat 3. Wykaż specyfikę ustawy budżetowej i ustawy o zmianie Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz porównaj procesy ich uchwalania ze ścieżką legislacyjną właściwą dla ustawy zwykłej, biorąc pod uwagę podmioty inicjujące oraz kompetencje podmiotów uczestniczących w tych procesach (obu izb parlamentu i Prezydenta RP).

    Pokaż odpowiedź

    Szkielety odpowiedzi do każdego z tematów.

    TEMAT 1 – Wpływ obywateli na samorząd terytorialny:

    1. Wybór i odwołanie organów stanowiących (rada gminy, rada powiatu,
      sejmik województwa):

      • wybory powszechne, równe, bezpośrednie, w głosowaniu tajnym (art. 169
        ust. 2 Konstytucji),
      • kadencja 5 lat (od 2018 r., wcześniej 4 lata),
      • referendum lokalne w sprawie odwołania rady (art. 170 Konstytucji
        • ustawa o referendum lokalnym z 2000 r.); inicjuje 10% mieszkańców
          gminy (powiatu/województwa: 5%/10%); ważność – frekwencja ≥3/5
          liczby z wyborów odwoływanego organu.

    2. Wybór i odwołanie jednoosobowych organów wykonawczych (wójt,
      burmistrz, prezydent miasta):

      • wybory bezpośrednie od 2002 r., system większościowy z drugą turą,
      • referendum o odwołanie wójta możliwe na takich samych zasadach
        jak rada (z 10% mieszkańców),
      • wójt nie ma odpowiednika na szczeblu powiatu i województwa (tam
        organem wykonawczym jest zarząd wybierany przez radę / sejmik).

    3. Inne formy demokracji bezpośredniej:

      • referendum lokalne w innej ważnej sprawie (np. budowa lotniska),
      • konsultacje społeczne (art. 5a ustawy o samorządzie gminnym),
      • budżet obywatelski / partycypacyjny (od 2018 r. obowiązkowy
        w miastach na prawach powiatu, min. 0,5% wydatków bieżących),
      • inicjatywa uchwałodawcza obywateli (od 2018 r. – grupa mieszkańców
        może zgłosić projekt uchwały: w gminie 100–300 osób w zależności
        od wielkości).

    4. Formy wynikające z innych praw politycznych:

      • petycje do organów samorządu (ustawa o petycjach z 2014 r.),
      • skargi i wnioski (KPA),
      • dostęp do informacji publicznej (BIP),
      • udział w posiedzeniach rady (jawność, możliwość zabrania głosu),
      • wolność zrzeszania się (stowarzyszenia mieszkańców, lokalne
        grupy działania).

    Podsumowanie: Polski samorząd terytorialny jest demokratyczny i partycypacyjny
    na poziomie formalnym; w praktyce frekwencja w wyborach samorządowych
    jest umiarkowana, a inicjatywy bezpośrednie rzadko docierają do skutku
    (wymóg progu ważności).

    TEMAT 2 – Systemy parlamentarne RFN, Francji, UK:

    1. Niemcy – parlamentaryzm racjonalizowany (z konstruktywnym wotum
      nieufności):

      • Bundestag (parlament federalny, system mieszany: mandaty
        większościowe + listy proporcjonalne, próg 5%) + Bundesrat
        (reprezentacja landów),
      • Prezydent Federalny (Bundespräsident) – wybierany przez
        Zgromadzenie Federalne, funkcje ceremonialne,
      • Kanclerz Federalny – wybierany przez Bundestag, silna pozycja,
        odwołanie tylko przez konstruktywne wotum nieufności (jednoczesny
        wybór następcy bezwzględną większością),
      • klasyczny system parlamentarny gabinetowy.

    2. Francja – półprezydencki (semi-prezydencki):

      • Zgromadzenie Narodowe (Izba niższa, JOW dwuturowy) + Senat
        (wybierany pośrednio),
      • Prezydent V Republiki – wybierany w wyborach bezpośrednich
        w dwóch turach na 5 lat (od 2002), silna pozycja: powołuje premiera,
        może rozwiązać Zgromadzenie, kompetencje nadzwyczajne (art. 16
        Konstytucji 1958), referendum (art. 11),
      • Premier i rząd – odpowiedzialny politycznie przed Zgromadzeniem
        Narodowym (wotum nieufności),
      • dualizm egzekutywy: silny prezydent + premier ("kohabitacja"
        gdy prezydent z innego obozu niż większość parlamentarna).

    3. Wielka Brytania – klasyczny parlamentaryzm westminsterski:

      • Izba Gmin (FPTP, 650 mandatów, kadencja do 5 lat) + Izba Lordów
        (mianowana, dziedziczna, lordowie duchowni),
      • Monarcha (Król/Królowa) – głowa państwa o funkcjach ceremonialnych
        („panuje, ale nie rządzi"),
      • Premier i Gabinet – lider partii większościowej w Izbie Gmin,
        odpowiedzialny przed parlamentem,
      • fuzja władz (premier i ministrowie są jednocześnie posłami
        lub lordami), brak konstytucji pisanej w jednym akcie (konstytucja
        w sensie materialnym).

    Porównanie:

    • Głowa państwa: ceremonialna w RFN i UK; silna i wykonawcza we Francji.
    • Rząd: w RFN i UK – wyłonienie przez parlament; we Francji – nominacja
      przez prezydenta + odpowiedzialność przed parlamentem.
    • Stabilność: największa w RFN (konstruktywne wotum), elastyczna w UK
      (system dwupartyjny), zmienna we Francji (kohabitacja).

    TEMAT 3 – Ustawa budżetowa vs ustawa o zmianie Konstytucji vs ustawa zwykła:

    Cecha Ustawa zwykła Ustawa budżetowa Ustawa o zmianie Konstytucji
    Inicjatywa Posłowie (≥15), Senat, Prezydent, RM, 100 tys. obywateli (art. 118) Wyłącznie Rada Ministrów (art. 221) ≥1/5 ustawowej liczby posłów (92), Senat, Prezydent (art. 235 ust. 1)
    Większość uchwalenia w Sejmie Zwykła większość Zwykła większość 2/3 głosów w obecności ≥1/2 ustawowej liczby posłów (art. 235 ust. 4)
    Senat Może wnieść poprawki w 30 dni (uchwalić, odrzucić, zmienić); Sejm odrzuca uchwałę Senatu bezwzględną większością Może wnieść poprawki w 20 dni (art. 223), nie może odrzucić w całości Uchwala w identycznym brzmieniu w terminie 60 dni, bezwzględną większością w obecności ≥1/2 senatorów (art. 235 ust. 4)
    Prezydent Podpis w 21 dni, weto (3/5 odrzuca), wniosek do TK Podpis w 7 dni, NIE może zawetować (art. 224 ust. 1), może skierować do TK Podpis w 21 dni, NIE może zawetować (art. 235 ust. 7)
    Czas pracy w Sejmie Bez sztywnego limitu Sejm musi uchwalić w 4 miesiące pod groźbą rozwiązania (art. 225) Pierwsze czytanie nie wcześniej niż 30 dni od wniesienia projektu (art. 235 ust. 3)
    Referendum zatwierdzające Brak Brak Możliwe, gdy zmienia rozdz. I, II lub XII – na wniosek 1/5 posłów, Senatu lub Prezydenta (art. 235 ust. 6)

    Specyfika ustawy budżetowej:

    • monopol inicjatywy RM – tylko rząd zna stan finansów państwa,
    • prezydent nie może wetować – budżet jest niezbędny do funkcjonowania państwa,
    • deadline 4 miesiące, inaczej prezydent może rozwiązać Sejm.

    Specyfika ustawy o zmianie Konstytucji (art. 235 Konstytucji RP):

    • kwalifikowana większość 2/3 (Sejm) + bezwzględna (Senat) – zabezpieczenie
      przed pochopnymi zmianami;
    • identyczne brzmienie obu izb w 60 dni – inaczej niż przy ustawie zwykłej
      (gdzie Sejm może przegłosować Senat);
    • brak weta prezydenta – w zamian możliwość referendum.

    Wniosek: trzy procedury reprezentują trzy poziomy zabezpieczeń:
    ustawa zwykła – najsłabsze, ustawa budżetowa – specjalne (czasowe + monopol
    RM + bez weta), ustawa konstytucyjna – najsilniejsze (większości kwalifikowane

    • identyczne brzmienie + ewentualne referendum).

    ⚠ Typowa pułapka: Wypracowanie maturalne (rozprawka WOS) musi mieć **wstęp, rozwinięcie w 3-4 częściach, podsumowanie**, używać **terminologii fachowej** (z aktami prawnymi i artykułami Konstytucji), zachować **strukturę logiczną**. Max 12 pkt, kryteria CKE: treść (8 pkt), kompozycja (2 pkt), język (2 pkt).

    Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
  12. Matura CKE · maj 2020 · zad. 2 1 pkt rozwarstwienie spoleczne, nierownosci dochodowe, USA, Europa

    Wykres ze strony www.ineteconomics.org. Srednie dochody w wybranych panstwach Europy (Dania, Francja, Niemcy, Szwecja) w porownaniu do USA.

    Z wykresu wynika, ze sredni dochod mieszkanca tych panstw europejskich wynosi ok. 80-83% sredniego dochodu mieszkanca USA (Dania ~82%, Francja ~83%, Niemcy ~84%, Szwecja ~81%), natomiast sredni dochod 40% najbiedniejszych mieszkancow tych panstw wynosi ok. 110-120% sredniego dochodu 40% najbiedniejszych mieszkancow USA (Dania ~120%, Francja ~111%, Niemcy ~114%, Szwecja ~116%).

    Porownaj pod wzgledem rozwarstwienia spolecznego - przytaczajac wlasciwe dane z wykresu - wskazane panstwa Europy ze Stanami Zjednoczonymi Ameryki.

    Pokaż odpowiedź

    W panstwach Europy (Dania, Francja, Niemcy, Szwecja) wystepuje mniejsze rozwarstwienie spoleczne (mniejsze nierownosci dochodowe) niz w USA. Mimo ze sredni dochod mieszkanca tych panstw stanowi tylko ok. 80-84% sredniego dochodu mieszkanca USA (np. Dania 82%, Niemcy 84%), to sredni dochod 40% najbiedniejszych mieszkancow tych panstw jest wyzszy niz w USA - stanowi ok. 110-120% dochodu 40% najbiedniejszych Amerykanow (np. Dania 120%, Szwecja 116%).

    Oznacza to, ze przecietny Amerykanin zarabia wiecej niz przecietny Europejczyk, ale najbiedniejsi Amerykanie zarabiaja MNIEJ niz najbiedniejsi Europejczycy - rozpietosc miedzy bogatymi a biednymi w USA jest wieksza, czyli rozwarstwienie spoleczne jest tam wyzsze.

    ⚠ Typowa pułapka: Bez przytoczenia konkretnych liczb z wykresu (procentow) odpowiedz nie dostanie punktu - polecenie CKE wymaga DANYCH. Czesty blad: porownywanie tylko ogolnych dochodow ("Amerykanie zarabiaja wiecej") bez wniosku o rozwarstwieniu. Drugi blad: pomylenie kierunku - osoba odpowiada, ze rozwarstwienie jest wieksze w Europie, bo bogatsi zarabiaja wiecej.

    Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
  13. Matura CKE · maj 2020 · zad. 6 2 pkt demokracja bezposrednia, referendum, Szwajcaria, konfederacja

    O wydarzeniach w jednym z panstw Europy. Fragment z wyborcza.pl opisuje glosowanie obywateli konfederacji na temat reformy promowanej przez Inicjatywe Vollgeld, ktora chciala zakazac kreowania pieniadza przez prywatne banki. 72% glosujacych opowiedzialo sie przeciwko reformie.

    Uzupelnij zdania - podaj nazwy: sposobu udzialu obywateli w podejmowaniu decyzji politycznych (A.), formy demokracji (B.) i panstwa (C.).

    Tekst traktuje o (A.) ......... - formie demokracji (B.) ......... . Opisane wydarzenia mialy miejsce w (C.) ......... .

    Pokaż odpowiedź

    (A.) referendum (glosowanie powszechne / referendum ogolnokrajowe)

    (B.) demokracja bezposrednia (demokracja partycypacyjna)

    (C.) Szwajcaria (Konfederacja Szwajcarska)

    Wskazowki w tekscie: "obywatele konfederacji" - oficjalna nazwa to Konfederacja Szwajcarska (Schweizerische Eidgenossenschaft); "Inicjatywa Vollgeld" - niemiecka nazwa kierunku reformy (Vollgeld = "pelnowartosciowy pieniadz"), znana szwajcarska inicjatywa obywatelska z czerwca 2018 r. (odrzucona w 75:25 - tekst zaokragla do 72%). Glosowanie obywatelskie nad ustawa to forma demokracji bezposredniej, w ktorej obywatele wprost decyduja - to definicja referendum.

    ⚠ Typowa pułapka: Czesty blad: napisanie "konfederacja" zamiast "Szwajcaria" - tekst mowi "obywatele konfederacji" (slowo "konfederacji" jest WSKAZOWKA, ze chodzi o panstwo nazywane Konfederacja Szwajcarska, ale CKE wymaga nazwy panstwa). Drugi blad: "demokracja przedstawicielska" - nieprawidlowa odpowiedz; gdy obywatele glosuja bezposrednio nad ustawa, to demokracja BEZPOSREDNIA, a nie przedstawicielska. Trzeci blad: pomylenie referendum z plebiscytem - choc czesto stosowane wymiennie, plebiscyt zwykle dotyczy spraw terytorialnych/statusowych.

    Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
  14. Matura CKE · maj 2020 · zad. 7 2 pkt monarchia absolutna, niedemokratyczne systemy polityczne, podzial wladz

    Schemat: System polityczny jednego z panstw. Krol - "Straznik Dwoch Swiatyn", glowa panstwa i szef rzadu, najwyzsza wladza ustawodawcza, wykonawcza i sadownicza. Ministrowie (czlonkowie rodziny krolewskiej) wyznaczani przez krola. Rada Konsultacyjna (organ doradczy krola, 150 czlonkow wyznaczanych przez krola). Na podstawie: Spoleczenstwo i polityka, red. K.A. Wojtaszczyk, W. Jakubowski, Warszawa 2017, t. II, s. 314.

    Odnoszac sie do schematu, sformuluj dwa argumenty swiadczace o tym, ze panstwo, ktorego system polityczny przedstawiono, nie jest panstwem demokratycznym.

    Pokaż odpowiedź

    Dwa argumenty z analizy schematu:

    Argument 1: Skupienie wszystkich rodzajow wladzy w jednym organie (krolu).
    Krol posiada najwyzsza wladze ustawodawcza, wykonawcza I sadownicza jednoczesnie. Narusza to fundamentalna zasade trojpodzialu wladzy Monteskiusza - podstawe panstwa demokratycznego. W panstwie demokratycznym wladza ustawodawcza (parlament), wykonawcza (rzad) i sadownicza (sady) sa rozdzielone i wzajemnie sie kontroluja.

    Argument 2: Brak organow pochodzacych z wyborow powszechnych.
    Ministrowie sa wyznaczani przez krola (i sa czlonkami rodziny krolewskiej - dziedziczna nominacja), Rada Konsultacyjna takze jest wyznaczana przez krola, a nie wybierana przez obywateli. Nie ma w ogole organu przedstawicielskiego pochodzacego z demokratycznych wyborow powszechnych. W demokracji obywatele wybieraja parlament i wladze samorzadowe.

    (Argument alternatywny: Rada Konsultacyjna ma jedynie charakter DORADCZY, co oznacza brak realnej kontroli obywatelskiej nad decyzjami krola - nie ma niezaleznego organu, ktory moglby kwestionowac jego decyzje. Brak rzadow prawa - krol stoi ponad prawem, bo jest jednoczesnie zrodlem prawa i jego stosowania.)

    ⚠ Typowa pułapka: Czesty blad: argumenty bez ODWOLANIA SIE DO SCHEMATU. Polecenie wymaga, by argumenty wynikaly z materialu zrodlowego - nie wystarczy "panstwo jest absolutystyczne". Drugi blad: argumenty redundantne (oba o tym samym - np. dwa razy o braku wyborow). Musza byc DWA ROZNE argumenty.

    Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
  15. Matura CKE · maj 2020 · zad. 10 1 pkt Konstytucja RP, zasady ustrojowe, suwerennosc narodu, panstwo unitarne

    Przepisy prawne z Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. 1997, nr 78, poz. 483):

    • Art. 1. Rzeczpospolita Polska jest dobrem wspolnym wszystkich obywateli.
    • Art. 2. Rzeczpospolita Polska jest [...] panstwem prawnym, urzeczywistniajacym zasady sprawiedliwosci spolecznej.
    • Art. 3. Rzeczpospolita Polska jest panstwem jednolitym.
    • Art. 4.1. Wladza zwierzchnia w Rzeczypospolitej Polskiej nalezy do Narodu.

    Do kazdej z podanych nazw zasad ustrojowych dopisz numer artykulu z Konstytucji RP, w ktorym ta zasada zostala unormowana.

    • Zasada suwerennosci narodu - ...........
    • Zasada unitarnej formy panstwa - ...........
    Pokaż odpowiedź

    • Zasada suwerennosci narodu - art. 4 (ust. 1): "Wladza zwierzchnia w Rzeczypospolitej Polskiej nalezy do Narodu." Suwerennosc oznacza, ze najwyzsza wladza w panstwie pochodzi od narodu - czyli ogolu obywateli. To fundament wspolczesnej demokracji.

    • Zasada unitarnej formy panstwa - art. 3: "Rzeczpospolita Polska jest panstwem jednolitym." Panstwo unitarne (jednolite) to panstwo o jednej wladzy centralnej, jednym systemie prawnym, bez czesci skladowych majacych wlasna suwerennosc (w odroznieniu od panstw federalnych jak USA, Niemcy czy Szwajcaria).

    ⚠ Typowa pułapka: Czeste pomylki: art. 1 ("dobro wspolne") z zasada suwerennosci - dobro wspolne to zasada celowosci panstwa, NIE suwerennosc. Art. 2 (panstwo prawne) z unitarnoscia - panstwo prawne to rule of law, NIE jednolitosc. Trzeba dokladnie czytac kazda zasade i przyporzadkowac.

    Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
  16. Matura CKE · maj 2020 · zad. 11 1 pkt systemy polityczne, Niemcy, federalizm, kanclerz, parlament

    O systemie politycznym jednego z panstw europejskich. Tekst opisuje federalne panstwo, w ktorym funkcje ustawodawcze pelnia dwie rozne instytucje, na czele rzadu stoi kanclerz, w XX wieku najczesciej rzady koalicyjne (wielka koalicja socjalistow i chadekow), rola prezydenta - mimo ze wybierany przez narod bezposrednio - ogranicza sie do funkcji ceremonialno-reprezentacyjnej. (Na podstawie: Spoleczenstwo i polityka, red. K.A. Wojtaszczyk, W. Jakubowski, Warszawa 2017, t. II, s. 159.)

    Schemat: System polityczny jednego z panstw europejskich - Kanclerz Federalny, Prezydent Federalny, Rzad Federalny, Parlament Federalny, Zgromadzenie Federalne, Rada Federalna. (Na podstawie: B. Bryk, K. Wojtowicz, Systemy polityczne panstw Unii Europejskiej, Przemysl 2001.)

    Rozstrzygnij, czy tekst i schemat dotycza systemu politycznego tego samego panstwa. Swoj wybor uzasadnij, odwolujac sie do obu materialow zrodlowych.

    Pokaż odpowiedź

    Rozstrzygniecie: NIE - tekst i schemat dotycza dwoch roznych panstw.

    Uzasadnienie:

    • Tekst opisuje Niemcy (RFN): federalne panstwo (Bundestag + Bundesrat - dwie instytucje ustawodawcze), kanclerz na czele rzadu, "wielka koalicja socjalistow i chadekow" (CDU/CSU + SPD), prezydent o funkcji ceremonialnej. Charakterystyczne dla Niemiec jest to, ze prezydent NIE jest wybierany bezposrednio przez narod, lecz przez Zgromadzenie Federalne (Bundesversammlung) - to drobny blad w tekscie lub specyfika, ale wszystkie inne cechy wskazuja na Niemcy. Faktycznie w Niemczech prezydent jest wybierany przez Zgromadzenie Federalne (Bundestag + przedstawiciele landow).

    • Schemat zawiera "Zgromadzenie Federalne" jako odrebny organ obok parlamentu - to bardzo istotne. Wystepuje to w Austrii: Bundesversammlung (Zgromadzenie Federalne) to wspolne posiedzenie Rady Narodowej (Nationalrat) i Rady Federalnej (Bundesrat). W Austrii prezydent jest wybierany w wyborach bezposrednich (pasuje do tekstu), kanclerz stoi na czele rzadu, parlament jest dwuizbowy.

    • Jednak schemat zawiera obok "Parlament Federalny" tez "Zgromadzenie Federalne" i "Rada Federalna" jako rozne organy - co bardziej pasuje do Szwajcarii (Zgromadzenie Federalne = Bundesversammlung = wspolne posiedzenie izb; Rada Federalna = Bundesrat = rzad). W Szwajcarii jednak nie ma prezydenta wybieranego przez narod.

    Najprostsze uzasadnienie: tekst mowi o wielkiej koalicji socjalistow i chadekow w XX wieku (CDU-SPD) - to typowo niemiecka konstrukcja. Tymczasem schemat z "Zgromadzeniem Federalnym" i "Rada Federalna" jako oddzielnymi organami nie odpowiada strukturze niemieckiej (gdzie sa Bundestag i Bundesrat - nie ma osobnego Zgromadzenia obok parlamentu jako organu trwalego).

    WIEC: Tekst opisuje Niemcy, a schemat - Austrie (lub Szwajcarie). Rozne panstwa.

    ⚠ Typowa pułapka: Glowna trudnosc: wszystkie wymienione panstwa (Niemcy, Austria, Szwajcaria) sa federalne, maja kanclerza i parlamenty federalne, wiec powierzchowne porownanie nie wystarcza. Klucz: wybor prezydenta. W Niemczech - posrednio przez Zgromadzenie Federalne. W Austrii - bezposrednio przez narod. Roznice w organach: schemat z trzema typami organow (Parlament, Zgromadzenie, Rada) wskazuje na Austrie. Czesty blad: stwierdzenie "TAK, to Niemcy" bez sprawdzenia, ze schemat pasuje.

    Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
  17. Matura CKE · maj 2020 · zad. 12 3 pkt prawa wyborcze, Konstytucja RP, demokracja przedstawicielska

    Przepisy prawne z polskich konstytucji (pisownia oryginalna):

    • Art. 10. Prawo wybierania ustawodawcze przyzbywa Rzadowi i Sejmowi. [...]
    • Art. 11. Sejm sklada sie z poslow, wybranych na lat piec, liczac od dnia otwarcia Sejmu, w glosowaniu powszechnym, tajnem, bezposredniem, rownym i stosunkowem.
    • Art. 12. Prawo wybierania ma kazdy obywatel polski bez roznicy plci, ktory w dniu ogloszenia wyborow ukonczyl lat 21, ujzywa w pelni praw cywilnych i zamieszkuje w okregu wyborczym przynajmniej od przedednia ogloszenia wyborow w Dzienniku Ustaw [...].
    • Art. 9. Prawo wybieralnosci ma kazdy obywatel, majacy prawo wybierania do Sejmu, o ile ukonczyl lat 25.
    • Art. 39. Prezydenta Rzeczypospolitej wybieraja na siedm[em] bezwzglednou wiekszoscia glosow Sejm i Senat, polaczone w Zgromadzenie Narodowe. [...]

    (Dz.U. [...], nr 44, poz. 267; pisownia oryginalna)

    Rozstrzygnij, czy przytoczone przepisy prawne umozliwialy uczestnictwo obywateli w zyciu politycznym w zakresie wiekszym niz w obecnie obowiazujacej Konstytucji RP. Swoj wybor uzasadnij, odnoszac sie do czterech z tych przepisow i obecnych uregulowan w danej kwestii.

    Pokaż odpowiedź

    Rozstrzygniecie: NIE - obecnie obowiazujaca Konstytucja RP z 1997 r. umozliwia obywatelom uczestnictwo w zyciu politycznym w zakresie wiekszym, a nie mniejszym, niz przytoczone przepisy. (Przytoczone przepisy to Konstytucja marcowa z 17 marca 1921 r.)

    Uzasadnienie - cztery argumenty:

    1. Art. 12 (cenzus wieku 21 lat) vs Konstytucja RP - w 1921 r. czynne prawo wyborcze przysylgo od 21 lat. Obecna Konstytucja RP (art. 62) daje czynne prawo wyborcze od 18 lat. Wiek granicy obnizyl sie, wiec wiecej obywateli moze uczestniczyc w wyborach.

    2. Art. 9 (bierne prawo wyborcze - 25 lat) vs obecnie - w 1921 r. mozna bylo zostac poslem od 25 roku zycia. Obecna Konstytucja RP (art. 99) ustala wiek na 21 lat dla Sejmu i 30 lat dla Senatu. Mlodsi obywatele moga obecnie kandydowac do Sejmu (cenzus obnizony).

    3. Art. 39 (prezydent wybierany przez Zgromadzenie Narodowe) vs obecnie - w 1921 r. prezydenta wybierali poslowie i senatorowie w Zgromadzeniu Narodowym (wybor posredni). Obecna Konstytucja RP (art. 127) wprowadza bezposrednie wybory powszechne prezydenta - kazdy obywatel z czynnym prawem wyborczym oddaje glos. Wieksze uczestnictwo bezposrednie obywateli.

    4. Brak instytucji demokracji bezposredniej w Konstytucji marcowej vs obecna - przytoczone przepisy nie przewiduja referendum ani obywatelskiej inicjatywy ustawodawczej. Obecna Konstytucja RP wprowadza: referendum ogolnokrajowe (art. 125), referendum lokalne (art. 170), referendum w sprawie zmiany Konstytucji (art. 235 ust. 6), obywatelska inicjatywa ustawodawcza (100 000 podpisow - art. 118 ust. 2). Te instrumenty znaczaco zwiekszaja udzial obywateli w stanowieniu prawa.

    Argument alternatywny 5: Art. 12 zawiera cenzus zamieszkania ("zamieszkuje w okregu wyborczym przynajmniej od przedednia ogloszenia wyborow") - obecna Konstytucja RP nie wymaga tak rygorystycznego cenzusu zamieszkania.

    ⚠ Typowa pułapka: Glowna pulapka: nie zauwazenie, ze to Konstytucja MARCOWA 1921 r. (pisownia "tajnem, bezposredniem, rownem" i "stosunkowem" - charakterystyczna dla II RP; "siedmiolecie", "Zgromadzenie Narodowe" wybierajace prezydenta). Drugi blad: argumentacja typu "wtedy byly tylko 21 lat, dzis tez sa wybory" bez konkretnego porownania liczb. Trzeci blad: nie wskazanie referendum / inicjatywy obywatelskiej jako KLUCZOWEJ roznicy. Czwarty: pomylenie z Konstytucja kwietniowa 1935 (jest tam wybor prezydenta posredni, ale przez kolegium elektorow).

    Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
  18. Matura CKE · maj 2020 · zad. 31 12 pkt wypracowanie, USA, podzial wladz, postepowanie kasacyjne, ONZ, zimna wojna

    Wybierz jeden z podanych tematow i napisz wypracowanie.

    Temat 1. Charakteryzujac zaleznosci miedzy Prezydentem RP a Rada Ministrow RP oraz miedzy tymi organami a parlamentem, uzasadnij, ze w Rzeczypospolitej Polskiej nie zastosowano typu podzialu wladzy funkcjonujacego w panstwie, ktorego dotycza materialy zrodlowe.

    (Materialy: Schemat - Egzekutywa i legislatywa na szczeblu federalnym w Stanach Zjednoczonych Ameryki: ELEKTORAT → Legislatywa (wybory bezposrednie) + Egzekutywa → SENAT i IZBA REPREZENTANTOW = KONGRES; PREZYDENT (glowa panstwa i szef gabinetu) - wybory posrednie. Na podstawie: Spoleczenstwo i polityka. Podstawy nauk politycznych, red. K.A. Wojtaszczyk, W. Jakubowski, Warszawa 2017, t. II, s. 275. Tekst: Model amerykanski opiera sie na normatywnej separacji wladzy ustawodawczej [...] oraz wladzy wykonawczej. Separacja ta wystepuje zarowno na plaszczyznie organizacyjnej (odrebne wybory parlamentu i prezydenta), funkcjonalnej (zakaz laczenia funkcji deputowanego i czlonka gabinetu, niemoznosc przedterminowego rozwiazania parlamentu, jak i charakteru ich funkcjonowania (autonomia parlamentu w dziedzinie tworzenia prawa oraz prezydenta w zakresie jego wykonywania, brak instytucji kontroli parlamentu nad prezydentem oraz odpowiedzialnosci politycznej przed parlamentem). Na podstawie: A. Antoszewski, R. Herbut, Systemy polityczne wspolczesnego swiata, Gdansk 2004, s. 320-321.)

    Temat 2. Od postepowania przygotowawczego do kasacji - przedstaw zasady i mozliwy przebieg postepowania karnego w Rzeczypospolitej Polskiej.

    Temat 3. Scharakteryzuj dzialania w celu wygaszania konfliktow i ograniczania ich skutkow podejmowane przez Organizacje Narodow Zjednoczonych w ostatnim trzydziestoleciu, uwzgledniajac kompetencje jej organow i aktywnosc Rzeczypospolitej Polskiej w tym zakresie.

    Pokaż odpowiedź

    TEMAT 1 - wypracowanie wzorcowe (kluczowe punkty):

    TEZA: W Rzeczypospolitej Polskiej zastosowano model parlamentarno-gabinetowy (z elementami racjonalizacji), a NIE amerykanski model prezydencjalny z separacja wladz. Zaleznosci miedzy Prezydentem RP, Rada Ministrow i Parlamentem ukazuja wzajemne powiazania i kontrole, ktorych nie ma w USA.

    STRUKTURA WYPRACOWANIA (rekomendowana):

    I. Wstep: Krotkie przedstawienie modelu amerykanskiego (separacja wladz - Locke/Madison) vs polskiego (parlamentarno-gabinetowy z trojpodzialem wladzy ale ze wspolzaleznoscia organow).

    II. Wybor prezydenta:

    • USA: wybory posrednie przez kolegium elektorow (538 elektorow); kazdy stan glosuje za "winner-take-all" (z wyjatkami).
    • Polska: wybory bezposrednie powszechne; w 2 turach jezeli zaden kandydat nie uzyska wiekszosci bezwzglednej (art. 127 Konstytucji RP).
    • Konkluzja: w obu sa rozne wybory niz parlamentu, ale w Polsce dochodzi do wzajemnych zaleznosci, w USA - bardziej oddzielne.

    III. Relacje Prezydent - Rada Ministrow:

    • USA: prezydent jest szefem gabinetu (egzekutywy) - sam mianuje sekretarzy departamentow (za zgoda Senatu), oni sa mu podporzadkowani. Brak premiera. Nie ma odpowiedzialnosci politycznej rzadu przed Kongresem.
    • Polska: Prezydent NIE jest szefem rzadu - na czele rzadu stoi Prezes Rady Ministrow (premier). Prezydent jedynie desygnuje premiera (art. 154 ust. 1), powoluje rzad (na wniosek premiera), ale rzad jest odpowiedzialny przed Sejmem (wotum zaufania, wotum nieufnosci - art. 158-159).
    • Roznice: w USA prezydent JEST egzekutywa, w Polsce ma jedynie funkcje arbitra + ograniczone kompetencje (zwierzchnictwo nad silami zbrojnymi, reprezentacja w polityce zagranicznej - ale we wspolpracy z rzadem).

    IV. Relacje Prezydent - parlament:

    • USA: Kongres jest autonomiczny - prezydent nie moze rozwiazac Kongresu. Prezydent moze zawetowac ustawy (Kongres moze odrzucic veto 2/3 glosami). Prezydent moze byc usuniety wylacznie przez impeachment (Izba Reprezentantow wnosi oskarzenie, Senat sadzi 2/3 glosami).
    • Polska: Prezydent moze skrocic kadencje Sejmu (gdy Sejm nie udzieli rzadowi wotum zaufania - art. 154 ust. 3; gdy Sejm nie uchwali ustawy budzetowej w 4 mies. - art. 225). Prezydent ma veto zawieszajace (Sejm odrzuca 3/5 glosami - art. 122 ust. 5). Prezydent moze byc postawiony przed Trybunalem Stanu (Zgromadzenie Narodowe 2/3 glosami - art. 145).
    • Wzajemne kontrole - oddzialywanie miedzy organami, czego w USA jest mniej.

    V. Relacje Rada Ministrow - parlament:

    • USA: rzad (kabinet) NIE odpowiada politycznie przed Kongresem. Nie ma wotum nieufnosci. Sekretarze sa odpowiedzialni TYLKO przed prezydentem.
    • Polska: rzad jest odpowiedzialny politycznie przed Sejmem:
      • wotum zaufania (art. 160) - rzad sam stawia pytanie zaufania;
      • wotum nieufnosci konstruktywne (art. 158) - Sejm wskazuje nowego premiera; wiekszosc ustawowa Sejmu (231+);
      • wotum nieufnosci wobec ministra (art. 159) - wiekszosc ustawowa.
    • W USA: takiego mechanizmu NIE MA.

    VI. Konkluzja: Roznice sa zasadnicze:

    • USA = separacja wladz (organizacyjna, funkcjonalna, brak wzajemnej kontroli politycznej);
    • Polska = parlamentarno-gabinetowy (wzajemne kontrole, mozliwosc skracania kadencji parlamentu przez prezydenta, mozliwosc obalania rzadu przez Sejm, mozliwosc odwolania prezydenta przez ZN).

    TEMAT 2 - postepowanie karne (kluczowe etapy):

    I. Postepowanie przygotowawcze - dochodzenie (prowadzi policja/prokurator) lub sledztwo (prokurator/prokuratura, w sprawach powaznych). Cel: ustalenie sprawcy, zebranie dowodow. Zakonczenie: akt oskarzenia (lub umorzenie).

    II. Postepowanie sadowe I instancji - przed Sadem Rejonowym (zbrodnie - Sad Okregowy). Zasady: jawnosci, prawa do obrony, domniemania niewinnosci (art. 5 KPK), in dubio pro reo, kontradyktoryjnosc, ustnosci. Wyrok: skazujacy, uniewinniajacy lub umorzenie.

    III. Apelacja (Sad Okregowy lub Apelacyjny w zaleznosci od I instancji) - zwyczajny srodek odwolawczy. Termin: 14 dni od doreczenia wyroku z uzasadnieniem.

    IV. Skarga kasacyjna (Sad Najwyzszy - Izba Karna) - nadzwyczajny srodek; tylko od prawomocnych wyrokow. Wnoszona przez strony (zarzutow rai/wzgledny katalog), Prokuratora Generalnego, Rzecznika Praw Obywatelskich.

    V. Wznowienie postepowania (art. 540 KPK) - moze wznowic SN jezeli ujawnia sie nowe fakty/dowody.

    TEMAT 3 - ONZ i konflikty (kluczowe punkty):

    I. Kompetencje organow ONZ:

    • Rada Bezpieczenstwa - utrzymanie pokoju i bezpieczenstwa; sankcje, operacje pokojowe, dzialania zbrojne (art. 24-50 Karty NZ). 15 czlonkow: 5 stalych z prawem veto (USA, Rosja, Chiny, UK, Francja) + 10 niestalych.
    • Zgromadzenie Ogolne - rekomendacje, dyskusje, budzet ONZ.
    • Sekretariat - Sekretarz Generalny ONZ (obecnie Antonio Guterres, od 2017).
    • Miedzynarodowy Trybunal Sprawiedliwosci - spory miedzy panstwami (Haga).

    II. Glowne formy dzialania:

    1. Operacje pokojowe (peacekeeping) - blue helmets, np. UNIFIL (Liban), UNMIL (Liberia), MINUSMA (Mali).
    2. Sankcje - ekonomiczne, dyplomatyczne (Korea Pln, Iran, Rosja).
    3. Pomoc humanitarna - UNHCR, UNICEF, WFP, OCHA.
    4. Dyplomacja - mediacje, dobre uslugi Sekretarza Generalnego.
    5. Trybunaly miedzynarodowe ad hoc (Jugoslawia, Ruanda).

    III. Aktywnosc Polski:

    • Polska byla niestalym czlonkiem RB ONZ wielokrotnie (ostatnio 2018-2019).
    • Polscy zolnierze w misjach pokojowych: UNDOF (Wzgorza Golan), UNIFIL (Liban), MINUSMA (Mali), inne.
    • Stworzenie polskiego kontyngentu w UNDOF (1974) i UNIFIL (1992).
    • Inicjatywy w RB: rezolucje dot. praw czlowieka, ochrony dziedzictwa, zapobiegania ludobojstwu.

    ⚠ Typowa pułapka: Glowne pulapki: - **Temat 1**: nie napisanie "zaleznosci" tylko "roznic" - polecenie wyraznie zada ZALEZNOSCI miedzy organami, czyli wzajemnych powiazan w polskim systemie i ich brak w amerykanskim. - **Temat 2**: pomylenie postepowania karnego z cywilnym - tu KARNE (KPK, prokuratura, kasacja do SN). - **Temat 3**: ograniczenie sie do ONZ jako calosc - trzeba pokazac OSOBNE KOMPETENCJE ORGANOW (RB, ZO, SG). Druga pulapka: pominiecie Polski - polecenie wymaga uwzglednienia aktywnosci RP.

    Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
  19. Matura CKE · maj 2019 · zad. 9 1 pkt kultura polityczna, Almond, politologia

    Material zrodlowy: tekst W. Jakubowskiego, P. Zaleskiego, L. Zameckiego (Naukowa o polityce. Zarys koncepcji dyscypliny, Pultusk 2013) - opisuje pojecie wedlug klasycznej koncepcji amerykanskiej Gabriela Almonda: caloksztalt indywidualnych postaw i orientacji politycznych uczestnikow danego systemu; subiektywny wymiar polityki (przekonania, postawy, wartosci); w nauce polskiej obejmuje 4 komponenty: poznawczy, aksjologiczny, oceniajaco-afektywny, behawioralny.

    Polecenie CKE: "Podaj nazwe pojecia opisanego w tekscie."

    Pokaż odpowiedź

    Kultura polityczna.

    ⚠ Typowa pułapka: Bledne: "swiadomosc polityczna" (wezsze pojecie - tylko komponent poznawczy), "socjalizacja polityczna" (proces, nie stan), "ideologia polityczna" (specyficzny system pogladow, nie caloksztalt postaw).

    Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
  20. Matura CKE · maj 2019 · zad. 11 1 pkt suwerennosc panstwa, cechy panstwa, T. Wieciech

    Material zrodlowy: T. Wieciech "Ustroje federalne Stanow Zjednoczonych, Kanady i Australii" (Krakow 2009) - opisuje ceche panstwa: "mozliwosc samodzielnego okreslania przez wladze panstwa jego interesow, reprezentowania go na scenie miedzynarodowej oraz mozliwosc swobodnego decydowania o tym, co sie dzieje na terytorium objetym ta wladza"; "chodzi zatem o prawo, ale i zdolnosc do podejmowania ostatecznych, wiazacych decyzji w odniesieniu do terytorium panstwa".

    Polecenie CKE: "Podaj nazwe cechy panstwa opisanej w tekscie."

    Pokaż odpowiedź

    Suwerennosc (w dwoch aspektach: suwerennosc wewnetrzna - swobodne decydowanie wewnatrz; suwerennosc zewnetrzna - reprezentacja na scenie miedzynarodowej).

    ⚠ Typowa pułapka: Bledne: "wladza" (zbyt ogolne - kazda cecha panstwa wiaze sie z wladza), "niepodleglosc" (bliskie, ale niepodleglosc to brak zaleznosci od innych; suwerennosc to pozytywna zdolnosc samostanowienia), "panstwowosc".

    Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
  21. Matura CKE · maj 2019 · zad. 18 2 pkt Rzecznik Praw Obywatelskich, RPO, ustawa z 1987 r., PRON

    Material zrodlowy: przepisy prawne z polskiej ustawy uchwalonej w 1987 roku (Dz.U. 1987, nr 21, poz. 123). Przepis 1: Rzecznik bada, czy wskutek dzialania lub zaniechania organow, organizacji i instytucji nie nastapilo naruszenie prawa, a takze zasad wspolzycia i sprawiedliwosci spolecznej. Przepis 2: Rzecznika powoluje Sejm na wniosek Prezydium Sejmu, zgloszony po zasiegnieciu opinii Rady Krajowej Patriotycznego Ruchu Odrodzenia Narodowego. Przepis 3: Wniosek kierowany do Rzecznika jest wolny od oplat. Przepis 4: Organ, organizacja lub instytucja zobowiazane sa wspoldzialac z Rzecznikiem.

    18.1. "Podaj pelna nazwe instytucji, ktorej dotycza przytoczone przepisy prawne." 18.2. "Podaj numer przepisu prawnego, ktory stracil aktualnosc. Swoj wybor uzasadnij, przytaczajac obowiazujace uregulowania w tym zakresie."

    Pokaż odpowiedź

    18.1. Rzecznik Praw Obywatelskich (RPO) - urzad powolany ustawa z 15 lipca 1987 r. (Dz.U. 1987 nr 21 poz. 123).
    18.2. Numer 2.
    Uzasadnienie: Przepis 2 stracil aktualnosc, poniewaz: (a) Patriotyczny Ruch Odrodzenia Narodowego (PRON) byl organizacja PRL-owska, ktora zostala rozwiazana w 1989 r. - obecnie nie istnieje, wiec nie moze opiniowac; (b) Zgodnie z art. 209 Konstytucji RP z 1997 r. oraz aktualna ustawa z 15 lipca 1987 r. (w wersji znowelizowanej), Rzecznika Praw Obywatelskich powoluje SEJM ZA ZGODA SENATU, na wniosek Marszalka Sejmu lub grupy co najmniej 35 poslow. Kadencja RPO wynosi 5 lat.

    ⚠ Typowa pułapka: 18.1: pomylenie z "Rzecznikiem Praw Dziecka" (powolany dopiero w 2000 r.) lub "Rzecznikiem Praw Pacjenta" (2008). 18.2: niektorzy podaja Przepis 1 (zasady wspolzycia spolecznego brzmia archaicznie), ale formula nadal jest w ustawie. Druga pulapka: zaledne pol-uzasadnienie - klucz wymaga PRZYTOCZENIA aktualnych regulacji (art. 209 Konstytucji + udzial Senatu).

    Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
  22. Matura CKE · maj 2018 · zad. 7 2 pkt socjologia, opinia publiczna, system podatkowy, lewica-prawica

    Material zrodlowy: Wykres "Opinie na temat systemu podatkowego w zaleznosci od deklarowanych pogladow politycznych" (CBOS BS/139/2015). Pokazuje rozklad odpowiedzi w trzech grupach: lewicowi, centrowi, prawicowi. Skala 1-5: czy podatki powinny wyrownywac dochody bogatych i biednych. W kazdej grupie wieksze poparcie dla wyrownywania niz przeciwko (62-69%), ale rozklady sa zblizone.

    Komentarz CBOS: "W sferze gospodarczej wskazuja na dominacje [...] lewicowych w spoleczenstwie polskim. Trzecie badanie stosowania sie z lewicowych pogladow w dziedzinie polityki podatkowej."

    Polecenia CKE: 7.1. Wyjasnij, na czym polega paradoks wynikajacy z opinii przedstawionych na wykresie. 7.2. Rozstrzygnij, czy w Rzeczypospolitej Polskiej regulacje dotyczace podatku dochodowego od osob fizycznych nieprowadzacych dzialalnosci gospodarczej sa zgodne z opinia wiekszosci respondentow. Odpowiedz uzasadnij, odwolujac sie do obowiazujacych uregulowan prawnych.

    Pokaż odpowiedź

    7.1. Paradoks:
    Paradoks polega na tym, ze osoby deklarujace prawicowe pogladow polityczne (ktore w klasycznym podziale ideologicznym powinny opowiadac sie za niskimi podatkami, wolnym rynkiem i niskim redystrybucjonizmem) w wiekszosci (ok. 69%) takze popieraja wyrownywanie dochodow przez podatki - czyli postulat typowo lewicowy. Polska prawica w sferze gospodarczej ma poglady lewicowe (etatystyczne, redystrybucyjne) - to niezgodnosc z teoretycznym modelem osi lewica-prawica.

    7.2. Rozstrzygniecie: TAK, polskie regulacje sa zgodne z opinia wiekszosci respondentow.

    Uzasadnienie: W Polsce obowiazuje progresywny podatek dochodowy od osob fizycznych (PIT) - osoby o wyzszych dochodach placa proporcjonalnie wyzszy podatek. W 2018 r. obowiazywaly dwa progi: 18% (do ok. 85 528 zl rocznie) oraz 32% (powyzej). Dodatkowo istnieje kwota wolna od podatku dla najnizej zarabiajacych. Te elementy realizuja postulat wyrownywania dochodow - czyli realizuja oczekiwania wiekszosci ankietowanych.

    ⚠ Typowa pułapka: W 7.1 czesty blad: opisanie wykresu bez nazwania PARADOKSU. Paradoks musi byc wyraznie sformulowany - "prawica w sferze gospodarczej ma poglady lewicowe". W 7.2 najczestszy blad: niewskazanie konkretnego mechanizmu prawnego (progi 18%/32%, kwota wolna). Sama deklaracja "podatek jest progresywny" bez szczegolow moze nie wystarczyc.

    Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
  23. Matura CKE · maj 2018 · zad. 9 2 pkt filozofia polityki, geneza panstwa, Hobbes, Locke, umowa spoleczna

    Material zrodlowy: tekst "O typach jednej z koncepcji genezy panstwa" (M. Wasowicz, Prawo i obywatel, Warszawa 2015) - opisujacy poglady Hobbesa (wspolnota polityczna wszechogarniajaca, Lewiatan, wladza absolutna, wyjscie ze stanu dzikosci) oraz Locke'a (panstwo potrzebne tylko w ograniczonym zakresie, stan pierwotny ma zalety, podstawa - dzialanie spoleczenstwa obywatelskiego).

    Polecenia CKE: 9.1. Podaj nazwe koncepcji genezy panstwa przedstawionej w tekscie. 9.2. Podaj dwie roznice miedzy koncepcja Thomasa Hobbesa a koncepcja Johna Locke'a.

    Pokaż odpowiedź

    9.1. Nazwa koncepcji: koncepcja umowy spolecznej (kontraktualizm, teoria kontraktualistyczna). Inne akceptowane: koncepcja kontraktu spolecznego.

    9.2. Roznice miedzy Hobbesem a Locke'em (przyklady, wystarcza dwa):

    Aspekt Hobbes Locke
    Stan natury "dzikosc", wojna kazdego z kazdym, brak bezpieczenstwa ma swoje zalety, ludzie sa zdolni do wspolzycia
    Zakres wladzy absolutna, "Lewiatan" wypelnia calosc zycia spolecznego ograniczona, panstwo tylko tam gdzie ludzie sami nie podolaja
    Cel panstwa gwarancja bezpieczenstwa, zapobiezenie powrotowi do stanu pierwotnego rozwiazywanie problemow ktorych jednostki nie ogarnia same
    Spoleczenstwo obywatelskie nieobecne, panstwo absolutne pochlania jednostke podstawa funkcjonowania, panstwo opiera sie na nim

    ⚠ Typowa pułapka: W 9.1 najczestszy blad: napisanie "umowa miedzy panstwem a obywatelem" lub "kontrakt panstwowy" - to nieprecyzyjne. Wlasciwa nazwa to "**umowa spoleczna**" lub "kontraktualizm". W 9.2 czesty blad: podanie tylko jednej roznicy w dwoch slowach. Punkty CKE wymagaja DWOCH WYRAZNIE NAZWANYCH roznic z odniesieniem do KAZDEGO z mysliciel ow (przeciwstawienie).

    Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
  24. Matura CKE · maj 2018 · zad. 11 4 pkt ustroj polityczny, Republika Wloska, RP, parlament, Rada Ministrow

    Material zrodlowy: fragmenty konstytucji jednego z panstw (biblioteka.sejm.gov.pl, tekst z 23 lipca 2008):

    • Art. 9. Prezydent przewodniczy Radzie Ministrow.
    • Art. 21. Premier kieruje dzialalnoscia Rzadu.
    • Art. 24.1. Parlament uchwala ustawy. Kontroluje dzialalnosc Rzadu. Ocenia jego polityke.
    • Parlament sklada sie ze Zgromadzenia Narodowego i Senatu.
    • Deputowani do Zgromadzenia Narodowego sa wybierani w wyborach bezposrednich.
    • Senat jest wybierany w wyborach posrednich.
    • Art. 39.1. Inicjatywa ustawodawcza przysluguje zarowno Premierowi, jak i czlonkom Parlamentu.
    • Rzadowe projekty ustaw sa rozpatrywane przez Rade Ministrow i wnoszone do prezydium jednej z izb.
    • Art. 45.1. Kazdy rzadowy lub parlamentarny projekt ustawy jest rozpatrywany kolejno przez obie izby Parlamentu w celu przyjecia tekstu w tym samym brzmieniu.

    Polecenia CKE: 11.1. Zaznacz nazwe panstwa, z ktorego ustawy zasadniczej pochodza przytoczone przepisy prawne.

    A. Republika WloskaB. Federacja RosyjskaC. Republika FrancuskaD. Stany Zjednoczone Ameryki

    11.2. Uzupelnij tabele - w kazdym z podanych aspektow podaj rozwiazanie ustrojowe obowiazujace w Rzeczypospolitej Polskiej, ktore rozni sie od rozwiazania przedstawionego w przytoczonych przepisach.

    • A. Wybory parlamentarne
    • B. Sklad Rady Ministrow
    • C. Realizacja funkcji kontrolnej przez parlament
    • D. Inicjatywa ustawodawcza
    • E. Przebieg prac legislacyjnych w parlamencie
    Pokaż odpowiedź

    11.1. Odpowiedz: C. Republika Francuska.

    Wskazniki: (a) Prezydent przewodniczy Radzie Ministrow (typowe dla V Republiki Francuskiej - polprezydencjalizm), (b) Senat wybierany w wyborach posrednich (we Francji Senat wybierany przez kolegium elektorow z samorzadow lokalnych), (c) izby parlamentu: Zgromadzenie Narodowe i Senat (nazewnictwo francuskie - Assemblee Nationale i Senat).

    11.2. Polskie rozwiazania ustrojowe (rozne od francuskich):

    Aspekt Polska
    A. Wybory parlamentarne Obie izby (Sejm i Senat) wybierane w wyborach bezposrednich (Sejm proporcjonalnie, Senat wiekszosciowo - 100 jednomandatowych okregow)
    B. Sklad Rady Ministrow Rade Ministrow tworzy Prezes Rady Ministrow (premier) i ministrowie - Prezydent NIE przewodniczy RM, jest poza nia
    C. Funkcja kontrolna parlamentu W RP Sejm (nie obie izby rownorzednie) sprawuje kontrole nad rzadem; instrumenty: wotum nieufnosci, interpelacje, zapytania, komisje sledcze
    D. Inicjatywa ustawodawcza W RP przysluguje: poslom (15), Senatowi, Prezydentowi RP, Radzie Ministrow oraz grupie 100 000 obywateli (inicjatywa obywatelska) - szerszy katalog
    E. Przebieg prac legislacyjnych W RP NIE wymaga sie identycznego tekstu w obu izbach: Sejm uchwala ustawe, Senat moze ja przyjac, odrzucic lub wprowadzic poprawki, ale ostatnie slowo ma Sejm (bezwzgledna wiekszosc moze odrzucic stanowisko Senatu)

    ⚠ Typowa pułapka: W 11.1 czesty blad: wybor Republiki Wloskiej (tez ma dwuizbowy parlament). Klucz - Prezydent przewodniczy Radzie Ministrow + Senat w wyborach posrednich = jednoznacznie Francja. We Wloszech prezydent jest niezalezny od rzadu, premier kieruje. W 11.2 najczestszy blad punkt E: nieznajomosc procedury polskiej - studenci pisza ze "tez musza sie zgadzac obie izby". W RP to NIE jest wymagane.

    Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
  25. Matura CKE · maj 2018 · zad. 12 1 pkt zasady ustrojowe, podzial wladz, Monteskiusz

    Material zrodlowy: tekst "O jednej z zasad ustrojowych" (A. Jamroz, Wprowadzenie do prawoznawstwa, Warszawa 2011): "Chodzi o to, aby zaden z organow panstwa nie dominowal, nie dysponowal monopolem wladzy zagrazajacej bezpieczenstwu i wolnosci jednostki. W idei (zasadzie) [...] tkwilo wiec zalozenie, ze [...] stworzy pewien mechanizm rownowagi miedzy [...] wladzami panstwowymi, realizujacymi [...] rozne funkcje panstwa."

    Polecenie CKE: "Podaj nazwe zasady ustrojowej opisanej w tekscie."

    Pokaż odpowiedź

    Zasada podzialu (i rownowagi) wladz (zasada trojpodzialu wladzy, zasada podzialu wladzy).

    Inne akceptowane sformulowania: "zasada podzialu wladzy panstwowej", "zasada Monteskiusza", "zasada checks and balances".

    ⚠ Typowa pułapka: Czesty blad: napisanie "trojwladza" lub "demokracja" - to nieprecyzyjne. Klucz: tekst wprost mowi o "mechanizmie rownowagi miedzy wladzami panstwowymi realizujacymi rozne funkcje" - to definicja podzialu wladzy. Inny blad: pominiecie slowa "rownowagi" - polskie zasady ustrojowe to "podzial i rownowaga wladz" (art. 10 Konstytucji RP), nie sam podzial.

    Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
  26. Matura CKE · maj 2018 · zad. 30 12 pkt wypracowanie, referendum, ustroj Szwajcarii, prawa czlowieka ONZ

    Polecenie CKE: "Wybierz jeden z podanych tematow i napisz wypracowanie."

    Temat 1. Wyjasnij - charakteryzujac referendum ogolnokrajowe, rodzaje referendow lokalnych oraz petycje w Rzeczypospolitej Polskiej - jak poprzez nie obywatele moga wplywac na organy wladzy i decyzje polityczne.

    Temat 2. Porownaj ustroj polityczny Rzeczypospolitej Polskiej i Konfederacji Szwajcarskiej: typ demokracji, system polityczny, forme rzadu (kwestie glowy panstwa) oraz system partyjny. Tabela: Wyniki wyborow do 200-osobowej Rady Narodowej w Konfederacji Szwajcarskiej w drugiej dekadzie XXI wieku (2011 i 2015) - dane partii politycznych: SVP (26.6%/29.4%), SP (18.7%/18.8%), FDP (15.1%/16.4%), CVP (12.3%/11.6%), GPS (8.4%/7.1%), GLP (5.4%/4.6%), BDP (5.4%/4.1%).

    Temat 3. Scharakteryzuj system ochrony praw czlowieka Organizacji Narodow Zjednoczonych - dokumenty dotyczace tych praw oraz instytucje stojace na strazy ich przestrzegania.

    Pokaż odpowiedź

    Maksymalna liczba punktow: 12. Wypracowanie jest dluga forma - tutaj zarys glownych wątkow dla kazdego tematu.

    TEMAT 1 - Referendum i petycje w RP:

    Referendum ogolnokrajowe (art. 125 Konstytucji RP, ustawa z 14 marca 2003 r.):

    • Zarzadza je Sejm (bezwzgledna wiekszosc, kworum 230) lub Prezydent (za zgoda Senatu)
    • Wiazace gdy frekwencja >50%
    • W sprawach szczegolnego znaczenia dla panstwa
    • Polskie referenda: 1996 (uwlaszczeniowe), 1997 (konstytucyjne - przyjete), 2003 (wejscie do UE - przyjete)

    Referenda lokalne (ustawa z 15 wrzesnia 2000 r. o referendum lokalnym):

    • Gminne / powiatowe / wojewodzkie
    • Sprawy istotne dla wspolnoty: odwolanie organu (wojta, rady), samoopodatkowanie mieszkancow gminy, inne sprawy lokalne
    • Inicjatywa: 10% mieszkancow uprawnionych do glosowania (gmina), 5% (powiat, wojewodztwo)
    • Wiazace gdy frekwencja >30% (lub 3/5 w referendum o odwolanie organu wyloconego w wyborach)

    Petycje (art. 63 Konstytucji RP + ustawa z 11 lipca 2014 r. o petycjach):

    • Kazdy ma prawo skladac petycje do organow wladzy publicznej
    • Forma pisemna lub elektroniczna
    • Termin rozpatrzenia: 3 miesiace
    • Nie wymaga reprezentacji prawnika

    TEMAT 2 - Polska vs Szwajcaria:

    Aspekt Polska Szwajcaria
    Typ demokracji przedstawicielska (z elementami bezposredniej) demokracja bezposrednia / polbezposrednia - czesto referenda
    System polityczny parlamentarno-gabinetowy kolegialny (Rada Zwiazkowa)
    Glowa panstwa Prezydent RP (1 osoba, kadencja 5 lat, wybory bezposrednie) Prezydent Konfederacji = jeden z 7 czlonkow Rady Zwiazkowej (rotacja roczna, funkcja symboliczna)
    Forma rzadu rzad parlamentarny Rada Zwiazkowa (Bundesrat) - 7 ministrow wybieranych przez parlament na 4 lata
    System partyjny wielopartyjny, polaryzacja (PiS-PO, dwie glowne partie) wielopartyjny, "magiczna formula" - 7 miejsc w rzadzie wedlug klucza 2-2-2-1 dla glownych partii

    Wyniki Rady Narodowej Szwajcarii 2011/2015:

    • SVP (Szwajcarska Partia Ludowa, narodowo-konserwatywna) - 26.6% / 29.4% (zwyciezca)
    • SP (Socjaldemokraci) - 18.7% / 18.8%
    • FDP (Liberalowie) - 15.1% / 16.4%
    • CVP (Chrzescijanscy Demokraci) - 12.3% / 11.6%
    • GPS (Zieloni) - 8.4% / 7.1%
    • GLP (Liberalni Zieloni) - 5.4% / 4.6%
    • BDP (Buržuazyjno-Demokratyczna) - 5.4% / 4.1%

    TEMAT 3 - System ONZ ochrony praw czlowieka:

    Dokumenty:

    1. Karta Narodow Zjednoczonych (1945) - art. 1 i 55 zobowiazuja do popierania praw czlowieka
    2. Powszechna Deklaracja Praw Czlowieka (10.12.1948) - 30 artykulow, podstawowy katalog praw, nie jest formalnie wiazaca prawnie (rezolucja ZO)
    3. Miedzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych (1966, ratyfikowany przez Polske 1977)
    4. Miedzynarodowy Pakt Praw Gospodarczych, Spolecznych i Kulturalnych (1966, ratyfikowany przez Polske 1977)
    5. Konwencje szczegolowe: o eliminacji dyskryminacji rasowej (1965), o prawach kobiet/CEDAW (1979), o prawach dziecka (1989), przeciwko torturom (1984), o ludach tubylczych itd.

    Instytucje:

    • Rada Praw Czlowieka ONZ (UN Human Rights Council) - od 2006 r., 47 panstw, Genewa; zastapila Komisje Praw Czlowieka
    • Wysoki Komisarz ONZ ds. Praw Czlowieka (OHCHR) - od 1993 r., aktualnie Volker Turk
    • Komitety traktatowe - po jednym dla kazdego z 9 glownych traktatow (np. Komitet Praw Czlowieka, CEDAW, CAT)
    • Specjalni Sprawozdawcy - eksperci niezalezni do okreslonych tematow lub krajow
    • Trzeci Komitet Zgromadzenia Ogolnego - sprawy spoleczne, humanitarne i kulturowe
    • Powszechny Przeglad Okresowy (UPR) - okresowa ocena wszystkich panstw co 4-5 lat

    ⚠ Typowa pułapka: **Temat 1** - czesty blad: pomieszanie referendow z petycjami i konsultacjami; nieznajomosc progu wiazacosci (50% w ogolnokrajowym, 30% w lokalnym, 3/5 w referendum o odwolanie organu); pomylenie z plebiscytem. **Temat 2** - czesty blad: nieznajomosc szwajcarskiego unikalu - "kolegialna" glowa panstwa, prezydent rotacyjny, demokracja bezposrednia (kilka referendow w roku!). Nie mowic ze Szwajcaria to "monarchia" - to republika federalna z 26 kantonami. **Temat 3** - czesty blad: mylenie ONZ z Rada Europy (EKPC = Rada Europy, NIE ONZ!). Powszechna Deklaracja PC NIE jest formalnie wiazaca prawnie - to istotny detal. ETPC = Strasburg = Rada Europy, NIE ONZ. ONZ ma wlasny system: Komitet Praw Czlowieka (z MPPOiP), Rade PC, Wysokiego Komisarza.

    Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →

Inne działy — wos rozszerzona