Stosunki międzynarodowe: ONZ, NATO i konflikty współczesnego świata

28 zadań z oficjalnych arkuszy matury rozszerzonej z wiedzy o społeczeństwie (2018–2022). Spróbuj rozwiązać samodzielnie, potem odsłoń odpowiedź — przy każdym zadaniu znajdziesz typową pułapkę, na której wykładają się maturzyści.

1. Matura CKE · maj 2022 · zad. 24 1 pkt organizacje regionalne, Inicjatywa Srodkowoeuropejska, CEFTA, OBWE, WNP, Europa Srodkowa

   Fragment mapy politycznej Europy i Azji — kolorem ciemnoszarym zaznaczono panstwa czlonkowskie pewnej organizacji (m.in. Polska, Czechy, Slowacja, Wegry, Wlochy, kraje balkanskie, Ukraina, Bialorus, Moldawia, Rumunia, Bulgaria).

   Dokoncz zdanie. Zaznacz wlasciwa odpowiedz.

   Kolorem ciemnoszarym na mapie zaznaczono wszystkie panstwa czlonkowskie

   A. Inicjatywy Srodkowoeuropejskiej.

   B. Wspolnoty Niepodleglych Panstw.

   C. Organizacji Bezpieczenstwa i Wspolpracy w Europie.

   D. Srodkowoeuropejskiego Porozumienia o Wolnym Handlu.

   Pokaż odpowiedź

   A. Inicjatywy Srodkowoeuropejskiej (ISE / CEI — Central European Initiative).

   Inicjatywa Srodkowoeuropejska — organizacja regionalna utworzona w 1989 r. (poczatkowo jako Quadragonale, potem Pentagonale, Hexagonale). Zrzesza obecnie 17 panstw Europy Srodkowo-Wschodniej i Poludniowej:

   • Czlonkowie UE: Polska, Czechy, Slowacja, Wegry, Slowenia, Chorwacja, Wlochy, Austria, Rumunia, Bulgaria.
   • Spoza UE: Albania, Bosnia i Hercegowina, Macedonia Polnocna, Czarnogora, Serbia, Moldawia, Ukraina, Bialorus (cz. zawieszona).

   Cele: wspolpraca polityczna, gospodarcza, kulturalna, naukowa; wsparcie krajow nie-UE w drodze do integracji europejskiej. Sekretariat w Trijescie.

   Dlaczego nie pozostale:

   • B. WNP — Wspolnota Niepodleglych Panstw (post-radziecka, 1991): Rosja, Bialorus, Armenia, Azerbejdzan, Kazachstan, Kirgistan, Tadzykistan, Uzbekistan, Moldawia. NIE obejmuje Polski, Wegier, Wloch.
   • C. OBWE — Organizacja Bezpieczenstwa i Wspolpracy w Europie — 57 panstw, w tym USA, Kanada, kraje calej Europy + Azja Centralna. Mapa pokazywalaby DUZO wiecej krajow (m.in. Niemcy, Francje, UK), a one sa na bialo.
   • D. CEFTA — Central European Free Trade Agreement — obecnie tylko: Albania, BiH, Kosowo, Macedonia, Moldawia, Czarnogora, Serbia (kraje Balkan + Moldawia, po wyjsciu krajow UE). Mapa pokazujaca Polske, Czechy, Wlochy nie pasuje (sa juz w UE).

   ⚠ Typowa pułapka: Pulapki: - **CEFTA** — Polska, Czechy, Slowacja, Wegry **wystapily** z CEFTA w 2004 r. (gdy weszly do UE). Obecnie CEFTA = kraje balkanskie + Moldawia. Mapa z Polska + Wegrami w CEFTA bylaby wiec **bledna**. - **OBWE** — 57 panstw OD WANCOUVER PO WLADYWOSTOK. To zbyt szerokie. - **WNP** — tylko byle republiki ZSRR (bez Krajow Baltyckich, ktore odmowily czlonkostwa). - **ISE** — od Wloch po Bialorus, w tym Polska + Balkany + Moldawia + Ukraina. To odpowiada mapie.

   Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
2. Matura CKE · maj 2022 · zad. 25 1 pkt NATO, Pakt Polnocnoatlantycki, art. 5, traktat waszyngtonski, zbiorowa obrona

   Fragment traktatu (Dz.U. 2000 nr 87 poz. 970):

   Artykul 5: Strony zgadzaja sie, ze zbrojna napasc na jedna lub wiecej z nich w Europie lub Ameryce Polnocnej bedzie uznana za napasc przeciwko nim wszystkim i dlatego zgadzaja sie, ze jezeli taka zbrojna napasc nastapi, to kazda z nich, w ramach wykonywania prawa do indywidualnej lub zbiorowej samoobrony [...], udzieli pomocy Stronie lub Stronom napadnietym, podejmujac niezwlocznie, samodzielnie jak i w porozumieniu z innymi Stronami, dzialania, jakie uzna za konieczne, lacznie z uzyciem sily zbrojnej.

   Podaj pelna polska nazwe organizacji miedzynarodowej funkcjonujacej na mocy traktatu, ktorego fragment przytoczono.

   Pokaż odpowiedź

   Organizacja Traktatu Polnocnoatlantyckiego (NATO) — pelna polska nazwa.

   Skroty: NATO (z ang. North Atlantic Treaty Organization), Sojusz Polnocnoatlantycki.

   Podstawa prawna: Traktat Polnocnoatlantycki (Traktat Waszyngtonski) z 4 kwietnia 1949 r. Ogloszony w Polsce: Dz.U. 2000 nr 87 poz. 970 (po ratyfikacji w 1999 r.).

   Art. 5 — sztandarowy artykul Sojuszu, zasada kolektywnej obrony (one for all, all for one). Pierwszy i jedyny raz aktywowany 12 wrzesnia 2001 r. po atakach 11 wrzesnia na USA.

   Polska wstapila do NATO 12 marca 1999 r. wraz z Czechami i Wegrami (pierwsze rozszerzenie po zimnej wojnie).

   ⚠ Typowa pułapka: Pulapki: - Trzeba podac **pelna polska nazwe**: **Organizacja Traktatu Polnocnoatlantyckiego**. Sam skrot "NATO" moze byc niewystarczajacy — CKE oczekuje pelnej nazwy. - Nie mylic z innymi sojuszami: - **UE / Wspolna Polityka Zagraniczna i Bezpieczenstwa (WPZiB)** — to UE, NIE NATO. - **UZE (Unia Zachodnioeuropejska)** — rozwiazana w 2011 r. - **OBWE** — to organizacja bezpieczenstwa, ale NIE sojusz obronny. - **Pakt Warszawski** — historyczny sojusz blokowy ZSRR, rozwiazany 1991 r. - Klucz w tekscie: "zbrojna napasc na jedna lub wiecej z nich w Europie lub Ameryce Polnocnej" → **NATO** (transatlantyckie powiazanie Europa-AmPn).

   Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
3. Matura CKE · maj 2022 · zad. 26 3 pkt Korea Polnocna, Kim Dzong Un, KRLD, Syria, sankcje ONZ, Rada Bezpieczenstwa

   Tekst W. Leguto (M. Marka sie przebiera, "Gosc Niedzielny" 2017) o zbrojeniach w KRLD i ich konsekwencjach.

   Zdania w tekscie (numerowane 1–8): Kim Dzong Un - okreslenie nieracjonalnym; kontynuowanie programu nuklearnego moze utwierdzic zalozenia amerykanskie; W Libii kooperacja sie zlamala; ostatnia interwencja w Syrii (panstwie nazywanym czesto upadlym); Tymczasem KRLD dysponuje juz piata jednostka armii swiata - 690 tysiecy zolnierzy; w razie bezposredniego starcia najbardziej prawdopodobnym wariantem jest kontynuacja miedzynarodowej presji na Pjongjang w celu zastosowania zbrojen atomowych; ruchoma do przewidzenia moze byc reakcja Chin, choc moze sie. ze Pekin - przez lata blokujacy sankcje wobec KRLD - dolaczyl do grona ich zwolennikow; W listopadzie 2016 r. RB ONZ obnizyla ilosc wegla kamiennego z Korei Polnocnej mozliwego do sprzedazy na rynku zagranicznym.

   26.1. Wybierz zdania, w ktorych zawarte sa wylacznie fakty. Wpisz w wyznaczone miejsca numery, ktorymi oznaczono te zdania.

   26.2. Odnoszac sie do definicji panstwa i sytuacji z drugiej dekady XXI wieku, podaj 2 argumenty potwierdzajace informacje podkreslona w zdaniu 4. tekstu (Syria jako panstwo upadle).

   26.3. Odnoszac sie do zasad funkcjonowania Organizacji Narodow Zjednoczonych, wyjasnij zwiazek miedzy zdaniem 7. a zdaniem 8. tekstu.

   Pokaż odpowiedź

   26.1. Zdania zawierajace WYLACZNIE fakty: numery 5 i 8.

   • Zdanie 5: KRLD dysponuje piata jednostka armii swiata (690 tys. zolnierzy) — dana statystyczna, fakt.
   • Zdanie 8: Rada Bezpieczenstwa ONZ w listopadzie 2016 r. ograniczyla ilosc wegla kamiennego z KRLD — fakt historyczny (uchwala RB ONZ).

   Inne zdania (1, 2, 4, 6, 7) zawieraja opinie / oceny / przypuszczenia ("nieracjonalnym", "moze utwierdzic", "byc moze").

   26.2. Syria jako panstwo upadle — 2 argumenty:

   Definicja panstwa (M. Weber, atrybuty: terytorium, ludnosc, wladza suwerenna z monopolem na uzycie sily, uznanie miedzynarodowe). Panstwo upadle (failed state) = utracenie istotnych atrybutow.

   Argument 1: W okresie wojny domowej (od 2011 r.) rzad Syrii utracil kontrole nad znaczna czescia terytorium. Kraj byl podzielony miedzy: sily rezimu Asada, Wolna Armie Syryjska, Front al-Nusra, Panstwo Islamskie (od 2014 — kontrola nad Rakka i czesc wschodu), Kurdow (Rojawa). To utrata atrybutu wylacznej wladzy na terytorium.

   Argument 2: Panstwo syryjskie utracilo monopol na uzycie sily — na jego terytorium dzialaly zbrojnie liczne grupy nieformalne (rebelianci, dzihadysci, milicje, najemnicy rosyjscy i tureccy), instytucje panstwa przestaly funkcjonowac w wielu regionach (brak administracji, sluzby zdrowia, edukacji). Interwencje zewnetrzne (Rosja, USA, Turcja, Iran) podwazaly suwerennosc.

   26.3. Zwiazek miedzy zdaniem 7 a 8 — funkcjonowanie ONZ:

   • Zdanie 7: Pekin (Chiny) dotychczas blokowal sankcje wobec KRLD.
   • Zdanie 8: Rada Bezpieczenstwa ONZ uchwalila sankcje (ograniczenie wegla kamiennego).

   Zwiazek: Chiny sa stalym czlonkiem RB ONZ (P5: USA, UK, Francja, Rosja, Chiny) i maja prawo weta. Decyzje RB w sprawach zachowania pokoju (rezolucje, sankcje) wymagaja 9 z 15 glosow (zgodnie z art. 27 Karty NZ), w tym braku weta kazdego z piatki stalych czlonkow. Chiny przez lata wetowaly lub blokowaly sankcje wobec KRLD (sojusznik, granica, obawa o destabilizacje). Aby RB ONZ uchwalila sankcje w 2016 r., Chiny musialy wycofac sprzeciw (dolaczyc do zwolennikow). Bez zmiany stanowiska Chin sankcje byly niemozliwe. Zdanie 8 jest skutkiem zmiany postawy Chin wskazanej w zdaniu 7.

   ⚠ Typowa pułapka: Pulapki 26.1: fakt vs opinia. - **Fakt** = dany, sprawdzalny, miarodajny (liczba, data, wydarzenie). - **Opinia** = ocena, przypuszczenie, kwalifikacja. - Trzeba znalezc zdania CALKOWICIE faktyczne — bez slow oceniajacych. Klucz: 5 (liczba zolnierzy) i 8 (uchwala RB ONZ). Pulapki 26.2: - Argumenty MUSZA odwolywac sie do **definicji panstwa** (Weber, atrybuty) i wskazac, ktore atrybuty Syria utracila. - Czesty blad: ogolne "trwala wojna" — nie wystarczy. Trzeba pokazac **utrate atrybutu** (terytorium, monopol na uzycie sily, suwerennosc, instytucje). Pulapki 26.3: - Klucz: **prawo weta** stalych czlonkow RB ONZ. Bez wskazania weta i mechanizmu glosowania w RB — odpowiedz niepelna. - Zwiazek przyczynowo-skutkowy: zmiana postawy Chin → przegloswanie sankcji.

   Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
4. Matura CKE · maj 2022 · zad. 27 2 pkt Kaszmir, konflikt indyjsko-pakistanski, podzial brytyjski 1947, Chiny, mniejszosc muzulmanska

   Tekst (refugee.pl) o konflikcie miedzynarodowym z 1947 r., nazywanym "efektem niedokonczonego podzialu". Konflikt dotyczy obszaru kontrolowanego przez dwoch wrogo nastawionych panstw (S. Huntington — "Zderzenie cywilizacji"), z mniejszoscia muzulmanska, podzielonym, w wiekszej czesci secesji.

   Fragment mapy politycznej Azji z prowincjami Chiny i czteroma cyframi (1, 2, 3, 4).

   Uzupelnij tekst — w wyznaczone miejsca wpisz: nazwe prowincji (A.), nazwy panstw (B. i C.) oraz cyfre (D.).

   Konflikt opisany w tekscie dotyczy historycznego obszaru (A.) .................. na ktorym ludnosc czesci obszaru jest kontrolowana przez (B.) .................. . Ludnosc tej czesci obszaru jest wspierana przez (C.) .................. — panstwo, ktore kontroluje pozostala — pieszczotna-pulnocna czesc historycznej prowincji. To panstwo oznaczono na mapie numerem (D.) ..... .

   Pokaż odpowiedź

   • (A.) Kaszmir (historyczna prowincja na pograniczu Indii, Pakistanu i Chin).
   • (B.) Indie — kontroluja czesc poludniowo-wschodnia Kaszmiru (stan Dzammu i Kaszmir + Ladakh).
   • (C.) Pakistan — wspiera ludnosc muzulmanska (wiekszosciowa w Kaszmirze), kontroluje pozostala czesc (Azad Kaszmir).
   • Lub: (C.) Chiny — kontroluja Aksaj Czin (pulnocno-wschodnia czesc historycznego Kaszmiru) od konfliktu z 1962 r.

   Tlumaczenie pelne:

   Po podziale Indii Brytyjskich w 1947 r. Kaszmir (z muzulmanska wiekszoscia, ale rzadzony przez hinduskiego maharadze Hari Singha) zostal przylaczony do Indii, mimo ze Pakistan (utworzony jako "ojczyzna muzulmanow") rosci sobie do niego prawo. Wybuchla pierwsza wojna indyjsko-pakistanska (1947-1948). ONZ wyznaczylo linie zawieszenia broni — "Line of Control" — dzielaca Kaszmir.

   Obecny podzial Kaszmiru (na 2022):

   • Indie: ok. 45% — Dzammu i Kaszmir, Ladakh (zarzadzane jako terytoria zwiazkowe od 2019 r., po likwidacji art. 370 Konstytucji indyjskiej).
   • Pakistan: ok. 35% — Azad Kashmir (Wolny Kaszmir) i Gilgit-Baltistan.
   • Chiny: ok. 20% — Aksaj Czin (zaanektowany w wojnie z 1962 r.) i Trans-Karakoram (przekazany Chinom przez Pakistan w 1963 r.).

   Numer (D.) na mapie zalezy od konkretnego oznaczenia — w arkuszu CKE odpowiedz to 2 lub 3 w zaleznosci od tego, czy mapa pokazuje Chiny czy Pakistan jako kontrolujace "pulnocno-pulnocna" czesc.

   Najbardziej prawdopodobna odpowiedz: (C.) Pakistan, (D.) numer wskazujacy Pakistan na mapie. Ewentualnie (C.) Chiny, (D.) Chiny.

   ⚠ Typowa pułapka: Pulapki: - **(A.)** Trzeba podac **Kaszmir** lub **Dzammu i Kaszmir**. Niewystarczajace: "Indie", "Pakistan" (to panstwa, nie obszar). - **(B.)** vs **(C.)**: Indie kontroluja **wieksza, poludniowa** czesc; Pakistan wspiera ludnosc muzulmanska (wiekszosc Kaszmiru). **Chiny** kontroluja Aksaj Czin — czesc pulnocno-wschodnia. - **(D.)** numer odpowiada PANSTWU, ktore kontroluje "pulnocno-pulnocna" czesc historycznej prowincji. Bez konkretnej legendy mapy trzeba odgadnac. Najprawdopodobniej: Chiny (numer wskazujacy Chiny — odpowiednio na mapie zaznaczonej w arkuszu). - Klucz w tekscie: "zderzenie cywilizacji" S. Huntingtona — Kaszmir to typowy "linia uskoku cywilizacyjnego" (islamska vs hinduistyczna vs konfucjanska/Chiny).

   Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
5. Matura CKE · maj 2022 · zad. 30 1 pkt globalizacja, relacje miedzynarodowe, Polnoc-Poludnie, neokolonializm, eksploatacja

   Rysunek satyryczny J. Goudersa: dwie krowy — jedna z Afryka na sierscu (oznaczenie kontynentu Afryki ciemno na ciele krowy) i druga z mapa USA + Europy/UE (oznaczenia na ciele). Postac (czlowiek) cierpi przy chudej, nedznej krowie afrykanskiej (puste wiadro), podczas gdy druga krowa, gruba i syta (USA/UE), ma pelne wiadra mleka.

   Sformuluj argument i kontrargument wobec wizji wspolczesnych relacji miedzynarodowych przedstawionej na rysunku satyrycznym.

   Pokaż odpowiedź

   Wizja rysunku: panstwa rozwijajace sie (Afryka) sa eksploatowane przez panstwa rozwiniete (USA, UE) — bogata Polnoc "doi" Poludnie, ktora pozostaje nedzna, mimo wlasnych zasobow.

   Argument za teza eksploatacji (Polnoc wykorzystuje Poludnie):

   W stosunkach gospodarczych miedzy panstwami rozwinietymi a rozwijajacymi sie wystepuja mechanizmy nierownej wymiany: korporacje miedzynarodowe (zachodnie) inwestuja w Afryke w wydobycie surowcow (rope, diamenty, kobalt, kakao) za relatywnie niskie ceny, eksportuja je i przerabiaja na produkty o wysokiej wartosci dodanej. Zyski trafiaja na Zachod, podczas gdy panstwa afrykanskie pozostaja na nizszych szczeblach lancucha wartosci. Przykladem jest cykl surowcowy (Niger — uran do francuskich elektrowni atomowych; DR Konga — kobalt do baterii litowo-jonowych dla zachodnich smartfonow). To neokolonializm gospodarczy — historyczna spuscizna kolonializmu w nowej formie.

   Kontrargument przeciw:

   Relacje miedzy Polnoca a Poludniem nie sa wylacznie ekspoatacja — istnieja liczne formy wspolpracy rozwojowej:

   • Pomoc rozwojowa ODA (Official Development Assistance) — UE i USA przekazuja miliardy dolarow rocznie na rozwoj Afryki (zdrowie, edukacja, infrastruktura).
   • Cele Zrownowazonego Rozwoju ONZ (Agenda 2030) zobowiazuja panstwa rozwiniete do wsparcia rozwijajacych sie.
   • Niektore kraje afrykanskie (Ghana, Rwanda, Etiopia) odnotowuja wysoki wzrost PKB dzieki inwestycjom zagranicznym i wspolpracy gospodarczej.
   • Brak rozwoju w wielu krajach Afryki wynika tez z wewnetrznych czynnikow: korupcji, slabosci instytucji, konfliktow zbrojnych, zlej polityki gospodarczej — nie wylacznie z zewnetrznej eksploatacji.

   ⚠ Typowa pułapka: Pulapki: - Trzeba podac **i** argument **i** kontrargument — pominiecie jednego = 0 pkt. - Argumenty MUSZA odnosic sie do realiow miedzynarodowych (przyklady, mechanizmy), nie do abstrakcji. - Czesty blad: ogolnie "biedni i bogaci" — bez wskazania **mechanizmu** (nierowny handel, neokolonializm, ODA, etc.) argument jest powierzchowny.

   Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
6. Matura CKE · maj 2021 · zad. 25 1 pkt Instytucje Bretton Woods – Bank Światowy

   Podaj pełną polską nazwę instytucji opisanej w tekście.

   Pokaż odpowiedź

   Bank Światowy (ang. World Bank), pełna polska nazwa:
   Międzynarodowy Bank Odbudowy i Rozwoju (MBOiR, ang. International Bank
   for Reconstruction and Development – IBRD).

   Cechy potwierdzające identyfikację:

   • powstał na Konferencji Finansowej i Monetarnej Narodów Zjednoczonych
     w Bretton Woods w lipcu 1944 r., równolegle z Międzynarodowym
     Funduszem Walutowym (MFW) – obie instytucje są "siostrzane",
   • wspiera długofalowy wzrost gospodarczy i zmniejsza ubóstwo w krajach
     rozwijających się – to specjalność BŚ (MFW skupia się na stabilności
     walutowej i bilansie płatniczym),
   • udziela dotacji, niskooprocentowanych pożyczek i pomocy technicznej,
   • finansuje walkę z ubóstwem, edukację, ochronę środowiska, infrastrukturę,
     ochronę zdrowia.

   Uwaga terminologiczna: "Bank Światowy" w wąskim znaczeniu = IBRD
   (Międzynarodowy Bank Odbudowy i Rozwoju). W szerszym znaczeniu Grupa
   Banku Światowego obejmuje też IDA, IFC, MIGA i ICSID.

   ⚠ Typowa pułapka: Często mylony z **Międzynarodowym Funduszem Walutowym (MFW)**. MFW pożycza krajom z problemami **bilansu płatniczego** (krótko-średnioterminowo), BŚ – finansuje **rozwój i walkę z ubóstwem** (długoterminowo).

   Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
7. Matura CKE · maj 2021 · zad. 26 2 pkt Rada Bezpieczeństwa ONZ – prawo weta, ład międzynarodowy

   26.1. Podaj nazwy państw stałych członków Rady Bezpieczeństwa ONZ określonych na wykresie jako „pozostałe państwa".

   26.2. Rozstrzygnij, któremu typowi ładu międzynarodowego towarzyszyła większa liczba wet w Radzie Bezpieczeństwa ONZ. Odpowiedź uzasadnij, odnosząc się do danych z wykresu.

   Pokaż odpowiedź

   26.1. Stali członkowie Rady Bezpieczeństwa ONZ (P5) – wymienieni
   na wykresie wprost: USA, ZSRR/Rosja. „Pozostałe państwa" stałych
   członków RB ONZ z prawem weta to:

   • Chiny (Chińska Republika Ludowa),
   • Francja (Republika Francuska),
   • Wielka Brytania (Zjednoczone Królestwo Wielkiej Brytanii i Irlandii
     Północnej).

   Razem 5 stałych członków RB ONZ (P5) z prawem weta, członkostwo
   bezterminowe – ustalone Kartą Narodów Zjednoczonych z 1945 r.

   26.2. Rozstrzygnięcie: większa liczba wet towarzyszyła ładowi
   dwubiegunowemu (bipolarnemu) – okres zimnej wojny 1945–1991.

   Uzasadnienie z wykresu:

   • 1976–1985 (zimna wojna): 60 wet ogółem – w tym 34 USA, 20 pozostałe,
     6 ZSRR – największa liczba wet.
   • 1986–1995 (schyłek zimnej wojny i transformacja): 36 wet – 24 USA,
     11 pozostałe, 2 ZSRR/Rosja.
   • 1996–2005 (świat unipolarny / hegemonia USA): zaledwie 13 wet –
     10 USA, 2 pozostałe, 1 Rosja.
   • 2006–2012 (ład wielobiegunowy, powrót Rosji): 14 wet – wzrost
     głosów Rosji i pozostałych przy spadku USA.

   Wniosek: ład dwubiegunowy (1945–1991) generował największą liczbę
   wet, ponieważ konfrontacja USA–ZSRR przekładała się na blokowanie
   decyzji RB w niemal każdej istotnej sprawie międzynarodowej. Po 1991 r.
   liczba wet drastycznie spadła, ale po 2005 r. znów rośnie wraz
   z odradzaniem się ładu wielobiegunowego (asertywne weta Rosji
   i Chin w sprawach Syrii, Ukrainy, Korei Płn.).

   ⚠ Typowa pułapka: Stali członkowie RB ONZ to **5 zwycięzców II wojny światowej** (P5), nie państwa "G7" ani "G20". Po 1971 r. miejsce ROC (Tajwan) zajęła ChRL. Po 1991 r. miejsce ZSRR przejęła Federacja Rosyjska (sukcesja).

   Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
8. Matura CKE · maj 2021 · zad. 27 3 pkt Państwa Bałkanów – Chorwacja, Czarnogóra, Słowenia; mapa Europy

   27.1. Do każdego opisu dopisz nazwę właściwego państwa i numer, którym oznaczono je na mapie.

   Opis A. Parlament proklamował niepodległość tego państwa w 2006 roku. Od 2010 roku jest ono kandydatem do członkostwa w Unii Europejskiej. W 2017 roku zostało członkiem NATO. Środkiem płatniczym jest w nim euro.

   Opis B. To państwo ogłosiło niepodległość w 1991 roku. Jest ono członkiem NATO i Unii Europejskiej od 2004 roku, a od 2007 roku należy do strefy euro.

   Opis C. To państwo ogłosiło niepodległość w 1991 roku, ale kontrola władz nad całym jego terytorium stała się faktem w 1995 roku. Jest ono członkiem NATO od 2009 roku i Unii Europejskiej od 2013 roku.

   27.2. Podaj rok, w którym mapa stała się obowiązująca. Odpowiedź uzasadnij.

   Pokaż odpowiedź

   27.1. Identyfikacja państw:

   • Opis A → Czarnogóra (Montenegro) – niepodległość po referendum
     21 maja 2006, parlament proklamował 3 czerwca 2006 (rozpad federacji
     z Serbią). Kandydat do UE od 2010, członek NATO od 2017, używa
     euro (jako jednostronnie przyjęta waluta, bez członkostwa
     w strefie euro). Na mapie zwykle numer środkowy/dolny – Czarnogóra
     leży nad Adriatykiem, pomiędzy Chorwacją a Albanią. Bez precyzyjnej
     legendy mapy nie da się jednoznacznie wskazać numeru, ale logicznie
     Czarnogóra → numer 5 lub 6 na fragmencie Bałkanów.

   • Opis B → Słowenia – niepodległość 25 czerwca 1991 r. (rozpad
     Jugosławii, „10-dniowa wojna" z JNA). Członek NATO i UE od 2004 r.,
     strefa euro od 1 stycznia 2007 r. (pierwsze państwo postjugosłowiańskie
     w strefie euro). Na fragmencie mapy najprawdopodobniej numer 1
     (najbardziej północno-zachodnia część regionu, graniczy z Austrią i Włochami).

   • Opis C → Chorwacja – niepodległość 25 czerwca 1991 r., wojna
     chorwacka 1991–1995 (kontrola nad całym terytorium dopiero po operacji
     „Burza" w sierpniu 1995 i pełnej reintegracji Slawonii Wschodniej
     do 1998). Członek NATO od 1 kwietnia 2009 r., UE od 1 lipca 2013 r.
     Na mapie numer 2 (graniczy ze Słowenią od północy).

   Pełna identyfikacja zależy od dokładnego układu cyfr na mapie, którego
   nie da się odczytać z opisu bez legendy państw – odpowiedź dotyczy
   identyfikacji państw na podstawie opisów, numery wymagają konfrontacji
   z konkretną mapą w arkuszu.

   27.2. Rok obowiązywania mapy: 2017 (lub późniejszy, przed 1 lipca 2023
   – data wejścia Chorwacji do strefy euro).

   Uzasadnienie: Czarnogóra wstąpiła do NATO 5 czerwca 2017 r. Aby mapa
   pokazywała ten stan (z opisem A jako prawdziwym dla 2017+), musi być
   to rok 2017 lub późniejszy. Najwcześniejszy możliwy rok obowiązywania
   mapy w wersji z opisami: 2017.

   ⚠ Typowa pułapka: Czarnogóra używa **euro** jednostronnie (bez formalnego członkostwa w strefie euro) od momentu utworzenia waluty w 2002 r. – wcześniej używała marki niemieckiej. To rzadkość: takie kraje jak Kosowo, Andora, Monako, San Marino, Watykan też używają euro w specyficznych formach.

   Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
9. Matura CKE · maj 2021 · zad. 29 3 pkt Porozumienia z Oslo 1993 – Autonomia Palestyńska, Nagroda Nobla

   29.1. Uzupełnij tekst – podaj nazwę państwa (A.), cyfrę (B.), nazwę struktury polityczno-administracyjnej (C.) oraz nazwę nagrody międzynarodowej (D.).

   Wskazani w materiałach źródłowych przywódcy z Bliskiego Wschodu podpisali porozumienie, które miało wygaszać konflikt w (A.) ……… – państwie oznaczonym na mapie numerem (B.) ……. Porozumienie to doprowadziło do utworzenia (C.) ………………………, której pierwszym prezydentem został wskazany w tekście Jasir Arafat. Ci przywódcy otrzymali (D.) ……………………… „za ich wysiłki na rzecz pokoju na Bliskim Wschodzie".

   29.2. Rozstrzygnij, czy porozumienie przedstawione w tekście (tzw. Oslo I) było zawarte na zasadzie arbitrażu. Odpowiedź uzasadnij.

   Pokaż odpowiedź

   29.1. Uzupełnienie tekstu:

   • (A.) Izrael (Państwo Izrael) – państwo, w którym (i na którego
     terytoriach okupowanych) toczył się konflikt izraelsko-palestyński.
     Na mapie zwykle numer 1 (najmniejszy fragment przy wschodnim
     Morzu Śródziemnym).

   • (B.) Numer odpowiadający Izraelowi na mapie – z opisu mapy
     (z numerami 1, 2, 3, 4 i podpisami EGIPT, IRAK) Izrael to numer 1.

   • (C.) Autonomia Palestyńska (Palestyńska Władza Narodowa,
     Palestyńska Autonomia, PNA) – struktura polityczno-administracyjna
     utworzona na mocy porozumień z Oslo I (1993) na terytoriach Strefy
     Gazy i Zachodniego Brzegu Jordanu. Jasir Arafat został jej pierwszym
     przewodniczącym/prezydentem (1996).

   • (D.) Pokojowa Nagroda Nobla – w 1994 r. otrzymali ją wspólnie
     Icchak Rabin, Szimon Peres i Jasir Arafat „za ich wysiłki na rzecz
     pokoju na Bliskim Wschodzie".

   29.2. Rozstrzygnięcie: NIE, porozumienie z Oslo I nie było zawarte
   na zasadzie arbitrażu.

   Uzasadnienie: Arbitraż to metoda pokojowego rozstrzygania sporów,
   w której strony dobrowolnie poddają spór rozstrzygnięciu bezstronnego
   trzeciego podmiotu (arbitra), którego decyzja jest wiążąca. Tymczasem
   porozumienia z Oslo (zarówno Oslo I 1993, jak i Oslo II 1995) zostały
   zawarte w wyniku bezpośrednich negocjacji dyplomatycznych między
   stronami konfliktu – Izraelem (premier Icchak Rabin) i OWP (Jasir Arafat).
   Norwegia (i Stany Zjednoczone – prezydent Bill Clinton na fotografii)
   pełniły rolę mediatora / gospodarza rozmów, a nie arbitra – nie
   rozstrzygały sporu autorytatywnie, lecz ułatwiały dialog. Treść
   porozumienia uzgodniły same strony. To więc negocjacje (z udziałem
   mediacji), a nie arbitraż.

   ⚠ Typowa pułapka: Klasyczne rozróżnienie sposobów pokojowego rozstrzygania sporów międzynarodowych: **negocjacje** (same strony), **dobre usługi** (osoba trzecia tylko ułatwia kontakt), **mediacja** (osoba trzecia proponuje rozwiązanie), **arbitraż** (osoba trzecia rozstrzyga wiążąco), **sąd międzynarodowy** (MTS). Oslo = **mediacja Norwegii**, nie arbitraż.

   Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
10. Matura CKE · maj 2020 · zad. 2 1 pkt rozwarstwienie spoleczne, nierownosci dochodowe, USA, Europa

    Wykres ze strony www.ineteconomics.org. Srednie dochody w wybranych panstwach Europy (Dania, Francja, Niemcy, Szwecja) w porownaniu do USA.

    Z wykresu wynika, ze sredni dochod mieszkanca tych panstw europejskich wynosi ok. 80-83% sredniego dochodu mieszkanca USA (Dania ~82%, Francja ~83%, Niemcy ~84%, Szwecja ~81%), natomiast sredni dochod 40% najbiedniejszych mieszkancow tych panstw wynosi ok. 110-120% sredniego dochodu 40% najbiedniejszych mieszkancow USA (Dania ~120%, Francja ~111%, Niemcy ~114%, Szwecja ~116%).

    Porownaj pod wzgledem rozwarstwienia spolecznego - przytaczajac wlasciwe dane z wykresu - wskazane panstwa Europy ze Stanami Zjednoczonymi Ameryki.

    Pokaż odpowiedź

    W panstwach Europy (Dania, Francja, Niemcy, Szwecja) wystepuje mniejsze rozwarstwienie spoleczne (mniejsze nierownosci dochodowe) niz w USA. Mimo ze sredni dochod mieszkanca tych panstw stanowi tylko ok. 80-84% sredniego dochodu mieszkanca USA (np. Dania 82%, Niemcy 84%), to sredni dochod 40% najbiedniejszych mieszkancow tych panstw jest wyzszy niz w USA - stanowi ok. 110-120% dochodu 40% najbiedniejszych Amerykanow (np. Dania 120%, Szwecja 116%).

    Oznacza to, ze przecietny Amerykanin zarabia wiecej niz przecietny Europejczyk, ale najbiedniejsi Amerykanie zarabiaja MNIEJ niz najbiedniejsi Europejczycy - rozpietosc miedzy bogatymi a biednymi w USA jest wieksza, czyli rozwarstwienie spoleczne jest tam wyzsze.

    ⚠ Typowa pułapka: Bez przytoczenia konkretnych liczb z wykresu (procentow) odpowiedz nie dostanie punktu - polecenie CKE wymaga DANYCH. Czesty blad: porownywanie tylko ogolnych dochodow ("Amerykanie zarabiaja wiecej") bez wniosku o rozwarstwieniu. Drugi blad: pomylenie kierunku - osoba odpowiada, ze rozwarstwienie jest wieksze w Europie, bo bogatsi zarabiaja wiecej.

    Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
11. Matura CKE · maj 2020 · zad. 22 2 pkt Powszechna Deklaracja Praw Czlowieka, ONZ, uniwersalizm praw

    Fragment deklaracji dotyczacej praw czlowieka (z G. Michalowska, Prawa czlowieka i ich ochrona, Warszawa 2000, s. 115-117). Tekst zawiera fragment preambuly: "ZWAZYWSZY, ze uznanie przyrodzonej godnosci oraz rownych i niezbywalnych praw wszystkich czlonkow wspolnoty ludzkiej jest podstawa wolnosci, sprawiedliwosci i pokoju swiata, ZWAZYWSZY, ze nieposzanowanie i nieprzestrzeganie praw czlowieka doprowadzilo do aktow barbarzynstwa, ktore wstrzasnely sumieniem ludzkosci, i ze ogloszono uroczyscie jako najwznioslejszy cel ludzkosci ze zdobywania takiej wolnosci [...] PRZETO ZGROMADZENIE OGOLNE oglasza uroczyscie [...] niniejsza Deklaracje [...] dla wszystkich ludzi i wszystkich narodow [...]" www.unic.un.org.pl

    O prawach czlowieka. Prawa czlowieka zrodzily sie w europejskim systemie panstw [...] wywodzacych sie z kultury europejskiej. [...] Tymczasem rozne czesci swiata roznia sie pod wzgledem wlasnych rytmow, trakcji tradycji politycznych, prawnych i kulturowych jako czynniki integrujace spolecznosc lokalna. [...] Universalny charakter praw przyjetych z inspiracji Zachodu na gruncie Narodow Zjednoczonych nie wystarcza, aby wlasne obyczaje i tradycje narodowe i odrzucic. [...] Tradycji kulturowych przestrzega sie nie tylko ze wzgledow ekonomicznych, ale rowniez jako podstawe ich istnienia [...].

    22.1. Podaj nazwe deklaracji, ktorej fragment przytoczono.

    22.2. Na podstawie materialow zrodlowych sformuluj argument i kontrargument do tezy: Prawa czlowieka maja charakter uniwersalny.

    Pokaż odpowiedź

    22.1. Powszechna Deklaracja Praw Czlowieka (przyjeta przez Zgromadzenie Ogolne ONZ 10 grudnia 1948 r. w Paryzu, rezolucja 217 A III).

    Sygnaly w tekscie:

    • "ZGROMADZENIE OGOLNE oglasza uroczyscie [...] niniejsza Deklaracje" - to Zgromadzenie Ogolne ONZ;
    • "akty barbarzynstwa, ktore wstrzasnely sumieniem ludzkosci" - nawiazanie do II wojny swiatowej i Holocaustu;
    • "dla wszystkich ludzi i wszystkich narodow" - charakter uniwersalny.

    22.2.

    Argument ZA (prawa czlowieka maja charakter uniwersalny):

    Powszechna Deklaracja Praw Czlowieka zostala uchwalona przez Zgromadzenie Ogolne ONZ dla wszystkich ludzi i wszystkich narodow (cytat z preambuly). Opiera sie na przyrodzonej godnosci czlowieka i rownych, niezbywalnych prawach wszystkich czlonkow wspolnoty ludzkiej - czyli prawach przynaleznych kazdej osobie niezaleznie od narodowosci, rasy, religii, kultury czy plci. Sam dokument zostal podpisany w 1948 r. przez wiekszosc panstw swiata, co pokazuje globalne uznanie tych praw. Uniwersalnosc jest zasada zalozycielska systemu praw czlowieka.

    Kontrargument PRZECIW (prawa czlowieka NIE maja charakteru uniwersalnego):

    Drugi tekst zwraca uwage, ze prawa czlowieka zrodzily sie w europejskim systemie panstw, wywodzacych sie z kultury europejskiej. Rozne czesci swiata maja wlasne tradycje polityczne, prawne i kulturowe (np. systemy prawne oparte na szariacie, prawie konfucjanskim, prawie zwyczajowym), ktore moga byc nie do pogodzenia z zachodnim koncepcjem praw indywidualnych. Universalny charakter praw przyjetych z inspiracji Zachodu moze byc postrzegany jako forma kulturowego imperializmu lub narzucania zachodnich wartosci. To relatywizm kulturowy - argument, ze prawa czlowieka sa konstrukcja kulturowa, a nie obiektywnie uniwersalna.

    ⚠ Typowa pułapka: Glowna pulapka: napisanie "Deklaracja Praw Czlowieka i Obywatela" - to dokument FRANCUSKI z 1789 r. (rewolucja francuska), inny dokument. CKE oczekuje PEINEJ nazwy: Powszechna Deklaracja Praw Czlowieka. Drugi blad: argument i kontrargument BEZ ODNIESIENIA DO TEKSTU - polecenie wymaga uzasadnien z materialow zrodlowych. Trzeci blad: pomylenie argumentu z kontrargumentem.

    Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
12. Matura CKE · maj 2020 · zad. 23 1 pkt OECD, organizacje miedzynarodowe, czlonkostwo Polski

    O organizacji miedzynarodowej (www.msz.gov.pl): wazna miedzynarodowa, miedzyrzadowa organizacja gospodarcza skupiajaca wysoko rozwiniete panstwa, w tym od listopada 1996 roku Polske. Wszystkie panstwa czlonkowskie uznaja, iz wartosciami nadrzednymi w zyciu polityczno-spolecznym i gospodarczym sa trzy zasady, ktore wspolnie stanowia niepisane podstawowe kryteria dla panstw ubiegajacych sie o czlonkostwo: demokracja czyli pluralizm polityczny, poszanowanie praw czlowieka i swobod obywatelskich oraz stabilny wzrost w ramach otwartej gospodarki rynkowej.

    Zaznacz poprawne dokonczenie zdania. Organizacja, ktorej dotyczy tekst, to

    A. Rada Europy. B. Rada Panstw Morza Baltyckiego. C. Organizacja Wspolpracy Gospodarczej i Rozwoju. D. Organizacja Bezpieczenstwa i Wspolpracy w Europie.

    Pokaż odpowiedź

    C. Organizacja Wspolpracy Gospodarczej i Rozwoju (OECD)

    Klucze w tekscie:

    • "miedzynarodowa, miedzyrzadowa organizacja gospodarcza" - charakter ekonomiczny;
    • "skupiajaca wysoko rozwiniete panstwa" - OECD czesto nazywana jest "klubem panstw bogatych";
    • "od listopada 1996 roku Polske" - Polska przystapila do OECD w listopadzie 1996 r. (data jest jednoznaczna; Polska przystapila do Rady Europy w 1991 r., do NATO w 1999 r., do UE w 2004 r.);
    • "demokracja, prawa czlowieka, gospodarka rynkowa" - to formalne kryteria czlonkostwa OECD (od reform z 1996 r.).

    OECD (Organisation for Economic Co-operation and Development) zostala zalozona w 1961 r. (jako kontynuacja Organizacji Europejskiej Wspolpracy Gospodarczej OEEC z 1948 r. - organu zarzadzajacego planem Marshalla). Siedziba: Paryz.

    ⚠ Typowa pułapka: Pulapka A (Rada Europy): zalozona 1949, Polska od 1991 (NIE 1996), organizacja gloweniem POLITYCZNA (prawa czlowieka, demokracja), nie gospodarcza. Pulapka B (RPMB): Rada Panstw Morza Baltyckiego - regionalna organizacja Baltyku, Polska od 1992. Pulapka D (OBWE): Organizacja Bezpieczenstwa i Wspolpracy w Europie - kontynuacja KBWE; Polska od 1975 (KBWE) / 1995 (OBWE). Tylko OECD = 1996 i organizacja gospodarcza.

    Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
13. Matura CKE · maj 2020 · zad. 24 1 pkt rozpad Jugoslawii, integracja europejska, mapy historyczne

    Fragmenty map politycznych Europy na przelomie XX i XXI wieku. Pokazane sa dwie mapy ze srodkowa Europa i Balkanami. Roznice w granicach i panstwach miedzy mapami pokazuja stan polityczny z roznych okresow.

    Do kazdej mapy politycznej Europy przyporzadkuj miesiac i rok, w ktorym byla ona aktualna. Odpowiedzi wybierz sposrod: styczen 1990 roku, styczen 1992 roku, styczen 2007 roku, styczen 2009 roku.

    Mapa 1. - ............ Mapa 2. - ............

    Pokaż odpowiedź

    Mapa 1: styczen 1992 roku

    Cecha charakterystyczna - na Balkanach widac juz Slowenie i Chorwacje (jako odrebne panstwa po rozpadzie SFRJ - ogloszenie niepodleglosci 25 czerwca 1991 r., uznanie miedzynarodowe styczen 1992), ale Czechoslowacja jeszcze istnieje jako jedno panstwo (do 1 stycznia 1993). Brak jeszcze Czarnogory jako odrebnego panstwa (Czarnogora niepodlegla od 2006), brak Kosowa (2008).

    Mapa 2: styczen 2009 roku

    Cecha charakterystyczna - na Balkanach widac juz Kosovo (ogloszenie niepodleglosci 17 lutego 2008 r.) i Czarnogore (niepodlegla od 3 czerwca 2006 r.), Czechoslowacja podzielona na Czechy i Slowacje (od 1 stycznia 1993 r.).

    Daty alternatywne (nie pasujace):

    • Styczen 1990: jeszcze istnieje ZSRR (do 26 grudnia 1991), Jugoslawia (do 1991), Czechoslowacja (do 1992). Mapa nie pokazuje takiej sytuacji.
    • Styczen 2007: Czechy, Slowacja, Slowenia, Chorwacja, Bosnia, Serbia+Czarnogora (rozdzielenie czerwiec 2006 - juz tak), ale BRAK Kosowa jako odrebnego panstwa. Trudniej zinterpretowac bez ogladu mapy - moze pasowac dla Mapy 2 jezeli na niej nie widac Kosowa.

    ⚠ Typowa pułapka: Pulapka: na mapie 2 zwroc uwage czy widac KOSOWO jako odrebne panstwo. Jezeli TAK - to po lutym 2008 (czyli styczen 2009 pasuje). Jezeli NIE - to styczen 2007. Drugi blad: pomylenie etapow rozpadu Jugoslawii - 1991 Slowenia/Chorwacja, 1992 Bosnia, 1992 Macedonia, 2006 Czarnogora, 2008 Kosowo. Kluczowe daty: 1992 - Czechoslowacja jeszcze istnieje; 1993 - podzial; 2006 - rozdzielenie Serbii i Czarnogory; 2008 - Kosowo.

    Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
14. Matura CKE · maj 2020 · zad. 25 2 pkt NATO, polityka bezpieczenstwa, opinia publiczna, sondaze CBOS

    Wykres: Odpowiedzi na pytanie: Czy, Pana(i) zdaniem, w tej chwili Polska moze byc pewna zaangazowania sojusznikow z NATO w ewentualnej obronie naszych granic, czy tez nie? (w %)

    • IX 2014: zdecydowanie moze 9% / raczej moze 45% / raczej nie moze 29% / zdecydowanie nie moze 6% / trudno powiedziec 11%
    • V 2018: zdecydowanie moze 11% / raczej moze 50% / raczej nie moze 25% / zdecydowanie nie moze 4% / trudno powiedziec 10%

    Tabela: Odpowiedzi na pytanie: Czy uwaza Pan(i), ze w Polsce powinny stacjonowac wojska innych panstw NATO, czy tez nie? (w %)

    • Zdecydowanie powinny: IX 2014 - 20%, V 2018 - 24%
    • Raczej powinny: 37, 43
    • Raczej nie powinny: 22, 17
    • Zdecydowanie nie powinny: 8, 5
    • Trudno powiedziec: 13, 11

    (Na podstawie: Polacy o NATO i bezpieczenstwie miedzynarodowym, Komunikat z badan CBOS BS/71/2018)

    25.1. Przedstaw - z przytoczeniem danych - kierunek zmian opinii spoleczenstwa polskiego na tematy wskazane w obu materialach zrodlowych.

    25.2. Ocen, czy ponizsze informacje sa prawdziwe. Zaznacz P, jesli informacja jest prawdziwa, albo F - jesli jest falszywa.

    1. W przedstawionym okresie o 4 punkty procentowe wzrost odsetek osob uwazajacych, ze w Polsce zdecydowanie powinny stacjonowac wojska innych panstw NATO. P/F
    2. W przedstawionym okresie o 6% spadl odsetek osob twierdzacych, ze Polska nie moze byc pewna zaangazowania sojusznikow z NATO w ewentualnej obronie polskich granic. P/F
    3. W kazdym z terminow badan najczesciej odsetek ankietowanych byl wieksze przy odpowiedzi pewnoso, ze sojusznicy z Paktu Polnocnoatlantyckiego zaangazuje sie w ewentualnej obronie polskich granic. P/F
    Pokaż odpowiedź

    25.1. Kierunek zmian opinii spoleczenstwa:

    W przedstawionym okresie (IX 2014 - V 2018) opinia publiczna w obu sprawach przesunela sie w kierunku wiekszego zaufania do NATO i wiekszego poparcia dla stacjonowania wojsk NATO w Polsce.

    W kwestii zaangazowania sojusznikow z NATO:

    • "Zdecydowanie moze" wzroslo z 9% do 11% (+2 pp)
    • "Raczej moze" wzroslo z 45% do 50% (+5 pp)
    • Lacznie "moze byc pewna" wzroslo z 54% do 61% (+7 pp)
    • "Raczej/zdecydowanie nie moze" spadlo z 35% do 29% (-6 pp)

    W kwestii stacjonowania wojsk NATO:

    • "Zdecydowanie powinny" wzroslo z 20% do 24% (+4 pp)
    • "Raczej powinny" wzroslo z 37% do 43% (+6 pp)
    • Lacznie "powinny" wzroslo z 57% do 67% (+10 pp)
    • "Raczej/zdecydowanie nie powinny" spadlo z 30% do 22% (-8 pp)

    Podsumowanie: w obu kwestiach Polacy stali sie bardziej proatlantyccy - rosly zaufanie do NATO i poparcie dla stacjonowania wojsk sojusznikow, malala niepewnosc i sprzeciw. Kontekst: aneksja Krymu (2014) i wojna w Donbasie zwiekszyly polskie obawy o bezpieczenstwo, co zmotywowalo poparcie dla NATO.

    25.2. Ocena P/F:

    1. P (PRAWDA) - "Zdecydowanie powinny stacjonowac wojska NATO" wzroslo z 20% (IX 2014) do 24% (V 2018), czyli o 4 pp (punkty procentowe). Zdanie poprawne.

    2. P/F zalezy od precyzji - lacznie "raczej nie moze" + "zdecydowanie nie moze" w IX 2014 = 29+6 = 35%; w V 2018 = 25+4 = 29%. Roznica: 35% - 29% = 6 pp (spadek o 6 punktow procentowych). Zdanie mowi "o 6%" - jezeli interpretowac jako "o 6 punktow procentowych", to PRAWDA. Jezeli jako "o 6% wartosci poczatkowej" - to bylby spadek wzgledny 6/35 = ~17%, czyli FALSZ. Klucz CKE najczesciej akceptuje pierwsza interpretacje: P.

    3. P (PRAWDA) - W obu terminach najczestsza odpowiedz to "raczej moze" (45% w 2014, 50% w 2018) - czyli opinia pozytywna o NATO (Polska moze byc pewna sojusznikow). Najczesciej wsrod wszystkich opcji wystepowala odpowiedz typu "moze byc pewna" zaangazowania NATO. PRAWDA.

    ⚠ Typowa pułapka: 25.1: glowny blad - "rozni sie" bez sprecyzowania KIERUNKU. Trzeba pokazac jasno, ze obie opinie poszly w gore (proatlantycko). 25.2 zdanie 2: pulapka "o 6%" - czy to punkty procentowe czy procent wzgledny. CKE zazwyczaj akceptuje obie interpretacje jako PRAWDE, ale klucz ostateczny moze wymagac precyzji. Drugi blad: liczenie tylko jednej kategorii zamiast sumy "raczej nie" + "zdecydowanie nie".

    Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
15. Matura CKE · maj 2020 · zad. 29 2 pkt Arabska Wiosna, konflikty zbrojne, Egipt, Sudan Poludniowy

    Fragment mapy politycznej Afryki, Azji i Europy. Numery 1-6 oznaczaja konkretne panstwa Afryki Polnocnej i Sahelu (otoczone: Algieria - widoczna; Czad - widoczny; Arabia Saudyjska - widoczna; Etiopia - widoczna): 1 (Maroko), 2 (Tunezja), 3 (Libia), 4 (Egipt), 5 (Sudan), 6 (Sudan Poludniowy).

    O sytuacji w panstwach Afryki w XXI wieku:

    Opis A: 3 lipca 2013 roku wojsko przejelo wladze w kraju i jednoczesnie obalilo rzady Bractwa Muzulmanskiego i prezydenta Muhammada Mursiego. Tym samym armia odzyskala wladze, utracona po obaleniu Husniego Mubaraka w wyniku "arabskiej wiosny".

    Opis B: Lipcowa eskalacja przemocy w 2016 roku byla poważnym naruszeniem zawartego w 2015 roku porozumienia pokojowego majacego zakończyc trwajaca od 2013 roku wojne domowa, w ktorej o wladze w tym najmlodszym afrykanskim panstwie rywalizowali Salva Kiir z grupy etnicznej Dinka i Riek Machar z grupy Nuer.

    Do kazdego opisu wydarzen dopisz nazwe wlasciwego panstwa i numer, ktorym oznaczono je na mapie.

    Pokaż odpowiedź

    Opis A: Egipt - numer 4

    Klucze w opisie:

    • Bractwo Muzulmanskie;
    • Prezydent Muhammad Mursi (Mohamed Morsi) - pierwszy demokratycznie wybrany prezydent Egiptu (czerwiec 2012);
    • Husni Mubarak - dlugoletni prezydent Egiptu (1981-2011, obalony 11 lutego 2011);
    • "Arabska wiosna" w Egipcie (styczen-luty 2011 - Plac Tahrir);
    • 3 lipca 2013 - zamach stanu przeprowadzony przez gen. Abdela Fattaha el-Sisiego (obecnego prezydenta Egiptu).

    Egipt jest na mapie pomiedzy Libia, Arabia Saudyjska (Morze Czerwone) i Sudanem - czyli polnocno-wschodnia Afryka. Numer w arkuszu CKE 2020 to typowo 4.

    Opis B: Sudan Poludniowy (Republika Sudanu Poludniowego) - numer 6

    Klucze w opisie:

    • "Najmlodsze afrykanskie panstwo" - Sudan Poludniowy oglosil niepodleglosc 9 lipca 2011 r., najmlodsze panstwo Afryki (i jedno z najmlodszych na swiecie).
    • Salva Kiir (z grupy Dinka) - prezydent Sudanu Poludniowego od poczatku.
    • Riek Machar (z grupy Nuer) - wiceprezydent, potem przywodca opozycji zbrojnej.
    • Wojna domowa od 2013 r. (15 grudnia 2013 - rozlam w SPLM).
    • Porozumienie pokojowe 2015 (Addis Ababa, sierpien 2015) - eskalacja w lipcu 2016 (walki w Dzubie).

    Sudan Poludniowy jest na poludnie od Sudanu, na zachod od Etiopii. Numer w arkuszu CKE 2020 to typowo 6.

    Tabela odpowiedzi:

    Opis	Nazwa panstwa	Numer na mapie
    A	Egipt	4
    B	Sudan Poludniowy	6

    ⚠ Typowa pułapka: Glowne pulapki: - **Opis B "najmlodsze afrykanskie panstwo"** - to niemal sygnatura Sudanu Poludniowego (2011). Studentom czesto myli sie to z Erytrea (niepodlegla 1993). - **Opis A "Bractwo Muzulmanskie + Mursi"** - to Egipt, NIE Tunezja czy Libia (gdzie Arabska Wiosna tez sie odbyla, ale z innymi przywodcami: Ben Ali w Tunezji, Kaddafi w Libii). - Lokalizacja na mapie: typowo arkusze CKE numeruja panstwa w kolejnosci geograficznej. Egipt = polnocno-wschodnia Afryka; Sudan Pld = polnocno-wschodnia Afryka, na poludnie od Sudanu.

    Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
16. Matura CKE · maj 2020 · zad. 31 12 pkt wypracowanie, USA, podzial wladz, postepowanie kasacyjne, ONZ, zimna wojna

    Wybierz jeden z podanych tematow i napisz wypracowanie.

    Temat 1. Charakteryzujac zaleznosci miedzy Prezydentem RP a Rada Ministrow RP oraz miedzy tymi organami a parlamentem, uzasadnij, ze w Rzeczypospolitej Polskiej nie zastosowano typu podzialu wladzy funkcjonujacego w panstwie, ktorego dotycza materialy zrodlowe.

    (Materialy: Schemat - Egzekutywa i legislatywa na szczeblu federalnym w Stanach Zjednoczonych Ameryki: ELEKTORAT → Legislatywa (wybory bezposrednie) + Egzekutywa → SENAT i IZBA REPREZENTANTOW = KONGRES; PREZYDENT (glowa panstwa i szef gabinetu) - wybory posrednie. Na podstawie: Spoleczenstwo i polityka. Podstawy nauk politycznych, red. K.A. Wojtaszczyk, W. Jakubowski, Warszawa 2017, t. II, s. 275. Tekst: Model amerykanski opiera sie na normatywnej separacji wladzy ustawodawczej [...] oraz wladzy wykonawczej. Separacja ta wystepuje zarowno na plaszczyznie organizacyjnej (odrebne wybory parlamentu i prezydenta), funkcjonalnej (zakaz laczenia funkcji deputowanego i czlonka gabinetu, niemoznosc przedterminowego rozwiazania parlamentu, jak i charakteru ich funkcjonowania (autonomia parlamentu w dziedzinie tworzenia prawa oraz prezydenta w zakresie jego wykonywania, brak instytucji kontroli parlamentu nad prezydentem oraz odpowiedzialnosci politycznej przed parlamentem). Na podstawie: A. Antoszewski, R. Herbut, Systemy polityczne wspolczesnego swiata, Gdansk 2004, s. 320-321.)

    Temat 2. Od postepowania przygotowawczego do kasacji - przedstaw zasady i mozliwy przebieg postepowania karnego w Rzeczypospolitej Polskiej.

    Temat 3. Scharakteryzuj dzialania w celu wygaszania konfliktow i ograniczania ich skutkow podejmowane przez Organizacje Narodow Zjednoczonych w ostatnim trzydziestoleciu, uwzgledniajac kompetencje jej organow i aktywnosc Rzeczypospolitej Polskiej w tym zakresie.

    Pokaż odpowiedź

    TEMAT 1 - wypracowanie wzorcowe (kluczowe punkty):

    TEZA: W Rzeczypospolitej Polskiej zastosowano model parlamentarno-gabinetowy (z elementami racjonalizacji), a NIE amerykanski model prezydencjalny z separacja wladz. Zaleznosci miedzy Prezydentem RP, Rada Ministrow i Parlamentem ukazuja wzajemne powiazania i kontrole, ktorych nie ma w USA.

    STRUKTURA WYPRACOWANIA (rekomendowana):

    I. Wstep: Krotkie przedstawienie modelu amerykanskiego (separacja wladz - Locke/Madison) vs polskiego (parlamentarno-gabinetowy z trojpodzialem wladzy ale ze wspolzaleznoscia organow).

    II. Wybor prezydenta:

    • USA: wybory posrednie przez kolegium elektorow (538 elektorow); kazdy stan glosuje za "winner-take-all" (z wyjatkami).
    • Polska: wybory bezposrednie powszechne; w 2 turach jezeli zaden kandydat nie uzyska wiekszosci bezwzglednej (art. 127 Konstytucji RP).
    • Konkluzja: w obu sa rozne wybory niz parlamentu, ale w Polsce dochodzi do wzajemnych zaleznosci, w USA - bardziej oddzielne.

    III. Relacje Prezydent - Rada Ministrow:

    • USA: prezydent jest szefem gabinetu (egzekutywy) - sam mianuje sekretarzy departamentow (za zgoda Senatu), oni sa mu podporzadkowani. Brak premiera. Nie ma odpowiedzialnosci politycznej rzadu przed Kongresem.
    • Polska: Prezydent NIE jest szefem rzadu - na czele rzadu stoi Prezes Rady Ministrow (premier). Prezydent jedynie desygnuje premiera (art. 154 ust. 1), powoluje rzad (na wniosek premiera), ale rzad jest odpowiedzialny przed Sejmem (wotum zaufania, wotum nieufnosci - art. 158-159).
    • Roznice: w USA prezydent JEST egzekutywa, w Polsce ma jedynie funkcje arbitra + ograniczone kompetencje (zwierzchnictwo nad silami zbrojnymi, reprezentacja w polityce zagranicznej - ale we wspolpracy z rzadem).

    IV. Relacje Prezydent - parlament:

    • USA: Kongres jest autonomiczny - prezydent nie moze rozwiazac Kongresu. Prezydent moze zawetowac ustawy (Kongres moze odrzucic veto 2/3 glosami). Prezydent moze byc usuniety wylacznie przez impeachment (Izba Reprezentantow wnosi oskarzenie, Senat sadzi 2/3 glosami).
    • Polska: Prezydent moze skrocic kadencje Sejmu (gdy Sejm nie udzieli rzadowi wotum zaufania - art. 154 ust. 3; gdy Sejm nie uchwali ustawy budzetowej w 4 mies. - art. 225). Prezydent ma veto zawieszajace (Sejm odrzuca 3/5 glosami - art. 122 ust. 5). Prezydent moze byc postawiony przed Trybunalem Stanu (Zgromadzenie Narodowe 2/3 glosami - art. 145).
    • Wzajemne kontrole - oddzialywanie miedzy organami, czego w USA jest mniej.

    V. Relacje Rada Ministrow - parlament:

    • USA: rzad (kabinet) NIE odpowiada politycznie przed Kongresem. Nie ma wotum nieufnosci. Sekretarze sa odpowiedzialni TYLKO przed prezydentem.
    • Polska: rzad jest odpowiedzialny politycznie przed Sejmem:
      • wotum zaufania (art. 160) - rzad sam stawia pytanie zaufania;
      • wotum nieufnosci konstruktywne (art. 158) - Sejm wskazuje nowego premiera; wiekszosc ustawowa Sejmu (231+);
      • wotum nieufnosci wobec ministra (art. 159) - wiekszosc ustawowa.
    • W USA: takiego mechanizmu NIE MA.

    VI. Konkluzja: Roznice sa zasadnicze:

    • USA = separacja wladz (organizacyjna, funkcjonalna, brak wzajemnej kontroli politycznej);
    • Polska = parlamentarno-gabinetowy (wzajemne kontrole, mozliwosc skracania kadencji parlamentu przez prezydenta, mozliwosc obalania rzadu przez Sejm, mozliwosc odwolania prezydenta przez ZN).

    TEMAT 2 - postepowanie karne (kluczowe etapy):

    I. Postepowanie przygotowawcze - dochodzenie (prowadzi policja/prokurator) lub sledztwo (prokurator/prokuratura, w sprawach powaznych). Cel: ustalenie sprawcy, zebranie dowodow. Zakonczenie: akt oskarzenia (lub umorzenie).

    II. Postepowanie sadowe I instancji - przed Sadem Rejonowym (zbrodnie - Sad Okregowy). Zasady: jawnosci, prawa do obrony, domniemania niewinnosci (art. 5 KPK), in dubio pro reo, kontradyktoryjnosc, ustnosci. Wyrok: skazujacy, uniewinniajacy lub umorzenie.

    III. Apelacja (Sad Okregowy lub Apelacyjny w zaleznosci od I instancji) - zwyczajny srodek odwolawczy. Termin: 14 dni od doreczenia wyroku z uzasadnieniem.

    IV. Skarga kasacyjna (Sad Najwyzszy - Izba Karna) - nadzwyczajny srodek; tylko od prawomocnych wyrokow. Wnoszona przez strony (zarzutow rai/wzgledny katalog), Prokuratora Generalnego, Rzecznika Praw Obywatelskich.

    V. Wznowienie postepowania (art. 540 KPK) - moze wznowic SN jezeli ujawnia sie nowe fakty/dowody.

    TEMAT 3 - ONZ i konflikty (kluczowe punkty):

    I. Kompetencje organow ONZ:

    • Rada Bezpieczenstwa - utrzymanie pokoju i bezpieczenstwa; sankcje, operacje pokojowe, dzialania zbrojne (art. 24-50 Karty NZ). 15 czlonkow: 5 stalych z prawem veto (USA, Rosja, Chiny, UK, Francja) + 10 niestalych.
    • Zgromadzenie Ogolne - rekomendacje, dyskusje, budzet ONZ.
    • Sekretariat - Sekretarz Generalny ONZ (obecnie Antonio Guterres, od 2017).
    • Miedzynarodowy Trybunal Sprawiedliwosci - spory miedzy panstwami (Haga).

    II. Glowne formy dzialania:

    1. Operacje pokojowe (peacekeeping) - blue helmets, np. UNIFIL (Liban), UNMIL (Liberia), MINUSMA (Mali).
    2. Sankcje - ekonomiczne, dyplomatyczne (Korea Pln, Iran, Rosja).
    3. Pomoc humanitarna - UNHCR, UNICEF, WFP, OCHA.
    4. Dyplomacja - mediacje, dobre uslugi Sekretarza Generalnego.
    5. Trybunaly miedzynarodowe ad hoc (Jugoslawia, Ruanda).

    III. Aktywnosc Polski:

    • Polska byla niestalym czlonkiem RB ONZ wielokrotnie (ostatnio 2018-2019).
    • Polscy zolnierze w misjach pokojowych: UNDOF (Wzgorza Golan), UNIFIL (Liban), MINUSMA (Mali), inne.
    • Stworzenie polskiego kontyngentu w UNDOF (1974) i UNIFIL (1992).
    • Inicjatywy w RB: rezolucje dot. praw czlowieka, ochrony dziedzictwa, zapobiegania ludobojstwu.

    ⚠ Typowa pułapka: Glowne pulapki: - **Temat 1**: nie napisanie "zaleznosci" tylko "roznic" - polecenie wyraznie zada ZALEZNOSCI miedzy organami, czyli wzajemnych powiazan w polskim systemie i ich brak w amerykanskim. - **Temat 2**: pomylenie postepowania karnego z cywilnym - tu KARNE (KPK, prokuratura, kasacja do SN). - **Temat 3**: ograniczenie sie do ONZ jako calosc - trzeba pokazac OSOBNE KOMPETENCJE ORGANOW (RB, ZO, SG). Druga pulapka: pominiecie Polski - polecenie wymaga uwzglednienia aktywnosci RP.

    Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
17. Matura CKE · maj 2019 · zad. 25 1 pkt prawa czlowieka, Pakty Praw Czlowieka, ONZ, Komitet Praw Czlowieka

    Material zrodlowy: fragmenty dokumentu miedzynarodowego dotyczacego praw i wolnosci czlowieka (Dz.U. nr 38 poz. 167). Preambula odnosi sie do Powszechnej Deklaracji Praw Czlowieka. Art. 6.1. Kazda istota ludzka ma przyrodzone prawo do zycia. Art. 19.2. Kazdy czlowiek ma prawo do swobodnego wyrazania opinii. Art. 21. Uznaje sie prawo do pokojowego zgromadzania sie. Art. 28.1. Powoluje sie Komitet Praw Czlowieka.

    Polecenie CKE: "Zaznacz poprawne dokonczenie zdania. Dokument, w ktorym zamieszczono przytoczone przepisy prawne, to A. Karta Narodow Zjednoczonych. B. Powszechna Deklaracja Praw Czlowieka. C. Miedzynarodowy pakt praw obywatelskich i politycznych. D. Miedzynarodowy pakt praw gospodarczych, spolecznych i kulturalnych."

    Pokaż odpowiedź

    C. Miedzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych (MPPOiP, 1966 r., ratyfikowany przez Polske w 1977 r.).

    ⚠ Typowa pułapka: Pulapka B - "Powszechna Deklaracja" jest WZMIANKOWANA w preambule, ale to inny dokument (1948, deklaracja - nie ma mocy wiazacej, nie powoluje Komitetu). Pulapka D - MPPGSiK chroni inne prawa (praca, edukacja, zdrowie, kultura), nie wolnosci osobiste (zycie, opinia, zgromadzenia). Pulapka A - Karta NZ to ustrojowy dokument ONZ, nie katalog praw. Klucz: Komitet Praw Czlowieka + prawa I generacji (osobiste i polityczne) = MPPOiP.

    Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
18. Matura CKE · maj 2019 · zad. 26 2 pkt organy ONZ, Rada Bezpieczenstwa, Zgromadzenie Ogolne, MTS

    Material zrodlowy: schemat organow ONZ. A - organ z 5 stalymi i 10 niestalymi czlonkami, wybiera Sekretarza Generalnego na 5 lat, wybiera (cz.B) sedziow C na 9 lat. B - przedstawiciele panstw czlonkowskich ONZ, wybiera 10 niestalych czlonkow A na 2 lata, wybiera Rade Powiernicza i Rade Gospodarczo-Spoleczna (54 czlonkow, na 3 lata), proponuje kandydata na Sekretarza Generalnego. C - organ z 15 sedziami, wybierany na 9 lat. Sekretariat (Sekretarz Generalny). Rada Powiernicza (dzialalnosc zawieszona). Rada Gospodarczo-Spoleczna (54 czlonkow).

    Polecenie CKE: "Podaj nazwy organow oznaczonych na schemacie literami (A, B i C)."

    Pokaż odpowiedź

    A. Rada Bezpieczenstwa ONZ (RB ONZ) - 5 stalych czlonkow (USA, Rosja, Chiny, Wielka Brytania, Francja) + 10 niestalych wybieranych na 2 lata.
    B. Zgromadzenie Ogolne ONZ (ZO ONZ) - reprezentacja wszystkich 193 panstw czlonkowskich, kazde 1 glos.
    C. Miedzynarodowy Trybunal Sprawiedliwosci (MTS) - 15 sedziow wybieranych na 9 lat przez ZO i RB; siedziba: Haga.

    ⚠ Typowa pułapka: Pulapka A: pomylenie Rady Bezpieczenstwa z Rada Gospodarczo-Spoleczna (ta jest na schemacie OSOBNO). Pulapka C: pomylenie Miedzynarodowego Trybunalu Sprawiedliwosci (MTS, organ ONZ, spory miedzypanstwowe) z Miedzynarodowym Trybunalem Karnym (MTK, niezalezna organizacja, sady osoby fizyczne). 5+10=15 czlonkow RB - rozne od 15 sedziow MTS.

    Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
19. Matura CKE · maj 2019 · zad. 27 3 pkt NATO, Traktat Polnocnoatlantycki, art. 5, Jens Stoltenberg, Norwegia

    Material zrodlowy: fragment umowy miedzynarodowej. Art. 5. "Strony zgadzaja sie, ze zbrojna napasc na jedna lub wiecej z nich w Europie lub Ameryce Polnocnej bedzie uznana za napasc przeciwko nim wszystkim, i dlatego zgadzaja sie, ze jezeli taka zbrojna napasc nastapi, to kazda z nich, w ramach wykonywania prawa do indywidualnej lub zbiorowej samoobrony, uznanego na mocy artykulu 51 Karty Narodow Zjednoczonych, udzieli pomocy Stronie lub Stronom napadnietym, podejmujac niezwlocznie, samodzielnie i w porozumieniu z innymi Stronami, dzialania, jakie uzna za konieczne, lacznie z uzyciem sily zbrojnej [...]" (Dz.U. nr 87, poz. 970). Obok: fotografia/notka biograficzna - "Jens Stoltenberg - norweski ekonomista i polityk; lider Partii Pracy 2002-2014; premier w latach 2000-2001 i 2005-2013". Fragment mapy politycznej Europy z numerami 1, 2, 3, 4 (w tym Norwegia oznaczona w czesci polnocnej).

    27.1. "Uzupelnij tekst - wpisz pelna polska nazwe organizacji miedzynarodowej (A.), rok (B.) i nazwe funkcji (C.). Przytoczony przepis prawny pochodzi z aktu prawnego, na mocy ktorego funkcjonuje (A.) .......... . Organizacja ta powstala w (B.) ........ roku. Polityk przedstawiony w materiale zrodlowym pelni od 2014 roku funkcje (C.) ........" 27.2. "Ocen, czy ponizsze informacje sa prawdziwe. Zaznacz P, jesli informacja jest prawdziwa, albo F - jesli jest falszywa. 1. Panstwo ubiegajace sie o czlonkostwo w organizacji, ktorej dotyczy pierwszy material zrodlowy, oznaczono na mapie numerem 4. 2. W 1999 roku do organizacji, ktorej dotyczy pierwszy material zrodlowy, przystapily Polska oraz panstwa oznaczone na mapie numerami 2 i 3. 3. Panstwo niebedace czlonkiem organizacji, ktorej dotyczy pierwszy material zrodlowy, oznaczono na mapie numerem 1."

    Pokaż odpowiedź

    27.1. A. Organizacja Traktatu Polnocnoatlantyckiego (NATO) - od ang. North Atlantic Treaty Organization. Akt zalozycielski: Traktat Polnocnoatlantycki (Traktat Waszyngtonski) z 4 kwietnia 1949 r.
    B. 1949 (rok podpisania Traktatu Waszyngtonskiego).
    C. Sekretarz Generalny NATO (Jens Stoltenberg pelni te funkcje od 1 pazdziernika 2014 r.).
    27.2.

    1. P/F - zalezne od mapy. Numer 4 jako "kraj ubiegajacy sie" - w 2019 r. byly to: Macedonia Polnocna (proces ratyfikacji), Bosnia i Hercegowina (MAP), Gruzja (aspirant). Bez mapy nie da sie pewnie ocenic - typowo CKE oznaczalo numerem 4 Ukraine lub Macedonie.
    2. P - w 1999 r. do NATO przystapily 3 panstwa: Polska, Czechy, Wegry. Jezeli mapa oznacza Czechy i Wegry numerami 2 i 3 - PRAWDA.
    3. P - numerem 1 byloby panstwo niebedace czlonkiem NATO (np. Szwajcaria, Austria - w 2019 r. neutralne; lub Bialorus, Ukraina).
       Klucz CKE (typowy): 1. F (Norwegia jest czlonkiem zalozycielskim, nie ubiega sie); 2. P; 3. P.

    ⚠ Typowa pułapka: 27.1 A: pelna polska nazwa to "Organizacja Traktatu Polnocnoatlantyckiego" - nie "Sojusz Polnocnoatlantycki" (potoczne). 27.1 C: pomylenie "Sekretarz Generalny" (cywil, polityk) z "Najwyzszym Dowodca Sil Zbrojnych" (general amerykanski). 27.2: typowa pulapka - Norwegia jest czlonkiem ZALOZYCIELSKIM NATO (1949), nie ubiega sie.

    Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
20. Matura CKE · maj 2019 · zad. 29 2 pkt stosunki Polska-Chiny, polityka zagraniczna ChRL, soft power, jedna chinska polityka

    Material zrodlowy: tekst R. Jaczewska, Z. Zajaczkowski "Stosunki Polski z regionalnym centrum miedzynarodowym, t. A. Jaczewska Z, Zajaczkowski (Warszawa 2016) - o polityce zagranicznej Chinskiej Republiki Ludowej (ChRL) w XXI wieku. Jak wspolczesne soft power (miekka sila), tak i stabilnosc dawnego systemu trybutarnego opierala sie wlasnie na dobrym wizerunku Chin i przekonaniu o ich kulturowym i cywilizacyjnym potencjale, czerpanie z ktorego, mimo zagrozen zwiazanych z asymetria potencjalow, przynosi innym niebagatelne korzysci. Asymetrycznosc relacji w przeciwienstwie do modelu historycznego, jest [wspolczesnie] nieformalna, mozna ja jednak zauwazyc na przykladach umow o wspolpracy lub pomocy gospodarczej, podpisywanych przez Chiny ze slabszymi panstwami uzaleznionymi. Choc utrzymana jest [...] rownosc i suwerennosc obu stron tych porozumien, ich konkretne zapisy wyraznie wskazuja na przyjmowane role: panstwa sasiedzkich poprzez korzystajacych z chinskiej przyjazni i pomocy oraz Chin jako dobrego mocarstwa moralnego mocarstwa korzystajacego ze swojego niemal pelnego zwierzchnictwa przez wielu panstw na takich palach jak Nepal, Sri Lanka czy Myanma. [...] Za trybut, czyli majacy znaczenie zewnetrzny symbolicznie jednostronnie narzucony warunek utrzymywania dwustronnych relacji z Pekinem, moze natomiast byc dzis uwazany wymog uznawania zasady jednych Chin. [...]

    29.1. "Odnoszac sie do faktografii, wyjasnij kwestie - podkreslonego w tekscie - warunku utrzymywania stosunkow dyplomatycznych z ChRL." 29.2. "Podaj dwa argumenty swiadczace o tym, ze wskazane w tekscie umowy przynosza korzysci takze ChRL."

    Pokaż odpowiedź

    29.1. Zasada jednych Chin (One-China policy) - warunek polityczny stawiany przez ChRL panstwom chcacym utrzymywac z nia stosunki dyplomatyczne. Wymaga: (a) uznania ChRL za jedyne legalne panstwo chinskie i jedynego reprezentanta narodu chinskiego; (b) NIE uznawania Republiki Chinskiej (Tajwanu) jako odrebnego panstwa, traktowania Tajwanu jako "zbuntowanej prowincji" bedacej czescia ChRL; (c) zerwania lub niezawiazywania stosunkow dyplomatycznych z Tajwanem. Polska, jak wiekszosc panstw swiata, uznaje zasade jednych Chin (od 1949 r. utrzymuje stosunki z ChRL, nie z Tajwanem). USA przyjely te zasade w 1979 r. Tajwan ma stosunki formalne tylko z 12-13 panstwami swiata (m.in. Watykan, Gwatemala, Paragwaj).
    29.2. Dwa argumenty na korzysci ChRL z umow ze slabszymi panstwami:
    (1) Zysk POLITYCZNY/GEOPOLITYCZNY - umowy buduja chinska strefe wplywow, izoluja Tajwan na arenie miedzynarodowej, zapewniaja poparcie tych panstw w ONZ i innych organizacjach miedzynarodowych dla chinskich stanowisk (np. ws. Tybetu, Sinciangu, Morza Poludniowochinskiego).
    (2) Zysk EKONOMICZNY - chinskie firmy zyskuja dostep do surowcow naturalnych (Nepal, Sri Lanka, Mjanma - m.in. surowce mineralne, port Hambantota), nowych rynkow zbytu dla chinskich towarow, a takze kontrakty na inwestycje infrastrukturalne (porty, drogi, koleje) realizowane przez chinskie konsorcja w ramach inicjatywy "Pas i Szlak" (Belt and Road Initiative, od 2013).

    ⚠ Typowa pułapka: 29.1: pomylenie z "polityka 'jednego kraju, dwoch systemow'" - to inna doktryna, dotyczaca Hongkongu i Makau po 1997. "Zasada jednych Chin" dotyczy Tajwanu. 29.2: argumenty zbyt ogolne ("Chiny zyskuja" - bez konkretow); brak fakt graficznej (BRI, ONZ, surowce). Powtorzenie tego samego argumentu w dwoch punktach (np. dwa razy "ekonomia").

    Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
21. Matura CKE · maj 2019 · zad. 30 2 pkt misje wojskowe polskie, Irak 2004, Afganistan 2013, mapa Azji

    Material zrodlowy: opisy A i B dotyczace dzialan polskich oddzialow w panstwach Azji + fragment mapy politycznej Azji (numery 1-5 oznaczajace panstwa: Turcja, Syria, Irak, Iran, Afganistan). Opis A: "Z nowym charakterem dzialan przyszlo sie zmierzyc [...] w lutym 2004 roku. [...] Najwiekszym wyzwaniem [...] bylo powstanie Armii Mahdiego Muktady as-Sadra. Polskie plutony [...] przez kilka dni byly oblegane przez sadrystow oraz bojownikow Al-Kaidy i czeczenskich." Opis B: "Polacy stacjonowali m.in. w Kabulu, Ghazni, Kandaharze, [...] przejeli odpowiedzialnosc za prowincje Ghazni, w ktorej pozostali do konca 2013 roku. Nasi zolnierze walczyli z talibami, odbudowywali prowincje Ghazni, pomagali szkolom, szpitalom i sierocincom." Polecenie CKE: "Uzupelnij tabele - do kazdego opisu dopisz nazwe panstwa, w ktorym byly one prowadzone, oraz numer, ktorym oznaczono to panstwo na mapie."

    Pokaż odpowiedź

    Opis A. - IRAK (numer 3 na mapie). Sygnaly: "luty 2004", "Armia Mahdiego Muktady as-Sadra", "sadrysci" - powstanie szyickie w Iraku, miasto Karbala/Najaf, polskie wojska wchodzily w sklad Wielonarodowej Dywizji Centrum-Poludnie (MND-CS) w Iraku (2003-2008).
    Opis B. - AFGANISTAN (numer 5 na mapie). Sygnaly: "Kabul, Ghazni, Kandahar", "prowincja Ghazni do konca 2013", "talibowie" - polski kontyngent w ISAF NATO (2002-2014), Polacy odpowiadali za prowincje Ghazni od 2007/2008.

    ⚠ Typowa pułapka: Pulapka 1: pomylenie Iraku z Iranem (Iran graniczy z Irakiem, oznaczony bezposrednio "IRAN" na mapie - oczywiste jest, ze chodzi o Irak, mapa nie myli). Pulapka 2: pomylenie kierunkow - czesto poskosi numeruje od zachodu: 1=Liban, 2=Syria, 3=Irak, 4=Azerbejdzan/Armenia, 5=Afganistan.

    Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
22. Matura CKE · maj 2018 · zad. 23 1 pkt Konstytucja RP, opieka konsularna, prawa obywateli za granica

    Material zrodlowy: fragment Ustawy z dnia 25 czerwca 2015 r. Prawo konsularne (Dz.U. 2015, poz. 1274): "Art. 20.2. Pomoc konsularna jest udzielana w niezbednym zakresie i z zastosowaniem srodkow koniecznych do ochrony istotnych praw i interesow obywatela polskiego."

    Polecenie CKE: "Zaznacz poprawne dokonczenie zdania. Przytoczony fragment ustawy ma zwiazek z nastepujacym przepisem Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej:"

    • A. Wladze publiczne sa obowiazane do zapewnienia szczegolnej opieki zdrowotnej dzieciom, kobietom ciezarnym [...] i osobom w podeszlym wieku.
    • B. Osobom niepelnosprawnym wladze publiczne udzielaja, zgodnie z ustawa, pomocy w zabezpieczaniu egzystencji, przysposobieniu do pracy oraz komunikacji spolecznej.
    • C. Podczas pobytu za granica obywatel polski ma prawo do opieki ze strony Rzeczypospolitej Polskiej.
    • D. Wlasnosc, inne prawa majatkowe oraz prawo dziedziczenia podlegaja rownej dla wszystkich ochronie prawnej.
    Pokaż odpowiedź

    Odpowiedz: C

    Uzasadnienie: Cytat z odpowiedzi C to art. 36 Konstytucji RP: "Podczas pobytu za granica obywatel polski ma prawo do opieki ze strony Rzeczypospolitej Polskiej."

    Ustawa Prawo konsularne (2015) jest aktem wykonawczym do tego przepisu konstytucyjnego - okresla, w jakim zakresie i przez kogo (konsulow RP) realizowana jest ta opieka.

    ⚠ Typowa pułapka: Najczestszy blad: wybor A lub B (kwestia opieki nad slabymi grupami) lub D (ochrona wlasnosci). Te przepisy dotycza ROZNYCH praw konstytucyjnych: - A = art. 68 ust. 3 (opieka zdrowotna) - B = art. 69 (osoby niepelnosprawne) - D = art. 64 ust. 2 (ochrona wlasnosci) Klucz: ustawa **Prawo konsularne** dotyczy specyficznie opieki nad obywatelami **za granica** - to dokladnie tematyka art. 36 Konstytucji (odpowiedz C).

    Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
23. Matura CKE · maj 2018 · zad. 24 2 pkt historia polityczna, zjednoczenie Niemiec, Czechoslowacja, rozszerzenie UE

    Material zrodlowy: fragment mapy politycznej Europy w latach 1993-2005 (worldatlas.com) - mapa centralnej i wschodniej Europy.

    Polecenie CKE: "Uzasadnij poprawnosc cezur czasowych obecnych w tytule zaprezentowanej mapy, odnoszac sie do wlasciwych zmian terytorialnych." Rok 1993 - .......... Rok 2005 - ..........

    Pokaż odpowiedź

    Rok 1993: Pokojowy podzial Czechoslowacji na dwa nowe panstwa - Republike Czeska i Republike Slowacka (z dniem 1 stycznia 1993 r., tzw. "aksamitny rozwod"). Mapa pokazuje granice miedzy Czechami i Slowacja, ktora nie istniala przed 1993 r.

    Inne akceptowane: powstanie nowych panstw po rozpadzie Jugoslawii (1991-1995), ale glownie podzial Czechoslowacji 1993.

    Rok 2005: Wydarzenie pasujace do gornej cezury - wstapienie nowych panstw do Unii Europejskiej. Najwiekszy etap rozszerzenia UE nastapil 1 maja 2004 r. - przyjeto 10 nowych panstw: Polska, Czechy, Slowacja, Wegry, Slowenia, Litwa, Lotwa, Estonia, Malta, Cypr. Mapa kolorystyczna prawdopodobnie wskazuje stan z 2005 r. po tym rozszerzeniu (lub bezposrednio przed kolejnym rozszerzeniem 1.01.2007 - Rumunia i Bulgaria).

    Alternatywnie 2005: koniec procesu integracji UE z Cypreem (przed reunifikacja), wejscie do strefy Schengen procesy w Slowacji itp.

    Najlepsza odpowiedz - kombinacja: 1993 = podzial Czechoslowacji, 2005 = rok bezposrednio po duzym rozszerzeniu UE (1 maja 2004) i przed kolejnym (1 stycznia 2007).

    ⚠ Typowa pułapka: Najczestszy blad: pomylenie dat z innymi wydarzeniami (rozpad ZSRR - to 1991, zjednoczenie Niemiec - 1990, wejscie Polski do NATO - 1999, do UE - 2004). Klucz: 1993 jednoznacznie wskazuje na Czechoslowacje (1 stycznia), a 2005 jest data **po** wielkim rozszerzeniu UE. Inny blad: nieprecyzyjnosc dat. "Czechoslowacja sie rozpadla" - kiedy dokladnie? 1 stycznia 1993 - to klucz. Inny blad: pominiecie obu dat. Polecenie wymaga uzasadnienia OBU cezur - i 1993 i 2005.

    Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
24. Matura CKE · maj 2018 · zad. 25 1 pkt organizacje miedzynarodowe, NATO, Rada Europy, traktat waszyngtonski

    Material zrodlowy: dwa obrazki flagicznych logo organizacji miedzynarodowych:

    • A. - logo z 4-ramienna gwiazda kompasowa (NATO)
    • B. - logo z liter "e" otoczona kregiem 12 gwiazd (Rada Europy)

    Opisy:

    • A. "Organizacja o charakterze polityczno-wojskowym utworzona w 1949 roku na mocy traktatu waszyngtonskiego."
    • B. "Organizacja utworzona w 1949 roku, zajmujaca sie m.in. promocja i ochrona praw czlowieka oraz demokracji."

    Polecenie CKE: "Do kazdej informacji o organizacji miedzynarodowej, ktorej czlonkiem jest Rzeczpospolita Polska, dopisz nazwe tej organizacji."

    Pokaż odpowiedź

    Informacja A: NATO (Organizacja Traktatu Polnocnoatlantyckiego, Sojusz Polnocnoatlantycki, North Atlantic Treaty Organization).

    Informacja B: Rada Europy (Council of Europe).

    ⚠ Typowa pułapka: Najczestszy blad w B: pomylenie **Rady Europy** (Council of Europe, 47 panstw, prawa czlowieka, Strasburg, **wraz z Trybunalem ETPC**) z **Rada Europejska** (jeden z organow Unii Europejskiej, szefowie panstw/rzadow UE, Bruksela). To DWIE ROZNE organizacje: | Rada Europy | Rada Europejska | |---|---| | Council of Europe | European Council | | Rada Europy = organizacja regionalna | jeden z organow UE | | 47 panstw | 27 panstw czlonkowskich UE | | utworzona 5.05.1949 | utworzona traktatami WE/UE (Lizbona 2009) | | Strasburg | Bruksela | | EKPC, ETPC, Komisja Wenecka | wytyczanie kierunkow politycznych UE | W A czesty blad: "Sojusz Warszawski" - to byla organizacja Bloku Wschodniego (1955-1991), DZIS NIE ISTNIEJE. Polska wstapila do NATO w 1999 r.

    Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
25. Matura CKE · maj 2018 · zad. 27 2 pkt ONZ, Karta Narodow Zjednoczonych, Antonio Guterres, Sekretarz Generalny

    Material zrodlowy:

    • Tekst "O organizacji miedzynarodowej": "Zostala utworzona na mocy dokumentu podpisanego w San Francisco, do powstania ktorego znacznie przyczynily sie postanowienia tzw. deklaracji waszyngtonskiej. Biura organizacji mieszcza sie w Nowym Jorku, Genewie, Wiedniu i Nairobi. Zajmuje sie przede wszystkim problematyka bezpieczenstwa miedzynarodowego, rozwojem wspolpracy miedzy narodami oraz popieraniem przestrzegania praw czlowieka." (msz.gov.pl)
    • Tekst "O polityku": "Portugalski parlamentarzysta, sekretarz generalny Partii Socjalistycznej, w latach 1995-2002 pelnil funkcje premiera Portugalii, a w latach 2005-2015 sprawowal urzad wysokiego komisarza ds. uchodzcow organizacji przedstawionej w powyzszym tekscie."

    Polecenie CKE: "Uzupelnij zdania - wpisz nazwe organizacji (A.), rok wydarzenia (B.) oraz nazwe stanowiska (C.)."

    • Tekst "O organizacji miedzynarodowej" dotyczy (A.) ............ . Polska nalezy do tej organizacji od (B.) ........ roku - jest jednym z panstw okreslanych jako czlonkowie pierwotni. W materiale "O polityku" zostal przedstawiony Antonio Manuel de Oliveira Guterres, ktory w 2017 roku - po okresie urzedowania Ban Ki-Moona - zostal (C.) ............ tej organizacji.
    Pokaż odpowiedź

    A. Organizacja Narodow Zjednoczonych (ONZ) (ang. United Nations, UN)
    Wskazniki w tekscie:

    • "dokument podpisany w San Francisco" - Karta Narodow Zjednoczonych, 26 czerwca 1945 r.
    • "deklaracja waszyngtonska" - Deklaracja Narodow Zjednoczonych z 1942 r. (poprzedzajaca KNZ)
    • biura: Nowy Jork (glowna siedziba), Genewa, Wieden, Nairobi

    B. 1945 (rok zalozenia ONZ; Polska jest panstwem czlonkiem pierwotnym - podpisala KNZ jesienia 1945 r. wraz z 50 innymi panstwami zalozycielskimi; formalnie ONZ powstala 24 pazdziernika 1945 r.)

    C. Sekretarz Generalny (Sekretarz Generalny ONZ; ang. UN Secretary-General).

    Antonio Guterres jest 9. Sekretarzem Generalnym ONZ, sprawuje urzad od 1 stycznia 2017 r., po Ban Ki-Moonie (2007-2016). W 2022 r. wybrany na druga 5-letnia kadencje.

    ⚠ Typowa pułapka: W B czesty blad: rok 1946 lub 1956 (data ratyfikacji przez Polske). KLUCZ: Polska jest **czlonkiem pierwotnym** (founding member) - podpisala Karte w **1945** r., choc rzad londynski/lubelski w czerwcu 1945 r. nie byl pelnoprawnym zalozycielem; jednak Polska zostala dopisana do listy zalozycieli na konferencji 24 pazdziernika 1945 r. (Tymczasowy Rzad Jednosci Narodowej). To czyni ja czlonkiem pierwotnym - rok zalozenia 1945. W C czesty blad: "Wysoki Komisarz NZ" lub "przewodniczacy". Guterres BYL Wysokim Komisarzem ds. Uchodzcow (UNHCR) w latach 2005-2015, ALE w 2017 r. zostal **Sekretarzem Generalnym ONZ** (innym, wyzszym stanowiskiem). W A czesty blad: "UNESCO", "UNICEF" - to AGENCJE wyspecjalizowane ONZ, NIE sama ONZ.

    Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
26. Matura CKE · maj 2018 · zad. 28 2 pkt Bliski Wschod, Arabska Wiosna, Egipt, Syria, geografia polityczna

    Material zrodlowy: fragment mapy politycznej Afryki, Azji i Europy z oznaczonymi krajami (1-7), w tym TURCJA, IRAN, SUDAN.

    Tekst "O sytuacji w krajach arabskich": Opis A. W wyniku rewolucji obalono prezydenta Mubaraka, sprawujacego przez 30 lat wladze dyktatorska. W 2012 r. przeprowadzono wolne wybory, w ktorych wiekszosc zdobylo religijne ugrupowanie Bractwo Muzulmanskie, a jego szef Mohamed Mursi - kandydat ugrupowania - zostal pierwszym demokratycznie wybranym prezydentem. Wojsko wprowadzilo stan wyjatkowy, [...] Latem 2013 r. doszlo do przesilenia, Bractwo Muzulmanskie uznano za organizacje terrorystyczna i nielegalna.

    Opis B. Te jedna z ostatnich na swiecie monarchii absolutnych, ktorej nie ma parlamentu, opozycji, wolnych mediow, zwiazkow zawodowych, a granice swobody wypowiedzi okresla wladza. [...] Ku temu dochodzi srednio jedna egzekucja na tydzien, glownie za przestepstwa zwiazane z terroryzmem, ale tez czarna magia i kontaktowanie sie z osobami z zewnatrz. [...] Niezalezne od kogo, kto kazaly w Waszyngtonie, Ameryka kieruje wiele wojska, a rzady w Rijadzie - polityczne i strategie rozwojowe nie wymuszane zmian. (Dyktatura, "Forum" 2014, nr 3, s. 26; "Czy / sie zmieni?", Newsweek 2015, nr 44, s. 62-64).

    Polecenie CKE: "Uzupelnij tabele - do kazdego opisu dopisz nazwe wlasciwego panstwa i numer, ktorym oznaczono je na mapie."

    Pokaż odpowiedź

    Opis A. - Egipt (Arab Republic of Egypt)
    Wskazniki: Mubarak (Husni Mubarak rzadzil 1981-2011, obalony w Arabskiej Wiosnie), Mohamed Mursi (pierwszy demokratycznie wybrany prezydent Egiptu 2012-2013), Bractwo Muzulmanskie (egipskie ruchy panislamskie zalozone 1928).
    Na mapie: Egipt = panstwo nad Morzem Czerwonym, na pln. od Sudanu - prawdopodobnie numer 5 lub 6 w zaleznosci od oznaczen.

    Opis B. - Arabia Saudyjska (Kingdom of Saudi Arabia)
    Wskazniki: monarchia absolutna (krol Salman bin Abdulaziz), brak parlamentu i partii politycznych, "Rijad" jako stolica, scisly sojusz z USA, egzekucje (publiczne sciecia), prawo szariatu, w tym za "czarna magie" (sahir).
    Na mapie: panstwo wypelniajace wieksza czesc Polwyspu Arabskiego - prawdopodobnie numer 1 lub 7.

    Uwaga: Numer na mapie wymaga porownania z legenda webp (nie odczytuje wszystkich numerow z opisu) - oba kraje sa wyraznie identyfikowalne na podstawie tekstow.

    ⚠ Typowa pułapka: W opisie A czesty blad: **Libia** (tez Arabska Wiosna, obalenie Kadafiego) lub **Syria** (wojna domowa). Klucz: nazwiska MUBARAK i MURSI sa **wylacznie egipskie**. Mubarak rzadzil Egiptem 1981-2011, Mursi byl prezydentem Egiptu 2012-2013. W opisie B czesty blad: **Iran** (tez teokracja, scisle prawo islamskie). Klucz: Iran NIE jest monarchia absolutna - jest republika islamska (od rewolucji 1979 r.), ma parlament (Madzlis) i wybory prezydenckie. Arabia Saudyjska natomiast jest jedna z nielicznych prawdziwych **monarchii absolutnych** na swiecie (rzad Saudow), bez parlamentu w sensie europejskim. Plus stolica RIJAD = jednoznaczna identyfikacja. Inny blad: pomylenie ZEA (Zjednoczone Emiraty Arabskie) z Arabia Saudyjska - ZEA to federacja emiratow, nie monarchia absolutna w tym sensie.

    Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
27. Matura CKE · maj 2018 · zad. 29 2 pkt BRICS, stosunki miedzynarodowe, Rosja, Indie, analiza tekstu

    Material zrodlowy: tekst "Wspolpraca panstw" ("Gazeta Polska Codziennie" 2016, nr 243, s. 6, "Putin tworzy os zbrojeniowa z Indiami") - opis spotkania prezydenta Putina z premierem Indii Narendrą Modi, parafowanie kontraktu na rosyjskie systemy przeciwlotnicze za 5 mld dolarow. Wspolne inwestycje energetyka atomowa, dostawy surowcow. Szczyt BRICS, podpisanie 16 umow.

    Zdania w tekscie (ponumerowane 1-6):

    1. Podczas spotkania Putin i premier Indii Narendra Modi parafowali opiewajacy na 5 miliardow dolarow kontrakt na dostarczenie rosyjskich systemow przeciwlotniczych do Indii.
    2. Innymi kwestiami poruszonymi podczas spotkania przywodcow Rosji i Indii byly wspolne inwestycje w energetyke atomowa oraz wzajemne dostawy surowcow naturalnych.
    3. Ogolem podczas szczytu BRICS podpisano 16 umow o niewatpliwie strategicznym znaczeniu w stosunkach rosyjsko-indyjskich.
    4. Tym samym rzad w New Delhi zostanie jednym z kluczowych partnerow Kremla na plaszczyznie gospodarczej i militarnej.
    5. Podczas trzydniowego szczytu w miescie Goa wladze Indii negocjowaly nie tylko z Rosja, lecz takze z pozostalymi czlonkami grupy BRICS.
    6. Do tej grupy, ktorej pierwotna nazwa BRIC zostala utworzona od pierwszych liter anglojezycznych nazw panstw czlonkowskich, naleza poczatkowo Rosja, Indie oraz [Brazylia] i [Chiny], a w 2011 r. dolaczyla do nich Republika Poludniowej Afryki.

    Polecenia CKE: 29.1. Wybierz zdania, w ktorych zawarte sa opinie. Wpisz w wyznaczone miejsca numery, ktorymi oznaczono te zdania. 29.2. Podaj nazwe jednego z niewymienionych panstw wspoltworzacych wskazana w tekscie forme wspolpracy miedzynarodowej.

    Pokaż odpowiedź

    29.1. Zdania zawierajace opinie: 3 i 4

    • Zdanie 3 - "umow o niewatpliwie strategicznym znaczeniu" - przymiotnik "niewatpliwie strategicznym" to subiektywna ocena, opinia (mozna podwazac jak istotne sa umowy).
    • Zdanie 4 - "Tym samym rzad w New Delhi zostanie jednym z kluczowych partnerow Kremla" - okreslenie "kluczowy partner" to ocena, prognoza, opinia.

    Zdania 1, 2, 5, 6 to fakty (konkretne liczby, daty, panstwa, podpisy umow - mozna zweryfikowac).

    29.2. Forma wspolpracy: BRICS (Brazil-Russia-India-China-South Africa).

    Panstwa w BRICS: Brazylia, Rosja, Indie, ChRL (Chiny), RPA. W tekscie wymieniono Rosje i Indie (pierwotnie tez "Brazylia i Chiny"), a takze RPA dolaczone w 2011 r. Skoro polecenie pyta o niewymienione - mozliwe odpowiedzi to: Brazylia lub Chiny (lub RPA).

    Najlepsza odpowiedz: Brazylia lub Chiny (ChRL).

    Uwaga: w 2024 r. BRICS rozszerzylo sie o Iran, Egipt, Etiopie, ZEA - ale w 2018 r. obowiazywal stary sklad 5 panstw.

    ⚠ Typowa pułapka: W 29.1 najczestszy blad: zaznaczenie zdan 1 lub 2 jako opinii. To **fakty** - konkretne liczby, decyzje, dzialania. Opinie sa zdaniami **wartosciujacymi** ("strategiczne", "kluczowe", "niewatpliwe"). Klucz: szukaj **przymiotnikow oceniajacych** i **prognoz**. W 29.2 czesty blad: wpisanie panstwa juz wymienionego (np. Indii) lub poza BRICS (Iran, Korea Pln). Klucz: BRICS = Brazylia, Rosja, Indie, Chiny, RPA - z tego w tekscie wprost wymienione Rosja i Indie + RPA (2011 dolaczenie). Niewymienione DOKLADNIE w tekscie: BRAZYLIA, CHINY. Niejasnosc: zdanie 6 wymienia "Brazylia i Chiny" w nawiasach - jesli student je traktuje jako wymienione, to jedyna pozostala odpowiedz to RPA (ale ta jest wymieniona w drugiej polowie zdania 6). Lepsze rozwiazanie: napisac Brazylie lub Chiny, ktore w analitycznej tresci tekstu nie sa eksponowane jak Rosja i Indie.

    Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
28. Matura CKE · maj 2018 · zad. 30 12 pkt wypracowanie, referendum, ustroj Szwajcarii, prawa czlowieka ONZ

    Polecenie CKE: "Wybierz jeden z podanych tematow i napisz wypracowanie."

    Temat 1. Wyjasnij - charakteryzujac referendum ogolnokrajowe, rodzaje referendow lokalnych oraz petycje w Rzeczypospolitej Polskiej - jak poprzez nie obywatele moga wplywac na organy wladzy i decyzje polityczne.

    Temat 2. Porownaj ustroj polityczny Rzeczypospolitej Polskiej i Konfederacji Szwajcarskiej: typ demokracji, system polityczny, forme rzadu (kwestie glowy panstwa) oraz system partyjny. Tabela: Wyniki wyborow do 200-osobowej Rady Narodowej w Konfederacji Szwajcarskiej w drugiej dekadzie XXI wieku (2011 i 2015) - dane partii politycznych: SVP (26.6%/29.4%), SP (18.7%/18.8%), FDP (15.1%/16.4%), CVP (12.3%/11.6%), GPS (8.4%/7.1%), GLP (5.4%/4.6%), BDP (5.4%/4.1%).

    Temat 3. Scharakteryzuj system ochrony praw czlowieka Organizacji Narodow Zjednoczonych - dokumenty dotyczace tych praw oraz instytucje stojace na strazy ich przestrzegania.

    Pokaż odpowiedź

    Maksymalna liczba punktow: 12. Wypracowanie jest dluga forma - tutaj zarys glownych wątkow dla kazdego tematu.

    TEMAT 1 - Referendum i petycje w RP:

    Referendum ogolnokrajowe (art. 125 Konstytucji RP, ustawa z 14 marca 2003 r.):

    • Zarzadza je Sejm (bezwzgledna wiekszosc, kworum 230) lub Prezydent (za zgoda Senatu)
    • Wiazace gdy frekwencja >50%
    • W sprawach szczegolnego znaczenia dla panstwa
    • Polskie referenda: 1996 (uwlaszczeniowe), 1997 (konstytucyjne - przyjete), 2003 (wejscie do UE - przyjete)

    Referenda lokalne (ustawa z 15 wrzesnia 2000 r. o referendum lokalnym):

    • Gminne / powiatowe / wojewodzkie
    • Sprawy istotne dla wspolnoty: odwolanie organu (wojta, rady), samoopodatkowanie mieszkancow gminy, inne sprawy lokalne
    • Inicjatywa: 10% mieszkancow uprawnionych do glosowania (gmina), 5% (powiat, wojewodztwo)
    • Wiazace gdy frekwencja >30% (lub 3/5 w referendum o odwolanie organu wyloconego w wyborach)

    Petycje (art. 63 Konstytucji RP + ustawa z 11 lipca 2014 r. o petycjach):

    • Kazdy ma prawo skladac petycje do organow wladzy publicznej
    • Forma pisemna lub elektroniczna
    • Termin rozpatrzenia: 3 miesiace
    • Nie wymaga reprezentacji prawnika

    TEMAT 2 - Polska vs Szwajcaria:

    Aspekt	Polska	Szwajcaria
    Typ demokracji	przedstawicielska (z elementami bezposredniej)	demokracja bezposrednia / polbezposrednia - czesto referenda
    System polityczny	parlamentarno-gabinetowy	kolegialny (Rada Zwiazkowa)
    Glowa panstwa	Prezydent RP (1 osoba, kadencja 5 lat, wybory bezposrednie)	Prezydent Konfederacji = jeden z 7 czlonkow Rady Zwiazkowej (rotacja roczna, funkcja symboliczna)
    Forma rzadu	rzad parlamentarny	Rada Zwiazkowa (Bundesrat) - 7 ministrow wybieranych przez parlament na 4 lata
    System partyjny	wielopartyjny, polaryzacja (PiS-PO, dwie glowne partie)	wielopartyjny, "magiczna formula" - 7 miejsc w rzadzie wedlug klucza 2-2-2-1 dla glownych partii

    Wyniki Rady Narodowej Szwajcarii 2011/2015:

    • SVP (Szwajcarska Partia Ludowa, narodowo-konserwatywna) - 26.6% / 29.4% (zwyciezca)
    • SP (Socjaldemokraci) - 18.7% / 18.8%
    • FDP (Liberalowie) - 15.1% / 16.4%
    • CVP (Chrzescijanscy Demokraci) - 12.3% / 11.6%
    • GPS (Zieloni) - 8.4% / 7.1%
    • GLP (Liberalni Zieloni) - 5.4% / 4.6%
    • BDP (Buržuazyjno-Demokratyczna) - 5.4% / 4.1%

    TEMAT 3 - System ONZ ochrony praw czlowieka:

    Dokumenty:

    1. Karta Narodow Zjednoczonych (1945) - art. 1 i 55 zobowiazuja do popierania praw czlowieka
    2. Powszechna Deklaracja Praw Czlowieka (10.12.1948) - 30 artykulow, podstawowy katalog praw, nie jest formalnie wiazaca prawnie (rezolucja ZO)
    3. Miedzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych (1966, ratyfikowany przez Polske 1977)
    4. Miedzynarodowy Pakt Praw Gospodarczych, Spolecznych i Kulturalnych (1966, ratyfikowany przez Polske 1977)
    5. Konwencje szczegolowe: o eliminacji dyskryminacji rasowej (1965), o prawach kobiet/CEDAW (1979), o prawach dziecka (1989), przeciwko torturom (1984), o ludach tubylczych itd.

    Instytucje:

    • Rada Praw Czlowieka ONZ (UN Human Rights Council) - od 2006 r., 47 panstw, Genewa; zastapila Komisje Praw Czlowieka
    • Wysoki Komisarz ONZ ds. Praw Czlowieka (OHCHR) - od 1993 r., aktualnie Volker Turk
    • Komitety traktatowe - po jednym dla kazdego z 9 glownych traktatow (np. Komitet Praw Czlowieka, CEDAW, CAT)
    • Specjalni Sprawozdawcy - eksperci niezalezni do okreslonych tematow lub krajow
    • Trzeci Komitet Zgromadzenia Ogolnego - sprawy spoleczne, humanitarne i kulturowe
    • Powszechny Przeglad Okresowy (UPR) - okresowa ocena wszystkich panstw co 4-5 lat

    ⚠ Typowa pułapka: **Temat 1** - czesty blad: pomieszanie referendow z petycjami i konsultacjami; nieznajomosc progu wiazacosci (50% w ogolnokrajowym, 30% w lokalnym, 3/5 w referendum o odwolanie organu); pomylenie z plebiscytem. **Temat 2** - czesty blad: nieznajomosc szwajcarskiego unikalu - "kolegialna" glowa panstwa, prezydent rotacyjny, demokracja bezposrednia (kilka referendow w roku!). Nie mowic ze Szwajcaria to "monarchia" - to republika federalna z 26 kantonami. **Temat 3** - czesty blad: mylenie ONZ z Rada Europy (EKPC = Rada Europy, NIE ONZ!). Powszechna Deklaracja PC NIE jest formalnie wiazaca prawnie - to istotny detal. ETPC = Strasburg = Rada Europy, NIE ONZ. ONZ ma wlasny system: Komitet Praw Czlowieka (z MPPOiP), Rade PC, Wysokiego Komisarza.

    Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →