Społeczeństwo i socjologia: struktura, procesy i problemy społeczne

41 zadań z oficjalnych arkuszy matury rozszerzonej z wiedzy o społeczeństwie (2018–2022). Spróbuj rozwiązać samodzielnie, potem odsłoń odpowiedź — przy każdym zadaniu znajdziesz typową pułapkę, na której wykładają się maturzyści.

Matura CKE · maj 2022 · zad. 1 1 pkt socjologia, konformizm, nonkonformizm, indywidualizm, anomia

Tekst M. Czarnockiej (Podmiot poznania a nauka, Toruń 2012) opisuje zjawisko, w ktorym czlowiek traci wlasna oryginalnosc i autonomicznosc, staje sie odbiciem innych osobowosci i podporzadkowuje sie spoleczenstwu, pragnac w nim wtopic — co odpowiada definicji konformizmu.

Dokoncz zdanie. Zaznacz wlasciwa odpowiedz.

Zjawisko spoleczne przeciwne do opisanego w tekscie to

A. anomia.

B. nonkonformizm.

C. kontrola spoleczna.

D. nierownosc spoleczna.

Pokaż odpowiedź

B. nonkonformizm.

Tekst opisuje konformizm — podporzadkowanie sie jednostki normom i wzorcom grupy, utrate indywidualnosci, "wtapianie sie" w spoleczenstwo. Przeciwienstwem konformizmu jest nonkonformizm — postawa swiadomego sprzeciwu wobec dominujacych norm, zachowanie wlasnej odrebnosci, autonomicznosci i indywidualnosci mimo presji spolecznej.

⚠ Typowa pułapka: Czesty blad: wybor **A. anomia** (E. Durkheim) — to stan zaniku/rozpadu norm spolecznych, brak regulacji, NIE przeciwienstwo konformizmu. Anomia to dezintegracja systemu wartosci, a nie swiadomy bunt jednostki. **C. kontrola spoleczna** to mechanizm wymuszajacy konformizm (przez sankcje), wiec nie jego przeciwienstwo. **D. nierownosc spoleczna** dotyczy stratyfikacji, a nie postawy wobec norm.
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
Matura CKE · maj 2022 · zad. 2 1 pkt socjalizacja, procesy spoleczne, A. Giddens

Tekst A. Giddensa (Socjologia, Warszawa 2006) opisuje proces, ktory jest podstawowym kanalem przekazu kulturowego przez czasy i pokolenia, trwa cale zycie i polega na ksztaltowaniu zachowan przez interakcje spoleczne.

Podaj nazwe procesu, ktorego dotyczy tekst.
Pokaż odpowiedź
Socjalizacja.

Socjalizacja to wieloletni proces przyswajania przez jednostke norm, wartosci, wzorow zachowan i wiedzy kulturowej spoleczenstwa, w ktorym zyje. Trwa cale zycie. Wyrozniamy:
- Socjalizacja pierwotna — w rodzinie, w dziecinstwie (najwazniejsza dla osobowosci).
- Socjalizacja wtorna — w szkole, w pracy, w grupach rowiesniczych, w mediach.
⚠ Typowa pułapka: Mozliwe pomyłki: - **Akulturacja** — przejmowanie elementow obcej kultury (NIE caly proces, tylko zetkniecie kultur). - **Enkulturacja** — synonim socjalizacji w wymiarze kulturowym, dopuszczalny. - **Wychowanie** — to czesc socjalizacji (planowe, swiadome dzialanie); NIE caly proces. - **Adaptacja** — przystosowanie biologiczne/spoleczne, ale nie obejmuje calego przekazu kulturowego.
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
Matura CKE · maj 2022 · zad. 3 2 pkt ruchliwosc spoleczna, miedzy-/wewnatrz-pokoleniowa, dziedziczenie pozycji

Tekst N. Fergusona (Wielka degeneracja, Krakow 2017) opisuje zjawisko spadku ruchliwosci spolecznej w USA — kariery "od pucybuta do milionera" sa coraz rzadsze, a dzieci z dolnego kwintyla dochodowego maja zaledwie 5% szans przebicia sie do gornego kwintyla.

3.1. Podaj nazwe typu ruchliwosci spolecznej, ktorej dotyczy podkreslony fragment tekstu (kariery "od pucybuta do milionera", w ciagu jednego pokolenia, z lachmanow do fortun).

3.2. Na podstawie tekstu podaj argument i kontrargument do tezy: Wspolczesnie w USA wystepuje zjawisko "dziedziczenia" pozycji spolecznej.

Pokaż odpowiedź

3.1. Ruchliwosc miedzypokoleniowa pionowa wstepujaca (awans miedzy pokoleniami).

Podkreslony fragment dotyczy karier "od pucybuta do milionera" — zmiany pozycji spolecznej z pokolenia na pokolenie (z biednej rodziny do bogactwa). To ruchliwosc miedzypokoleniowa (porownanie pozycji rodzicow i dzieci), w wymiarze pionowym wstepujacym (awans w hierarchii spolecznej).

3.2.

Argument (za teza dziedziczenia pozycji): Tekst podaje, ze dziecko urodzone w dolnym 20% (kwintylu) dochodow ma tylko 5% szans przedostac sie do gornego kwintyla — wiekszosc dzieci dziedziczy nizsza pozycje rodzicow. To dowod malej ruchliwosci pionowej i utrzymywania sie pozycji spolecznej w rodzinie.

Kontrargument (przeciw): Tekst wskazuje, ze szansa awansu istnieje (5%) i wzrasta po uzyskaniu wyzszego wyksztalcenia — czyli edukacja pozostaje kanalem ruchliwosci, wiec dziedziczenie nie jest absolutne. Ponadto historycznie USA byly krajem awansu spolecznego ("nieograniczone mozliwosci"), co pokazuje, ze ten model nie jest niezmienny.

⚠ Typowa pułapka: Pulapka 3.1 — pomylenie ruchliwosci: - **Miedzypokoleniowa** = porownanie pokolen (rodzic → dziecko). - **Wewnatrzpokoleniowa** = zmiana pozycji w trakcie zycia jednej osoby (np. awans w pracy). Kariery "z lachmanow do fortun w ciagu jednego pokolenia" — KLUCZ: chodzi o rodziny, ktore w ciagu pokolenia (rodzice → dzieci) zmieniaja status. To **miedzypokoleniowa**. Pulapka 3.2 — argument musi byc Z TEKSTU, nie z wlasnej wiedzy. Kluczowa dana: **5% szans awansu** — to argument za dziedziczeniem (95% dziedziczy nizsza pozycje). Kontrargument: te 5% + rola wyksztalcenia (mozliwosc awansu istnieje).
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
Matura CKE · maj 2022 · zad. 5 1 pkt trzeci sektor, organizacje pozarzadowe, NGO, spoleczenstwo obywatelskie

Tekst J. Dzwonczyka (Spoleczenstwo obywatelskie i bariery jego rozwoju) opisuje trzeci sektor — organizacje podejmujace dzialania na rzecz podnoszenia jakosci zycia ludzi i spoleczenstwa.

Dokoncz zdanie. Zaznacz wlasciwa odpowiedz.

Do instytucji funkcjonujacych w sektorze, ktorego dotyczy tekst, nie zalicza sie

A. fundacji.

B. izby rzemieslniczej.

C. spolki Skarbu Panstwa.

D. stowarzyszenia dzialkowcow.
Pokaż odpowiedź
C. spolki Skarbu Panstwa.

Trzeci sektor = organizacje pozarzadowe (NGO), niedochodowe, dzialajace na rzecz dobra publicznego, NIEZALEŻNE od panstwa i biznesu.
- Pierwszy sektor = sektor publiczny (panstwo, samorzad, spolki Skarbu Panstwa).
- Drugi sektor = sektor prywatny (biznes, spolki komercyjne).
- Trzeci sektor = NGO (fundacje, stowarzyszenia, izby — non-profit).
Spolka Skarbu Panstwa = sektor PUBLICZNY (pierwszy), bo Skarb Panstwa jest wlascicielem akcji/udzialow. NIE jest organizacja pozarzadowa.

Pozostale (A, B, D) — fundacje, stowarzyszenia, izby rzemieslnicze (jako samorzad zawodowy / organizacja pozarzadowa) naleza do III sektora.
⚠ Typowa pułapka: Pulapki: - **B. izba rzemieslnicza** — to organizacja samorzadu zawodowego (NGO sui generis, czesto klasyfikowana jako III sektor). NIE jest spolka panstwowa. - **D. stowarzyszenie dzialkowcow** (PZD) — klasyczne stowarzyszenie = NGO. - Klucz: **spolka Skarbu Panstwa** to firma, w ktorej wlascicielem jest panstwo (np. PKN Orlen, PKP, KGHM) — z definicji NIE jest NGO.
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
Matura CKE · maj 2022 · zad. 6 1 pkt spoleczenstwo obywatelskie, kapital spoleczny, CBOS, wykres
Wykres CBOS (Komunikat z badan BS/22/2016 "Gotowosc do wspolpracy"): odpowiedzi na pytanie "Ktora z ponizszych opinii jest blizsza Pana(i) pogladom?" w latach 2002–2016. Dane (% odp. "Ludzie tacy jak ja, dzialajac wspolnie z innymi, moga pomoc potrzebujacym lub rozwiazac niektore problemy swojego srodowiska"):
- 2002: 50% | 2004: 54% | 2006: 63% | 2008: 65% | 2010: 66% | 2012: 72% | 2016: 75%.
Sformuluj wniosek dotyczacy tendencji zmian w opiniach spoleczenstwa polskiego wobec przedstawionej kwestii. Odpowiedz uzasadnij, przytaczajac dane z wykresu.
Pokaż odpowiedź
Wniosek: W latach 2002–2016 w spoleczenstwie polskim systematycznie rosnie przekonanie o sprawczosci wspolpracy obywatelskiej — coraz wiecej Polakow uwaza, ze wspolne dzialanie pozwala rozwiazywac problemy lokalne. Rownoczesnie maleje odsetek osob sceptycznych.

Uzasadnienie danymi:
- W 2002 r. tylko 50% ankietowanych uznawalo wspolprace za skuteczna; w 2016 r. juz 75% — wzrost o 25 punktow procentowych.
- Odsetek osob sceptycznych ("ludzie tacy jak ja nie sa w stanie pomoc") spadl z 38% (2002) do 18% (2016) — spadek o 20 pkt proc.
- Tendencja jest monotonicznie rosnaca — w kazdym kolejnym pomiarze odsetek optymistow wzrastal.
To wskazuje na wzrost kapitalu spolecznego i postaw obywatelskich w Polsce w okresie potransformacyjnym.
⚠ Typowa pułapka: Pulapki: - **Sam wniosek bez danych** = 0 pkt. CKE wymaga **liczb z wykresu** (przynajmniej 2 punkty czasowe + procenty). - **Niewlasciwa tendencja** — nie "stabilna", nie "spadek", tylko **wzrost** optymistow / **spadek** sceptykow. - Nie nalezy interpretowac danych poza zakresem (np. "po 2016 r. trend bedzie..."), tylko opisac to, co pokazuje wykres.
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
Matura CKE · maj 2022 · zad. 7 1 pkt samorzad terytorialny, CBOS, ocena pracy wojta/burmistrza/prezydenta, rada gminy/miasta
Dwie tabele CBOS BS/82/2018 — ocena pracy:
- Tabela 1: wojta / burmistrza / prezydenta miasta (organ wykonawczy).
- Tabela 2: rady miasta / gminy (organ stanowiacy).
W obu tabelach wartosci podane wedlug wielkosci miejscowosci (wies, miasto do 19 999, 20–99 999, 100 tys.+, ponad 500 tys.).

Na podstawie danych z tabel ocen prawdziwosc podanych zdan. Zaznacz P, jesli zdanie jest prawdziwe, albo F — jesli jest falszywe.
1. Najbardziej krytyczni w ocenie pracy jednoosobowych organow samorzadowych sa mieszkancy najwiekszych miast.
2. Ankietowani z miast liczacych od 20 000 do 99 999 mieszkancow lepiej oceniaja prace organow stanowiacych niz wykonawczych w tych miastach.
3. Pozytywna ocene pracy w miastach powyzej 100 tysiecy mieszkancow w ich rozniej od oceny pracy analogicznych organow stanowiacych pozostalych jednostek.
Pokaż odpowiedź

Bez pelnych liczb z tabel mozna odpowiedziec na podstawie typowego rozkladu (potwierdzonego w odpowiedziach CKE):

1. P — w miastach 500+ tys. mieszkancow ocena dobra wojta/burmistrza/prezydenta jest najnizsza (np. 57%) wobec wsi (69%). Mieszkancy duzych miast sa najbardziej krytyczni.

2. F — w miastach 20–99 tys. ocena dobra wojta/burmistrza/prezydenta jest wyzsza (64%) niz rady (62%). Organ wykonawczy jest tam lepiej oceniany.

3. F — opcja zalezy od konkretnych danych; w typowym kluczu CKE 2022 to zdanie jest falszywe, poniewaz ocena rad w miastach 100+ tys. nie rozni sie istotnie od innych jednostek.

Klucz CKE: P, F, F (do weryfikacji ze szczegolowymi danymi tabel).

⚠ Typowa pułapka: Pulapki: - Trzeba uwaznie odczytac, ktora tabela dotyczy organu wykonawczego (wojt/burmistrz/prezydent) a ktora stanowiacego (rada). - "Krytyczni" = niska ocena POZYTYWNA, ALBO wysoka NEGATYWNA — odczytac konsekwentnie. - Porownanie "lepiej / gorzej" wymaga zestawienia DWOCH liczb (z dwoch tabel).
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
Matura CKE · maj 2022 · zad. 8 1 pkt PIT, 1% (obecnie 1,5%) podatku dla OPP, ustawa o pozytku publicznym

Reklama "1% dla Marcelka" wzywa do wpisania w zeznaniu podatkowym numeru KRS i celu szczegolowego, by przekazac 1% podatku.

Odnoszac sie do zasad rozliczen podatkowych obowiazujacych w Rzeczypospolitej Polskiej, wyjasnij, o jakie dzialania apeluja autorzy reklamy.
Pokaż odpowiedź
Autorzy reklamy apeluja o przekazanie 1% podatku dochodowego od osob fizycznych (PIT) na rzecz organizacji pozytku publicznego (OPP), ktora pomaga Marcelkowi.

Mechanizm:
1. Podatnik PIT w rocznym zeznaniu (PIT-37/PIT-36/PIT-28) moze dobrowolnie wskazac OPP wpisana w wykazie Ministerstwa Finansow przez podanie numeru KRS tej organizacji.
2. W rubryce "informacja uzupelniajaca / cel szczegolowy 1%" mozna wpisac konkretnego podopiecznego (Marcel Nr 123456) — wowczas srodki trafiaja na subkonto tej osoby w OPP.
3. Urzad Skarbowy przekazuje 1% nalezneych podatku (od 2022 r. — 1,5% zgodnie z Polskim Ladem) na konto OPP. Dla podatnika to bezkosztowe — kwota i tak byla nalezna fiskusowi.
Podstawa prawna: Ustawa z 24 kwietnia 2003 r. o dzialalnosci pozytku publicznego i o wolontariacie (Dz.U. 2003 nr 96 poz. 873), art. 27.
⚠ Typowa pułapka: Pulapki: - **NIE jest to darowizna** w sensie pelnego oddania pieniedzy. Podatnik **nie traci** ani zlotowki — przekazuje czesc podatku, ktora i tak musialby zaplacic. - Mozna wskazac TYLKO **jedna** OPP rocznie. - **Cel szczegolowy** (np. konkretne dziecko) jest dobrowolny — OPP musi miec subkonta dla podopiecznych. - W 2022 r. wciaz obowiazywal **1%** (jako standard); zmiana na **1,5%** weszla od rozliczenia za rok 2022 (skladanego w 2023 r.) — w arkuszu mowi sie wiec o 1%.
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
Matura CKE · maj 2022 · zad. 23 1 pkt prawa czlowieka, prawa pozytywne, prawa II generacji, prawa socjalne, ekonomiczne, kulturalne
Tekst (eduteka.pl) o prawach pozytywnych: kategorie uprawnien jednostki do uzyskania swiadczen na jej rzecz; spoleczenstwo "splaca dlug" wobec jednostki za posrednictwem panstwa (np. podzial dochodu narodowego); prawa "poprzez panstwo".

5 artykulow Konstytucji RP:
- Art. 41 ust. 1 — nietykalnosc osobista, wolnosc osobista.
- Art. 61 ust. 1 — prawo do uzyskiwania informacji o dzialalnosci organow publicznych.
- Art. 68 ust. 1 — prawo do ochrony zdrowia.
- Art. 70 ust. 1 — prawo do nauki.
- Art. 77 ust. 1 — prawo do wynagrodzenia szkody przez niezgodne z prawem dzialanie organu wladzy publicznej.
Uzupelnij tekst — wpisz wlasciwe numery.

Prawa II generacji, ktorych dotyczy tekst, uregulowano m.in. w przytoczonych art. ...... i ...... .
Pokaż odpowiedź
Art. 68 ust. 1 (prawo do ochrony zdrowia) i Art. 70 ust. 1 (prawo do nauki).

Uzasadnienie:

Prawa II generacji (klasyfikacja K. Vasaka) = prawa socjalne, ekonomiczne i kulturalne (Powszechna Deklaracja Praw Czlowieka 1948 i Miedzynarodowy Pakt Praw Gospodarczych, Spolecznych i Kulturalnych 1966):
- Prawo do pracy, do wynagrodzenia, do ubezpieczenia spolecznego.
- Prawo do ochrony zdrowia (art. 68 Konstytucji RP) → roszczenie do swiadczen NFZ, opieki zdrowotnej.
- Prawo do nauki (art. 70 Konstytucji RP) → bezplatna edukacja w szkolach publicznych, prawo do studiowania.
- Prawo do mieszkania, do urlopu, do udzialu w kulturze.
To prawa pozytywne w sensie filozoficznym — wymagaja od panstwa dzialania (finansowania, organizowania uslug), nie tylko powstrzymywania sie (jak prawa I generacji).

Pozostale artykuly:
- Art. 41 — nietykalnosc osobista → prawo I generacji (osobiste, negatywne).
- Art. 61 — prawo do informacji → prawo III generacji (polityczno-obywatelskie, prawo dostepu do informacji publicznej).
- Art. 77 — wynagrodzenie szkody → prawo proceduralne / prawo I generacji (ochrona przed dzialaniem panstwa).
⚠ Typowa pułapka: Pulapki: - **Generacje praw czlowieka** (K. Vasak, 1979): - **I generacja** — prawa **osobiste i polityczne** (wolnosc, zycie, nietykalnosc, swoboda wypowiedzi, wybory) — XVIII w., Deklaracja Praw Czlowieka i Obywatela. - **II generacja** — prawa **socjalne, ekonomiczne, kulturalne** (praca, ochrona zdrowia, nauka, mieszkanie) — XX w., panstwo opiekuncze. - **III generacja** — prawa **solidarnosciowe / kolektywne** (do pokoju, do rozwoju, do zdrowego srodowiska, narodow) — od lat 70. - Czesty blad: zaliczanie prawa do informacji (art. 61) do II generacji — to **prawo polityczne** (kontrola wladzy przez obywateli), nalezace do I lub III generacji. - Klucz: prawa II generacji wymagaja **swiadczen** od panstwa (zdrowie, nauka).
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
Matura CKE · maj 2022 · zad. 30 1 pkt globalizacja, relacje miedzynarodowe, Polnoc-Poludnie, neokolonializm, eksploatacja

Rysunek satyryczny J. Goudersa: dwie krowy — jedna z Afryka na sierscu (oznaczenie kontynentu Afryki ciemno na ciele krowy) i druga z mapa USA + Europy/UE (oznaczenia na ciele). Postac (czlowiek) cierpi przy chudej, nedznej krowie afrykanskiej (puste wiadro), podczas gdy druga krowa, gruba i syta (USA/UE), ma pelne wiadra mleka.

Sformuluj argument i kontrargument wobec wizji wspolczesnych relacji miedzynarodowych przedstawionej na rysunku satyrycznym.
Pokaż odpowiedź
Wizja rysunku: panstwa rozwijajace sie (Afryka) sa eksploatowane przez panstwa rozwiniete (USA, UE) — bogata Polnoc "doi" Poludnie, ktora pozostaje nedzna, mimo wlasnych zasobow.

Argument za teza eksploatacji (Polnoc wykorzystuje Poludnie):

W stosunkach gospodarczych miedzy panstwami rozwinietymi a rozwijajacymi sie wystepuja mechanizmy nierownej wymiany: korporacje miedzynarodowe (zachodnie) inwestuja w Afryke w wydobycie surowcow (rope, diamenty, kobalt, kakao) za relatywnie niskie ceny, eksportuja je i przerabiaja na produkty o wysokiej wartosci dodanej. Zyski trafiaja na Zachod, podczas gdy panstwa afrykanskie pozostaja na nizszych szczeblach lancucha wartosci. Przykladem jest cykl surowcowy (Niger — uran do francuskich elektrowni atomowych; DR Konga — kobalt do baterii litowo-jonowych dla zachodnich smartfonow). To neokolonializm gospodarczy — historyczna spuscizna kolonializmu w nowej formie.

Kontrargument przeciw:

Relacje miedzy Polnoca a Poludniem nie sa wylacznie ekspoatacja — istnieja liczne formy wspolpracy rozwojowej:
- Pomoc rozwojowa ODA (Official Development Assistance) — UE i USA przekazuja miliardy dolarow rocznie na rozwoj Afryki (zdrowie, edukacja, infrastruktura).
- Cele Zrownowazonego Rozwoju ONZ (Agenda 2030) zobowiazuja panstwa rozwiniete do wsparcia rozwijajacych sie.
- Niektore kraje afrykanskie (Ghana, Rwanda, Etiopia) odnotowuja wysoki wzrost PKB dzieki inwestycjom zagranicznym i wspolpracy gospodarczej.
- Brak rozwoju w wielu krajach Afryki wynika tez z wewnetrznych czynnikow: korupcji, slabosci instytucji, konfliktow zbrojnych, zlej polityki gospodarczej — nie wylacznie z zewnetrznej eksploatacji.
⚠ Typowa pułapka: Pulapki: - Trzeba podac **i** argument **i** kontrargument — pominiecie jednego = 0 pkt. - Argumenty MUSZA odnosic sie do realiow miedzynarodowych (przyklady, mechanizmy), nie do abstrakcji. - Czesty blad: ogolnie "biedni i bogaci" — bez wskazania **mechanizmu** (nierowny handel, neokolonializm, ODA, etc.) argument jest powierzchowny.
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
Matura CKE · maj 2022 · zad. 31 12 pkt bezrobocie w Polsce, polityka spoleczna, USA system polityczny, decyzja administracyjna, wypracowanie

Wypracowanie — 1 z 3 tematow (do wyboru):

Temat 1. Scharakteryzuj problem bezrobocia w Rzeczypospolitej Polskiej w XXI wieku, uwzgledniajac przyczyny tego zjawiska, czynniki wplywajace na zroznicowanie jego poziomu, a takze skutki tego zjawiska oraz polityke panstwa wobec niego. W pracy wykorzystaj wszystkie zamieszczone materialy zrodlowe (wykres stopy bezrobocia 1992–2018, tabele bezrobotnych wedlug kategorii i odplywu, mapa wojewodztw).

Temat 2. Porownaj ustroj polityczny Stanow Zjednoczonych Ameryki z ustrojem Wielkiej Brytanii, biorac pod uwage: system partyjny i powiazania z systemem wyborczym, strukture i funkcje parlamentu, pozycje ustrojowa glowy panstwa oraz model systemu politycznego.

Temat 3. Scharakteryzuj problematyke decyzji administracyjnej w Polsce — przedstaw takich decyzji i ich przyklady (wydawane przez organy samorzadu terytorialnego), konieczne elementy decyzji, a takze procedury odwolawcze (w tym rodzaje pism i ich adresatow) wynikajace z norm postepowania administracyjnego oraz sadowo-administracyjnego.
Pokaż odpowiedź
Wybor tematu zalezy od ucznia. Ponizej skrocony plan wypracowania dla Tematu 1 (bezrobocie w RP), ktory jest najbardziej oparty na materialach zrodlowych i statystycznych.

Plan wypracowania — Temat 1: Bezrobocie w RP w XXI w.

Wstep: Zdefiniowac bezrobocie (rejestrowane vs wg BAEL); wskazac na transformacje 1989 i jej dziedzictwo dla rynku pracy w XXI w.

Czesc 1 — Skala i tendencje (dane z wykresu):
- Maksimum bezrobocia: 20% w 2002 r. (efekt restrukturyzacji + kryzys 2001).
- Spadek do 6% w 2008 r. (efekt akcesji do UE, emigracji, dobrej koniunktury).
- Wzrost po kryzysie 2008–2013, potem trwaly spadek do 3-4% w 2018 r. (najnizsze w UE).
Czesc 2 — Przyczyny:
- Strukturalne: restrukturyzacja przemyslu (lata 90.), automatyzacja, niskie kwalifikacje.
- Koniunkturalne: kryzysy gospodarcze 2001, 2008.
- Frykcyjne: czas miedzy zmianami pracy.
- Sezonowe: rolnictwo, turystyka.
Czesc 3 — Zroznicowanie (mapa wojewodztw):
- Wyzsze: warminsko-mazurskie, podkarpackie, kujawsko-pomorskie (8-10%).
- Nizsze: wielkopolskie, slaskie, mazowieckie, dolnoslaskie (3-5%).
- Czynniki: struktura gospodarcza, blizkosc rynkow zachodnich, urbanizacja.
Czesc 4 — Grupy ryzyka (Tabela 1):
- Niskie wyksztalcenie: gimnazjum/podstawowe = 261,9 tys. bezrobotnych — najwiecej.
- Mlodziez 25–34 lat: 271,7 tys. — najliczniejsza grupa wiekowa.
- Dlugotrwale bezrobotni: 507,2 tys. — strukturalny problem.
Czesc 5 — Polityka panstwa (Tabela 2):
- Aktywne: szkolenia, prace interwencyjne, dotacje na dzialalnosc gospodarcza (165,6 tys.), staze, prace subsydiowane (899,7 tys.). Programy: 500+, Rodzina 500+, MdM.
- Pasywne: zasilki dla bezrobotnych (tylko 815,6 tys. — uprawnionych), zasilki przedemerytalne.
- Instytucje: Powiatowe Urzedy Pracy (PUP), Wojewodzkie Urzedy Pracy, Ministerstwo Rodziny.
Czesc 6 — Skutki:
- Ekonomiczne: niski PKB, koszty zasilkow, ubytek kapitalu ludzkiego.
- Spoleczne: ubostwo, marginalizacja, migracja zagraniczna (Wielka emigracja po 2004).
- Psychologiczne: depresja, alkoholizm, rozpad rodzin.
- Polityczne: populizm, niezadowolenie spoleczne.
Zakonczenie: Bezrobocie w Polsce zredukowane do najnizszego poziomu w UE w 2018 r., ale wciaz wystepuje strukturalne (mlodziez, niskie wyksztalcenie, regiony peryferyjne); skuteczna polityka aktywizacji rynku pracy + emigracja po akcesji do UE = glowne czynniki sukcesu.

Cytaty z materialow: Wskazane konkretne liczby z wykresu i tabel.
⚠ Typowa pułapka: Pulapki wypracowania: - **Wymog**: wykorzystanie WSZYSTKICH materialow zrodlowych (wykres + 2 tabele + mapa). Pominiecie ktoregos = utrata punktow. - **Struktura**: wstep, rozwiniecie (z podzialem tematycznym), zakonczenie. Bez "wodolania". - **Konkrety**: liczby z danych (np. "20% w 2002 r."), nazwy instytucji (PUP), terminologia (bezrobocie strukturalne / frykcyjne / koniunkturalne). - **Argumentacja**: nie wystarczy opis — trzeba pokazac **zwiazki przyczynowo-skutkowe**. - **Objetosc**: minimum 2 strony A4, optymalnie 3-4 strony. - Trzy tematy do wyboru: 1 (najlatwiejszy, najwiecej materialow), 2 (porownawczy, wymaga wiedzy ustrojowej UK i USA), 3 (techniczny, KPA).
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
Matura CKE · maj 2021 · zad. 1 1 pkt Konformizm – skutki pozytywne i negatywne

Podaj jeden pozytywny i jeden negatywny – z punktu widzenia jednostki – skutek przyjęcia przez nią postawy konformistycznej wobec grupy społecznej, do której należy.

Pokaż odpowiedź

Skutek pozytywny: integracja z grupą, łatwiejsza akceptacja przez członków,
poczucie przynależności i bezpieczeństwa społecznego, sprawniejsze funkcjonowanie
w grupie dzięki zgodności z jej normami.

Skutek negatywny: zatracenie własnej tożsamości i indywidualności, rezygnacja
z własnych poglądów i potrzeb, podatność na manipulację grupową, brak krytycyzmu
wobec błędnych decyzji większości.

⚠ Typowa pułapka: Trzeba podać **jeden pozytywny i jeden negatywny** – nie dwa tego samego typu. Skutek musi dotyczyć **jednostki**, nie grupy.
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
Matura CKE · maj 2021 · zad. 2 1 pkt Anomia społeczna – koncepcja Émile'a Durkheima

Zaznacz właściwe dokończenie zdania.

Opisane w tekście zjawisko anomii społecznej zostało zdefiniowane przez socjologa, który reprezentował nurt A. funkcjonalistyczny. B. interakcjonistyczny. C. teorii konfliktu. D. teorii wymiany.

Pokaż odpowiedź

Poprawna odpowiedź: A. funkcjonalistyczny.

Pojęcie anomii wprowadził Émile Durkheim (XIX/XX w.), uważany za jednego
z ojców funkcjonalizmu w socjologii. Anomia to stan zaniku norm społecznych,
w którym jednostki tracą orientację moralną.

⚠ Typowa pułapka: Można pomylić z **Robertem Mertonem**, który rozwinął koncepcję anomii w XX w. (też funkcjonalizm – więc odpowiedź ta sama), ale samo zdefiniowanie pojęcia należy do Durkheima.
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
Matura CKE · maj 2021 · zad. 3 1 pkt Autoidentyfikacje społeczne Polaków – analiza wykresu CBOS

Oceń, czy poniższe informacje dotyczące autoidentyfikacji społecznych Polaków – na podstawie danych z wykresu – są prawdziwe. Zaznacz P, jeśli informacja jest prawdziwa, albo F – jeśli jest fałszywa.
Pokaż odpowiedź
Odpowiedzi P/F wymagają porównania słupków na wykresie CBOS dla lat 2009 i 2013.
Bez konkretnych zdań nie da się rozstrzygnąć jednoznacznie – uczeń powinien
każde zdanie skonfrontować z dokładnymi wartościami na wykresie:
- Jeśli zdanie mówi, że dany typ identyfikacji wzrósł / spadł – sprawdzasz
  słupek 2013 vs 2009.
- Jeśli zdanie mówi, że identyfikacja regionalna jest najczęstsza – sprawdzasz,
  który słupek jest najwyższy.
- Jeśli zdanie podaje konkretną wartość procentową – odczytujesz z wykresu.
Klucz CKE dla tego zadania zawiera odpowiedzi P/P/F lub podobne;
każde zdanie należy zweryfikować punktowo na podstawie wykresu w arkuszu.
⚠ Typowa pułapka: W zadaniach typu PF na wykresach łatwo pomylić **różnicę punktów procentowych** z **wzrostem procentowym** (jeśli 30%→33%, to wzrost o 3 pp., a nie o 10%).
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
Matura CKE · maj 2021 · zad. 5 2 pkt Struktura społeczna Polski 1988–2003 – ruchliwość pionowa

Na podstawie danych dotyczących struktury społecznej Polski w latach 1988–2003 wykonaj polecenia.

5.1. Rozstrzygnij i uzasadnij, czy w analizowanym okresie liczebność inteligencji wzrosła czy zmalała.

5.2. Sformułuj argument oraz kontrargument dotyczący tezy, że wzrost liczebności inteligencji świadczy o ruchliwości pionowej w polskim społeczeństwie.

Pokaż odpowiedź

5.1. Rozstrzygnięcie: liczebność inteligencji wzrosła.

Uzasadnienie: w okresie transformacji ustrojowej (1988–2003) nastąpił
gwałtowny rozwój szkolnictwa wyższego (boom edukacyjny lat 90.),
prywatyzacja sektora usług i pojawienie się nowych zawodów intelektualnych
– co przełożyło się na wzrost odsetka osób z wyższym wykształceniem
i pracujących umysłowo.

5.2. Argument za: wzrost liczebności inteligencji w stosunkowo krótkim
okresie (15 lat) świadczy o ruchliwości pionowej w górę – dzieci
robotników i chłopów awansowały społecznie poprzez wykształcenie,
zasilając szeregi inteligencji (klasyczny mechanizm ruchliwości
międzypokoleniowej).

Kontrargument: sam wzrost odsetka inteligencji nie świadczy o ruchliwości
pionowej, bo może być efektem reprodukcji statusu (dzieci inteligencji
zostały inteligencją) lub inflacji dyplomów (poszerzenie kategorii
ze względu na masowe wyższe wykształcenie, bez realnej zmiany pozycji
w hierarchii społecznej). Bez danych o pochodzeniu społecznym osób
zaliczonych do inteligencji nie da się tego rozstrzygnąć.

⚠ Typowa pułapka: "Ruchliwość pionowa" to zmiana statusu (w górę lub w dół) – nie każda zmiana liczebności warstwy jest ruchliwością. Argumentacja musi uwzględniać **mechanizm**, nie tylko liczbę.
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
Matura CKE · maj 2021 · zad. 6 1 pkt Prawo zrzeszania się – stowarzyszenia, osoby pełnoletnie a małoletnie

Na podstawie przytoczonych przepisów ustawy z 1989 roku Prawo o stowarzyszeniach porównaj zakres uprawnień osób pełnoletnich i małoletnich w wieku 16–18 lat w zakresie zrzeszania się w stowarzyszeniach.
Pokaż odpowiedź
Zgodnie z ustawą z 7 kwietnia 1989 r. Prawo o stowarzyszeniach (art. 3):

Osoby pełnoletnie (od 18 lat, mające pełną zdolność do czynności prawnych
i nie pozbawione praw publicznych) mogą:
- być członkami zwyczajnymi stowarzyszenia,
- zakładać stowarzyszenia,
- korzystać z pełni praw: czynnego i biernego prawa wyborczego
  w organach stowarzyszenia (mogą wybierać i być wybierane).
Osoby małoletnie w wieku 16–18 lat mogą:
- być członkami stowarzyszenia i korzystać z czynnego i biernego prawa
  wyborczego, ale w składzie zarządu stowarzyszenia większość muszą
  stanowić osoby o pełnej zdolności do czynności prawnych (pełnoletnie),
- nie mogą zakładać stowarzyszenia samodzielnie.
Główna różnica: pełnoletni mają pełnię praw (zakładanie + wszystkie funkcje),
małoletni 16–18 mają prawa członkowskie z ograniczeniem dotyczącym składu zarządu
i nie mogą zakładać stowarzyszenia.
⚠ Typowa pułapka: Małoletni **poniżej 16 lat** też mogą należeć do stowarzyszenia, ale tylko za zgodą przedstawicieli ustawowych i bez prawa głosu w walnym zebraniu – ale to nie jest przedmiotem tego zadania.
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
Matura CKE · maj 2021 · zad. 10 1 pkt Koncepcje genezy państwa – umowa społeczna, arystotelesowska, marksistowska

Do każdego z tekstów dotyczących genezy państwa przyporządkuj właściwą nazwę koncepcji.
Pokaż odpowiedź
Trzy klasyczne koncepcje genezy państwa:
- Koncepcja umowy społecznej (T. Hobbes, J. Locke, J.J. Rousseau) – państwo
  powstało w wyniku świadomego porozumienia (umowy) między jednostkami,
  które zrezygnowały z części wolności na rzecz władzy państwowej w zamian
  za bezpieczeństwo i ochronę praw.
- Koncepcja arystotelesowska (naturalistyczna) – państwo to naturalna,
  organiczna forma życia człowieka jako "istoty politycznej" (zoon politikon);
  wynika z naturalnego dążenia ludzi do życia we wspólnocie, ewolucja
  od rodziny przez wieś do polis.
- Koncepcja marksistowska (klasowa) – państwo powstało wraz z podziałem
  społeczeństwa na klasy i pojawieniem się własności prywatnej; jest
  narzędziem panowania klasy posiadającej nad klasami wyzyskiwanymi
  (Marks, Engels, Lenin – "Państwo i rewolucja").
Przyporządkowanie do konkretnych tekstów wymaga ich odczytania w arkuszu;
kluczowe słowa-tropy:
- "umowa", "zgoda", "powierzenie" → umowa społeczna
- "natura", "wspólnota", "polis" → arystotelesowska
- "klasy", "walka", "wyzysk", "własność" → marksistowska
⚠ Typowa pułapka: Koncepcja **teistyczna/teokratyczna** (boskie pochodzenie władzy) i **patriarchalna** (rozszerzenie władzy ojca) to inne klasyczne koncepcje – mogą pojawić się jako dystraktory.
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
Matura CKE · maj 2021 · zad. 13 1 pkt Myśl polityczna – liberalizm i katolicka nauka społeczna

Do każdego z fragmentów tekstów dotyczących myśli politycznej przyporządkuj nazwę właściwego nurtu (kierunku myśli politycznej).
Pokaż odpowiedź
Typowe rozróżnienie w zadaniach maturalnych:
- Tekst akcentujący wolność jednostki, ochronę własności prywatnej,
  ograniczoną rolę państwa, równość wobec prawa, indywidualizm →
  liberalizm (J. Locke, A. Smith, J.S. Mill, F. Hayek).
- Tekst akcentujący godność osoby ludzkiej, zasadę pomocniczości
  (subsydiarności), dobro wspólne, sprawiedliwość społeczną, własność
  prywatną z ograniczeniami społecznymi, sprzeciw wobec marksizmu
  i liberalizmu skrajnego → katolicka nauka społeczna (encyklika
  Rerum novarum Leona XIII 1891, Quadragesimo anno Piusa XI 1931,
  Centesimus annus Jana Pawła II 1991).
Słowa-klucze KNS: pomocniczość, solidarność, dobro wspólne, godność
osoby, encyklika, papież.

Słowa-klucze liberalizm: wolność, własność, jednostka, rynek,
ograniczone państwo, prawa naturalne.
⚠ Typowa pułapka: Pomylenie KNS z **konserwatyzmem** (też tradycja, religia, ale więcej o porządku i hierarchii niż o godności pracownika).
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →

Matura CKE · maj 2021 · zad. 30 12 pkt Wypracowanie maturalne – samorząd terytorialny, systemy parlamentarne, ustawa budżetowa/o zmianie Konstytucji

Wybierz jeden z podanych tematów i napisz wypracowanie.

Temat 1. Scharakteryzuj wpływ obywateli Rzeczypospolitej Polskiej na organy samorządu terytorialnego i na decyzje przez nie podejmowane, biorąc pod uwagę aspekty przedstawione na schemacie (wybór i odwołanie organów stanowiących; wybór i odwołanie jednoosobowych organów wykonawczych; inne formy demokracji bezpośredniej; formy wynikające z innych praw politycznych).

Temat 2. Porównaj – na przykładach Republiki Federalnej Niemiec, Republiki Francuskiej oraz Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej – różne modele systemów parlamentarnych opartych na współpracy legislatywy i egzekutywy, charakteryzując organy tych władz (parlamenty, głowę państwa i rządy).

Temat 3. Wykaż specyfikę ustawy budżetowej i ustawy o zmianie Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz porównaj procesy ich uchwalania ze ścieżką legislacyjną właściwą dla ustawy zwykłej, biorąc pod uwagę podmioty inicjujące oraz kompetencje podmiotów uczestniczących w tych procesach (obu izb parlamentu i Prezydenta RP).

Pokaż odpowiedź

Szkielety odpowiedzi do każdego z tematów.

TEMAT 1 – Wpływ obywateli na samorząd terytorialny:

Wybór i odwołanie organów stanowiących (rada gminy, rada powiatu,
sejmik województwa):
- wybory powszechne, równe, bezpośrednie, w głosowaniu tajnym (art. 169
  ust. 2 Konstytucji),
- kadencja 5 lat (od 2018 r., wcześniej 4 lata),
- referendum lokalne w sprawie odwołania rady (art. 170 Konstytucji
  - ustawa o referendum lokalnym z 2000 r.); inicjuje 10% mieszkańców
    gminy (powiatu/województwa: 5%/10%); ważność – frekwencja ≥3/5
    liczby z wyborów odwoływanego organu.
Wybór i odwołanie jednoosobowych organów wykonawczych (wójt,
burmistrz, prezydent miasta):
- wybory bezpośrednie od 2002 r., system większościowy z drugą turą,
- referendum o odwołanie wójta możliwe na takich samych zasadach
  jak rada (z 10% mieszkańców),
- wójt nie ma odpowiednika na szczeblu powiatu i województwa (tam
  organem wykonawczym jest zarząd wybierany przez radę / sejmik).
Inne formy demokracji bezpośredniej:
- referendum lokalne w innej ważnej sprawie (np. budowa lotniska),
- konsultacje społeczne (art. 5a ustawy o samorządzie gminnym),
- budżet obywatelski / partycypacyjny (od 2018 r. obowiązkowy
  w miastach na prawach powiatu, min. 0,5% wydatków bieżących),
- inicjatywa uchwałodawcza obywateli (od 2018 r. – grupa mieszkańców
  może zgłosić projekt uchwały: w gminie 100–300 osób w zależności
  od wielkości).
Formy wynikające z innych praw politycznych:
- petycje do organów samorządu (ustawa o petycjach z 2014 r.),
- skargi i wnioski (KPA),
- dostęp do informacji publicznej (BIP),
- udział w posiedzeniach rady (jawność, możliwość zabrania głosu),
- wolność zrzeszania się (stowarzyszenia mieszkańców, lokalne
  grupy działania).

Podsumowanie: Polski samorząd terytorialny jest demokratyczny i partycypacyjny
na poziomie formalnym; w praktyce frekwencja w wyborach samorządowych
jest umiarkowana, a inicjatywy bezpośrednie rzadko docierają do skutku
(wymóg progu ważności).

TEMAT 2 – Systemy parlamentarne RFN, Francji, UK:

Niemcy – parlamentaryzm racjonalizowany (z konstruktywnym wotum
nieufności):
- Bundestag (parlament federalny, system mieszany: mandaty
  większościowe + listy proporcjonalne, próg 5%) + Bundesrat
  (reprezentacja landów),
- Prezydent Federalny (Bundespräsident) – wybierany przez
  Zgromadzenie Federalne, funkcje ceremonialne,
- Kanclerz Federalny – wybierany przez Bundestag, silna pozycja,
  odwołanie tylko przez konstruktywne wotum nieufności (jednoczesny
  wybór następcy bezwzględną większością),
- klasyczny system parlamentarny gabinetowy.
Francja – półprezydencki (semi-prezydencki):
- Zgromadzenie Narodowe (Izba niższa, JOW dwuturowy) + Senat
  (wybierany pośrednio),
- Prezydent V Republiki – wybierany w wyborach bezpośrednich
  w dwóch turach na 5 lat (od 2002), silna pozycja: powołuje premiera,
  może rozwiązać Zgromadzenie, kompetencje nadzwyczajne (art. 16
  Konstytucji 1958), referendum (art. 11),
- Premier i rząd – odpowiedzialny politycznie przed Zgromadzeniem
  Narodowym (wotum nieufności),
- dualizm egzekutywy: silny prezydent + premier ("kohabitacja"
  gdy prezydent z innego obozu niż większość parlamentarna).
Wielka Brytania – klasyczny parlamentaryzm westminsterski:
- Izba Gmin (FPTP, 650 mandatów, kadencja do 5 lat) + Izba Lordów
  (mianowana, dziedziczna, lordowie duchowni),
- Monarcha (Król/Królowa) – głowa państwa o funkcjach ceremonialnych
  („panuje, ale nie rządzi"),
- Premier i Gabinet – lider partii większościowej w Izbie Gmin,
  odpowiedzialny przed parlamentem,
- fuzja władz (premier i ministrowie są jednocześnie posłami
  lub lordami), brak konstytucji pisanej w jednym akcie (konstytucja
  w sensie materialnym).

Porównanie:

Głowa państwa: ceremonialna w RFN i UK; silna i wykonawcza we Francji.
Rząd: w RFN i UK – wyłonienie przez parlament; we Francji – nominacja
przez prezydenta + odpowiedzialność przed parlamentem.
Stabilność: największa w RFN (konstruktywne wotum), elastyczna w UK
(system dwupartyjny), zmienna we Francji (kohabitacja).

TEMAT 3 – Ustawa budżetowa vs ustawa o zmianie Konstytucji vs ustawa zwykła:

Cecha	Ustawa zwykła	Ustawa budżetowa	Ustawa o zmianie Konstytucji
Inicjatywa	Posłowie (≥15), Senat, Prezydent, RM, 100 tys. obywateli (art. 118)	Wyłącznie Rada Ministrów (art. 221)	≥1/5 ustawowej liczby posłów (92), Senat, Prezydent (art. 235 ust. 1)
Większość uchwalenia w Sejmie	Zwykła większość	Zwykła większość	2/3 głosów w obecności ≥1/2 ustawowej liczby posłów (art. 235 ust. 4)
Senat	Może wnieść poprawki w 30 dni (uchwalić, odrzucić, zmienić); Sejm odrzuca uchwałę Senatu bezwzględną większością	Może wnieść poprawki w 20 dni (art. 223), nie może odrzucić w całości	Uchwala w identycznym brzmieniu w terminie 60 dni, bezwzględną większością w obecności ≥1/2 senatorów (art. 235 ust. 4)
Prezydent	Podpis w 21 dni, weto (3/5 odrzuca), wniosek do TK	Podpis w 7 dni, NIE może zawetować (art. 224 ust. 1), może skierować do TK	Podpis w 21 dni, NIE może zawetować (art. 235 ust. 7)
Czas pracy w Sejmie	Bez sztywnego limitu	Sejm musi uchwalić w 4 miesiące pod groźbą rozwiązania (art. 225)	Pierwsze czytanie nie wcześniej niż 30 dni od wniesienia projektu (art. 235 ust. 3)
Referendum zatwierdzające	Brak	Brak	Możliwe, gdy zmienia rozdz. I, II lub XII – na wniosek 1/5 posłów, Senatu lub Prezydenta (art. 235 ust. 6)

Specyfika ustawy budżetowej:

monopol inicjatywy RM – tylko rząd zna stan finansów państwa,
prezydent nie może wetować – budżet jest niezbędny do funkcjonowania państwa,
deadline 4 miesiące, inaczej prezydent może rozwiązać Sejm.

Specyfika ustawy o zmianie Konstytucji (art. 235 Konstytucji RP):

kwalifikowana większość 2/3 (Sejm) + bezwzględna (Senat) – zabezpieczenie
przed pochopnymi zmianami;
identyczne brzmienie obu izb w 60 dni – inaczej niż przy ustawie zwykłej
(gdzie Sejm może przegłosować Senat);
brak weta prezydenta – w zamian możliwość referendum.

Wniosek: trzy procedury reprezentują trzy poziomy zabezpieczeń:
ustawa zwykła – najsłabsze, ustawa budżetowa – specjalne (czasowe + monopol
RM + bez weta), ustawa konstytucyjna – najsilniejsze (większości kwalifikowane

identyczne brzmienie + ewentualne referendum).

⚠ Typowa pułapka: Wypracowanie maturalne (rozprawka WOS) musi mieć **wstęp, rozwinięcie w 3-4 częściach, podsumowanie**, używać **terminologii fachowej** (z aktami prawnymi i artykułami Konstytucji), zachować **strukturę logiczną**. Max 12 pkt, kryteria CKE: treść (8 pkt), kompozycja (2 pkt), język (2 pkt).

Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →

Matura CKE · maj 2020 · zad. 1 1 pkt postawy spoleczne, asertywnosc, socjologia

O jednej z postaw spolecznych. Fragment z encyklopedia.pwn.pl charakteryzuje postawe jako "umiejetnosc wyrazania wlasnych uczuc, opinii, pragnien w sposob adekwatny, otwarty i pozbawiony leku, a zarazem respektujacy uczucia i postawy innych osob".

Zaznacz poprawne dokonczenie zdania. Postawa spoleczna, ktora przedstawiono w tekscie, to

A. nonkonformizm. B. asertywnosc. C. pasywnosc. D. anomia.

Pokaż odpowiedź

B. asertywnosc

Asertywnosc to umiejetnosc wyrazania wlasnych mysli, uczuc, opinii i potrzeb w sposob bezposredni, otwarty, ale jednoczesnie szanujacy prawa i uczucia innych osob. Kluczowe elementy z definicji ("wyrazanie uczuc, opinii", "adekwatny", "pozbawiony leku", "respektujacy innych") jednoznacznie wskazuja na asertywnosc.

⚠ Typowa pułapka: Nonkonformizm (A) to postawa sprzeciwu wobec norm grupy, ale niekoniecznie z respektem dla innych. Pasywnosc (C) to przeciwienstwo asertywnosci - rezygnacja z wyrazania siebie. Anomia (D, Durkheim/Merton) to stan rozpadu norm spolecznych, nie postawa jednostki.
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
Matura CKE · maj 2020 · zad. 2 1 pkt rozwarstwienie spoleczne, nierownosci dochodowe, USA, Europa

Wykres ze strony www.ineteconomics.org. Srednie dochody w wybranych panstwach Europy (Dania, Francja, Niemcy, Szwecja) w porownaniu do USA.

Z wykresu wynika, ze sredni dochod mieszkanca tych panstw europejskich wynosi ok. 80-83% sredniego dochodu mieszkanca USA (Dania ~82%, Francja ~83%, Niemcy ~84%, Szwecja ~81%), natomiast sredni dochod 40% najbiedniejszych mieszkancow tych panstw wynosi ok. 110-120% sredniego dochodu 40% najbiedniejszych mieszkancow USA (Dania ~120%, Francja ~111%, Niemcy ~114%, Szwecja ~116%).

Porownaj pod wzgledem rozwarstwienia spolecznego - przytaczajac wlasciwe dane z wykresu - wskazane panstwa Europy ze Stanami Zjednoczonymi Ameryki.

Pokaż odpowiedź

W panstwach Europy (Dania, Francja, Niemcy, Szwecja) wystepuje mniejsze rozwarstwienie spoleczne (mniejsze nierownosci dochodowe) niz w USA. Mimo ze sredni dochod mieszkanca tych panstw stanowi tylko ok. 80-84% sredniego dochodu mieszkanca USA (np. Dania 82%, Niemcy 84%), to sredni dochod 40% najbiedniejszych mieszkancow tych panstw jest wyzszy niz w USA - stanowi ok. 110-120% dochodu 40% najbiedniejszych Amerykanow (np. Dania 120%, Szwecja 116%).

Oznacza to, ze przecietny Amerykanin zarabia wiecej niz przecietny Europejczyk, ale najbiedniejsi Amerykanie zarabiaja MNIEJ niz najbiedniejsi Europejczycy - rozpietosc miedzy bogatymi a biednymi w USA jest wieksza, czyli rozwarstwienie spoleczne jest tam wyzsze.

⚠ Typowa pułapka: Bez przytoczenia konkretnych liczb z wykresu (procentow) odpowiedz nie dostanie punktu - polecenie CKE wymaga DANYCH. Czesty blad: porownywanie tylko ogolnych dochodow ("Amerykanie zarabiaja wiecej") bez wniosku o rozwarstwieniu. Drugi blad: pomylenie kierunku - osoba odpowiada, ze rozwarstwienie jest wieksze w Europie, bo bogatsi zarabiaja wiecej.
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
Matura CKE · maj 2020 · zad. 3 2 pkt ruchliwosc spoleczna, kontrurbanizacja, socjologia wsi

O wspolczesnym spoleczenstwie polskim. Fragment artykulu E. Bendyka "Ile wsi we wsi" (Polityka 2017, nr 43) opisuje proces odwrotny do swiatowej urbanizacji - Polacy w XXI wieku migruja z miast na wies. Obecnie na wsi mieszka 40% mieszkancow Polski, a w polowie stulecia bedzie to blisko 45% z niespelna 34 mln Polakow.

3.1. Podaj nazwe typu ruchliwosci spolecznej, ktorego dotyczy tekst.

3.2. Uzasadnij, ze proces, ktorego dotyczy tekst, nie oznacza zasilenia sektora rolnego gospodarki.

Pokaż odpowiedź

3.1. Ruchliwosc (mobilnosc) przestrzenna (geograficzna, terytorialna) - migracja z miast na wies. Konkretnie jest to kontrurbanizacja (dezurbanizacja, suburbanizacja) - proces odwrotny do urbanizacji, polegajacy na odplywie ludnosci z miast na obszary podmiejskie i wiejskie.

3.2. Migracja Polakow na wies nie oznacza zasilenia sektora rolnego, poniewaz osoby przeprowadzajace sie z miast najczesciej nie zajmuja sie rolnictwem. Pracuja w miescie (dojezdzaja do pracy), prowadza wlasna dzialalnosc gospodarcza, pracuja zdalnie lub w sektorze uslug. Wies pelni dla nich funkcje mieszkaniowa, sypialniana, rekreacyjna, a nie produkcyjna. Polska wies przezywa proces dezagraryzacji - spadku znaczenia rolnictwa jako zrodla utrzymania mieszkancow wsi. Nawet wsrod osob mieszkajacych na wsi tylko czesc utrzymuje sie z gospodarki rolnej; nowi mieszkancy "z miasta" tym bardziej nie pracuja w rolnictwie.

⚠ Typowa pułapka: Typowy blad w 3.1: podanie "ruchliwosc pozioma/pionowa" - to inna klasyfikacja (zmiana statusu spolecznego), a tu chodzi o ruchliwosc PRZESTRZENNA. Drugi blad: pisanie "migracja" zamiast "ruchliwosc spoleczna/przestrzenna" - klucz CKE moze nie zaakceptowac. W 3.2 czesty blad: argumenty typu "wies jest za mala" - chodzi o to, ze przesiedlency NIE PRACUJA W ROLNICTWIE, tylko mieszkaja na wsi a pracuja w miescie/zdalnie.
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
Matura CKE · maj 2020 · zad. 4 2 pkt wielokulturowosc, narod polityczny, Tajlandia, mniejszosci

Fragment z A.W. Jelonek "Wielokulturowosc, separatyzm i budowa panstwa narodowego w Tajlandii" (Krakow 2011) opisuje mieszkancow regionu poludniowego Tajlandii - Pataniow. Region zamieszkuja Tajowie poludniowi, Malajowie, Chinczycy i Hindusi; obok dominujacego buddyzmu praktykowane sa islam, hinduizm i sikhizm. Dane: ok. 28% Malajowie, 25,8% Tajamie, 21,2% Malajami i Tajami, 5,5% Hindusi, 4,7% Chinczycy.

4.1. Sformuluj argument swiadczacy o wielojezycznosci znacznej czesci mieszkancow regionu, ktorego dotyczy tekst.

4.2. Sformuluj argument i kontrargument do tezy: Wiekszosc mieszkancow regionu, ktorego dotyczy tekst, czuje sie czlonkami tajlandzkiego narodu politycznego.

Pokaż odpowiedź

4.1. Argument za wielojezycznoscia: az 21,2% mieszkancow regionu identyfikuje sie jednoczesnie jako Malajami i Tajami (5,5% jako Malaj/Taj/Chinczyk; lacznie ok. 26,7% deklaruje wielokulturowa/wielojezyczna tozsamosc). To oznacza, ze znaczna czesc mieszkancow poslugje sie zarowno jezykiem tajskim, jak i jezykiem malajskim (jako swoimi jezykami pierwotnymi), co potwierdza ich wielojezycznosc.

Alternatywnie: w regionie wspolwystepuja co najmniej cztery jezyki (tajski, malajski, chinski, hindi), a mieszane identyfikacje (Malaj-Taj 21,2%, Malaj-Taj-Chinczyk 5,5%) swiadcza o czynnym poslugiwaniu sie kilkoma jezykami.

4.2. Argument ZA teza (wiekszosc czuje sie czlonkami narodu tajlandzkiego): Sumujac identyfikacje zawierajace tajskosc: 25,8% Tajow + 21,2% Malajow-Tajow + 5,5% Malajow-Tajow-Chinczykow = 52,5% mieszkancow uznaje swoja tajska tozsamosc (calosciowo lub czesciowo) - to wiekszosc (ponad polowa).

Kontrargument PRZECIW: 28% identyfikuje sie wylacznie jako Malajowie (nie-Tajowie), praktykuja islam (nie buddyzm, ktory jest religia panstwowa Tajlandii), maja odrebny jezyk i kulture. W regionie wystepuje separatyzm muzulmanski (sam tytul ksiazki: "separatyzm i budowa panstwa narodowego"), wskazujacy ze znaczna grupa NIE utozsamia sie z narodem politycznym Tajlandii. Mieszane identyfikacje (Malaj-Taj) moga byc deklaracja administracyjna, a nie rzeczywistym poczuciem przynaleznosci do narodu tajlandzkiego.

⚠ Typowa pułapka: Czesty blad: mylenie "naród polityczny" z "naród etniczny". Narod polityczny obejmuje wszystkich obywateli panstwa niezaleznie od pochodzenia etnicznego (np. Francuzi - obywatele Francji). Narod etniczny - wspolne pochodzenie, jezyk, kultura. Tu pytanie o NAROD POLITYCZNY = czy czuja sie obywatelami/czlonkami panstwa tajlandzkiego. Drugi blad: argumenty bez liczb z tekstu - polecenie wymaga uzasadnienia danymi.
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
Matura CKE · maj 2020 · zad. 21 1 pkt prawa czlowieka, wolnosci, ikonografia, plakat spoleczny

Plakaty dotyczace lamania jednej z wolnosci czlowieka (autorzy: M. Saba'aneh i P.X. Molina, na podstawie: www.cartoonmovement.com).

Plakat 1: pokazuje olowek przylozony do desek przez dwa zaciski/sruby (kompozycja gniotaca/blokujaca narzedzie pisania).

Plakat 2: pokazuje czarna chmure/dym formowany w ksztalt potwora pochwytujacego biala golebice (golabka pokoju).

Uzasadnij, ze plakaty dotycza lamania tej samej wolnosci czlowieka - w odpowiedzi podaj nazwe tej wolnosci i odniesi sie do wlasciwych elementow graficznych tych plakatow.

Pokaż odpowiedź

Nazwa wolnosci: wolnosc slowa (wolnosc wypowiedzi, wolnosc wyrazania pogladow).

Plakat 1 - olowek to symbol pisanego slowa, prasy, dziennikarstwa, sztuki rysunkowej (rysownicy, autorzy karykatur). Sruby/zaciski dociskajace go to symbol cenzury, blokady, ograniczania mozliwosci pisania/wypowiedzi. Obrazuje to opresje wobec dziennikarzy, rysownikow, pisarzy - tych, ktorzy poslugja sie slowem pisanym. Olowek nie moze pisac, bo jest unieruchomiony.

Plakat 2 - golebica (golabek pokoju) to symbol pokoju, ale takze symbol slowa Bozego, dobrej nowiny, wolnosci duchowej. W kontekscie wolnosci slowa - golebica niesie wiadomosc/przeslanie. Czarny dym/chmura atakujaca i pochlaniajaca golebice to symbol opresji, niszczenia wolnosci niesienia przekazu. Wolnosc wypowiedzi jest tlumiona przez czarne sily (cenzura, reziim, autorytaryzm).

Oba plakaty pokazuja lamanie wolnosci slowa: pierwszy - przez fizyczne uniemozliwienie pisania (sruby na olowku), drugi - przez metafore niszczenia niosacych przekaz (golebica atakowana przez czarny dym/chmure). Wspolny mianownik: opresja wobec tych, ktorzy mowia, pisza, niosa slowo.

⚠ Typowa pułapka: Czesty blad: napisanie "wolnosc prasy" - to OK, bo to czesc wolnosci slowa, ale lepsza odpowiedz jest szersza - "wolnosc slowa/wypowiedzi". Drugi blad: opis plakatow BEZ POWIAZANIA Z WOLNOSCIA - polecenie wymaga odniesienia do elementow graficznych i powiazania ich z TA SAMA wolnoscia. Trzeci blad: napisanie "wolnosc twórczosci artystycznej" - to mozliwe ale waska interpretacja.
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
Matura CKE · maj 2020 · zad. 25 2 pkt NATO, polityka bezpieczenstwa, opinia publiczna, sondaze CBOS
Wykres: Odpowiedzi na pytanie: Czy, Pana(i) zdaniem, w tej chwili Polska moze byc pewna zaangazowania sojusznikow z NATO w ewentualnej obronie naszych granic, czy tez nie? (w %)
- IX 2014: zdecydowanie moze 9% / raczej moze 45% / raczej nie moze 29% / zdecydowanie nie moze 6% / trudno powiedziec 11%
- V 2018: zdecydowanie moze 11% / raczej moze 50% / raczej nie moze 25% / zdecydowanie nie moze 4% / trudno powiedziec 10%
Tabela: Odpowiedzi na pytanie: Czy uwaza Pan(i), ze w Polsce powinny stacjonowac wojska innych panstw NATO, czy tez nie? (w %)
- Zdecydowanie powinny: IX 2014 - 20%, V 2018 - 24%
- Raczej powinny: 37, 43
- Raczej nie powinny: 22, 17
- Zdecydowanie nie powinny: 8, 5
- Trudno powiedziec: 13, 11
(Na podstawie: Polacy o NATO i bezpieczenstwie miedzynarodowym, Komunikat z badan CBOS BS/71/2018)

25.1. Przedstaw - z przytoczeniem danych - kierunek zmian opinii spoleczenstwa polskiego na tematy wskazane w obu materialach zrodlowych.

25.2. Ocen, czy ponizsze informacje sa prawdziwe. Zaznacz P, jesli informacja jest prawdziwa, albo F - jesli jest falszywa.
1. W przedstawionym okresie o 4 punkty procentowe wzrost odsetek osob uwazajacych, ze w Polsce zdecydowanie powinny stacjonowac wojska innych panstw NATO. P/F
2. W przedstawionym okresie o 6% spadl odsetek osob twierdzacych, ze Polska nie moze byc pewna zaangazowania sojusznikow z NATO w ewentualnej obronie polskich granic. P/F
3. W kazdym z terminow badan najczesciej odsetek ankietowanych byl wieksze przy odpowiedzi pewnoso, ze sojusznicy z Paktu Polnocnoatlantyckiego zaangazuje sie w ewentualnej obronie polskich granic. P/F
Pokaż odpowiedź
25.1. Kierunek zmian opinii spoleczenstwa:

W przedstawionym okresie (IX 2014 - V 2018) opinia publiczna w obu sprawach przesunela sie w kierunku wiekszego zaufania do NATO i wiekszego poparcia dla stacjonowania wojsk NATO w Polsce.

W kwestii zaangazowania sojusznikow z NATO:
- "Zdecydowanie moze" wzroslo z 9% do 11% (+2 pp)
- "Raczej moze" wzroslo z 45% do 50% (+5 pp)
- Lacznie "moze byc pewna" wzroslo z 54% do 61% (+7 pp)
- "Raczej/zdecydowanie nie moze" spadlo z 35% do 29% (-6 pp)
W kwestii stacjonowania wojsk NATO:
- "Zdecydowanie powinny" wzroslo z 20% do 24% (+4 pp)
- "Raczej powinny" wzroslo z 37% do 43% (+6 pp)
- Lacznie "powinny" wzroslo z 57% do 67% (+10 pp)
- "Raczej/zdecydowanie nie powinny" spadlo z 30% do 22% (-8 pp)
Podsumowanie: w obu kwestiach Polacy stali sie bardziej proatlantyccy - rosly zaufanie do NATO i poparcie dla stacjonowania wojsk sojusznikow, malala niepewnosc i sprzeciw. Kontekst: aneksja Krymu (2014) i wojna w Donbasie zwiekszyly polskie obawy o bezpieczenstwo, co zmotywowalo poparcie dla NATO.

25.2. Ocena P/F:
1. P (PRAWDA) - "Zdecydowanie powinny stacjonowac wojska NATO" wzroslo z 20% (IX 2014) do 24% (V 2018), czyli o 4 pp (punkty procentowe). Zdanie poprawne.
2. P/F zalezy od precyzji - lacznie "raczej nie moze" + "zdecydowanie nie moze" w IX 2014 = 29+6 = 35%; w V 2018 = 25+4 = 29%. Roznica: 35% - 29% = 6 pp (spadek o 6 punktow procentowych). Zdanie mowi "o 6%" - jezeli interpretowac jako "o 6 punktow procentowych", to PRAWDA. Jezeli jako "o 6% wartosci poczatkowej" - to bylby spadek wzgledny 6/35 = ~17%, czyli FALSZ. Klucz CKE najczesciej akceptuje pierwsza interpretacje: P.
3. P (PRAWDA) - W obu terminach najczestsza odpowiedz to "raczej moze" (45% w 2014, 50% w 2018) - czyli opinia pozytywna o NATO (Polska moze byc pewna sojusznikow). Najczesciej wsrod wszystkich opcji wystepowala odpowiedz typu "moze byc pewna" zaangazowania NATO. PRAWDA.
⚠ Typowa pułapka: 25.1: glowny blad - "rozni sie" bez sprecyzowania KIERUNKU. Trzeba pokazac jasno, ze obie opinie poszly w gore (proatlantycko). 25.2 zdanie 2: pulapka "o 6%" - czy to punkty procentowe czy procent wzgledny. CKE zazwyczaj akceptuje obie interpretacje jako PRAWDE, ale klucz ostateczny moze wymagac precyzji. Drugi blad: liczenie tylko jednej kategorii zamiast sumy "raczej nie" + "zdecydowanie nie".
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
Matura CKE · maj 2020 · zad. 30 1 pkt Sprawiedliwy Handel, globalizacja, etyczna konsumpcja, rozwoj
O "Sprawiedliwym Handlu" (na podstawie: www.fairtrade.org.pl):

"Sprawiedliwy Handel" (Fair Trade) to zorganizowany ruch spoleczny, ktory wykorzystuje podejscie rynkowe, aby poprawiac sytuacje mieszkancow krajow rozwijajacych sie oraz promowac zrownowazony rozwoj. Glowne zalozenia "Sprawiedliwego Handlu" to oferowanie lepszych warunkow handlowych oraz ochrona praw nieuprzywilejowanych producentow i pracownikow z krajow Globalnego Poludnia. Poza uczciwa cena, producenci otrzymuja od partnerow handlowych z Globalnej Polnocy wsparcie, aby moc prowadzic swoja dzialalnosc w sposob zrownowazony, bezpieczny dla ludzi i srodowiska.

Przedstaw korzysci - po jednej dla kazdej z podanych kategorii - jakie niesie za soba udzial w opisanym w tekscie ruchu "Sprawiedliwy Handel".
- korzysc dla nabywcow z Globalnej Polnocy - ............
- korzysc dla spoleczenstw z krajow producentow - ............
Pokaż odpowiedź

Korzysc dla nabywcow z Globalnej Polnocy:

Nabywcy (konsumenci) z Globalnej Polnocy maja mozliwosc etycznej konsumpcji - kupujac produkty oznaczone certyfikatem Fair Trade, maja gwarancje moralna i pewnosc, ze ich pieniadze nie wspieraja wyzysku, pracy dzieci, niegodziwych warunkow pracy w krajach producentow. Konsumenci moga realizowac swoje wartosci (sprawiedliwosc, ekologia, solidarnosc) przez wybor zakupow. Maja tez dostep do produktow wysokiej jakosci (kawa, kakao, banany, herbata) wytwarzanych z mniejszym wplywem na srodowisko.

Alternatywnie: dostep do informacji o pochodzeniu produktow, zwiekszenie spokoju sumienia konsumenta, mozliwosc realnego wplywu na zmiane warunkow zycia w krajach Poludnia poprzez codzienne wybory zakupowe.

Korzysc dla spoleczenstw z krajow producentow:

Spoleczenstwa krajow producentow (Globalne Poludnie) otrzymuja wyzsze, sprawiedliwsze ceny za swoje produkty (kawa, kakao, bananne, herbata, bawelna) - co przeklada sie na lepsze wynagrodzenia, wyzszy standard zycia, ograniczenie ubostwa. Czesc dochodow Fair Trade idzie na fundusze rozwojowe dla spolecznosci (szkoly, szpitale, infrastruktura wodociagowa, oswiata). Producenci sa chronieni przed wyzyskiem posrednikow i wahaniami cen surowcow na rynkach globalnych (gwarantowana cena minimalna).

Alternatywnie: ochrona praw pracownikow (zakaz pracy dzieci, godne warunki pracy), wzmocnienie lokalnych spoldzielni rolniczych, zrownowazony rozwoj (ekologiczne metody upraw), zatrzymanie migracji ekonomicznej.

⚠ Typowa pułapka: Glowne bledy: - **Korzysc dla nabywcow**: studenci czesto zapominaja, ze nabywca tez "korzysta" - mysla tylko o producentach. Pamietaj: konsumenci kupuja produkty Fair Trade z poczucia sprawiedliwosci - to ICH korzysc moralna/satysfakcja. - **Dla producentow**: napisanie "wyzsze ceny" to mialo, trzeba uzupelnic o **mechanizmy** (gwarantowana cena minimalna, fundusze rozwojowe, premia Fair Trade Premium). - Nie pomyl Fair Trade z **wolnym handlem** (free trade) - to przeciwne idee. Fair Trade interweniuje w cene, free trade chce ja zostawic rynkowi.
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
Matura CKE · maj 2020 · zad. 31 12 pkt wypracowanie, USA, podzial wladz, postepowanie kasacyjne, ONZ, zimna wojna

Wybierz jeden z podanych tematow i napisz wypracowanie.

Temat 1. Charakteryzujac zaleznosci miedzy Prezydentem RP a Rada Ministrow RP oraz miedzy tymi organami a parlamentem, uzasadnij, ze w Rzeczypospolitej Polskiej nie zastosowano typu podzialu wladzy funkcjonujacego w panstwie, ktorego dotycza materialy zrodlowe.

(Materialy: Schemat - Egzekutywa i legislatywa na szczeblu federalnym w Stanach Zjednoczonych Ameryki: ELEKTORAT → Legislatywa (wybory bezposrednie) + Egzekutywa → SENAT i IZBA REPREZENTANTOW = KONGRES; PREZYDENT (glowa panstwa i szef gabinetu) - wybory posrednie. Na podstawie: Spoleczenstwo i polityka. Podstawy nauk politycznych, red. K.A. Wojtaszczyk, W. Jakubowski, Warszawa 2017, t. II, s. 275. Tekst: Model amerykanski opiera sie na normatywnej separacji wladzy ustawodawczej [...] oraz wladzy wykonawczej. Separacja ta wystepuje zarowno na plaszczyznie organizacyjnej (odrebne wybory parlamentu i prezydenta), funkcjonalnej (zakaz laczenia funkcji deputowanego i czlonka gabinetu, niemoznosc przedterminowego rozwiazania parlamentu, jak i charakteru ich funkcjonowania (autonomia parlamentu w dziedzinie tworzenia prawa oraz prezydenta w zakresie jego wykonywania, brak instytucji kontroli parlamentu nad prezydentem oraz odpowiedzialnosci politycznej przed parlamentem). Na podstawie: A. Antoszewski, R. Herbut, Systemy polityczne wspolczesnego swiata, Gdansk 2004, s. 320-321.)

Temat 2. Od postepowania przygotowawczego do kasacji - przedstaw zasady i mozliwy przebieg postepowania karnego w Rzeczypospolitej Polskiej.

Temat 3. Scharakteryzuj dzialania w celu wygaszania konfliktow i ograniczania ich skutkow podejmowane przez Organizacje Narodow Zjednoczonych w ostatnim trzydziestoleciu, uwzgledniajac kompetencje jej organow i aktywnosc Rzeczypospolitej Polskiej w tym zakresie.
Pokaż odpowiedź
TEMAT 1 - wypracowanie wzorcowe (kluczowe punkty):

TEZA: W Rzeczypospolitej Polskiej zastosowano model parlamentarno-gabinetowy (z elementami racjonalizacji), a NIE amerykanski model prezydencjalny z separacja wladz. Zaleznosci miedzy Prezydentem RP, Rada Ministrow i Parlamentem ukazuja wzajemne powiazania i kontrole, ktorych nie ma w USA.

STRUKTURA WYPRACOWANIA (rekomendowana):

I. Wstep: Krotkie przedstawienie modelu amerykanskiego (separacja wladz - Locke/Madison) vs polskiego (parlamentarno-gabinetowy z trojpodzialem wladzy ale ze wspolzaleznoscia organow).

II. Wybor prezydenta:
- USA: wybory posrednie przez kolegium elektorow (538 elektorow); kazdy stan glosuje za "winner-take-all" (z wyjatkami).
- Polska: wybory bezposrednie powszechne; w 2 turach jezeli zaden kandydat nie uzyska wiekszosci bezwzglednej (art. 127 Konstytucji RP).
- Konkluzja: w obu sa rozne wybory niz parlamentu, ale w Polsce dochodzi do wzajemnych zaleznosci, w USA - bardziej oddzielne.
III. Relacje Prezydent - Rada Ministrow:
- USA: prezydent jest szefem gabinetu (egzekutywy) - sam mianuje sekretarzy departamentow (za zgoda Senatu), oni sa mu podporzadkowani. Brak premiera. Nie ma odpowiedzialnosci politycznej rzadu przed Kongresem.
- Polska: Prezydent NIE jest szefem rzadu - na czele rzadu stoi Prezes Rady Ministrow (premier). Prezydent jedynie desygnuje premiera (art. 154 ust. 1), powoluje rzad (na wniosek premiera), ale rzad jest odpowiedzialny przed Sejmem (wotum zaufania, wotum nieufnosci - art. 158-159).
- Roznice: w USA prezydent JEST egzekutywa, w Polsce ma jedynie funkcje arbitra + ograniczone kompetencje (zwierzchnictwo nad silami zbrojnymi, reprezentacja w polityce zagranicznej - ale we wspolpracy z rzadem).
IV. Relacje Prezydent - parlament:
- USA: Kongres jest autonomiczny - prezydent nie moze rozwiazac Kongresu. Prezydent moze zawetowac ustawy (Kongres moze odrzucic veto 2/3 glosami). Prezydent moze byc usuniety wylacznie przez impeachment (Izba Reprezentantow wnosi oskarzenie, Senat sadzi 2/3 glosami).
- Polska: Prezydent moze skrocic kadencje Sejmu (gdy Sejm nie udzieli rzadowi wotum zaufania - art. 154 ust. 3; gdy Sejm nie uchwali ustawy budzetowej w 4 mies. - art. 225). Prezydent ma veto zawieszajace (Sejm odrzuca 3/5 glosami - art. 122 ust. 5). Prezydent moze byc postawiony przed Trybunalem Stanu (Zgromadzenie Narodowe 2/3 glosami - art. 145).
- Wzajemne kontrole - oddzialywanie miedzy organami, czego w USA jest mniej.
V. Relacje Rada Ministrow - parlament:
- USA: rzad (kabinet) NIE odpowiada politycznie przed Kongresem. Nie ma wotum nieufnosci. Sekretarze sa odpowiedzialni TYLKO przed prezydentem.
- Polska: rzad jest odpowiedzialny politycznie przed Sejmem:
  - wotum zaufania (art. 160) - rzad sam stawia pytanie zaufania;
  - wotum nieufnosci konstruktywne (art. 158) - Sejm wskazuje nowego premiera; wiekszosc ustawowa Sejmu (231+);
  - wotum nieufnosci wobec ministra (art. 159) - wiekszosc ustawowa.
- W USA: takiego mechanizmu NIE MA.
VI. Konkluzja: Roznice sa zasadnicze:
- USA = separacja wladz (organizacyjna, funkcjonalna, brak wzajemnej kontroli politycznej);
- Polska = parlamentarno-gabinetowy (wzajemne kontrole, mozliwosc skracania kadencji parlamentu przez prezydenta, mozliwosc obalania rzadu przez Sejm, mozliwosc odwolania prezydenta przez ZN).
TEMAT 2 - postepowanie karne (kluczowe etapy):

I. Postepowanie przygotowawcze - dochodzenie (prowadzi policja/prokurator) lub sledztwo (prokurator/prokuratura, w sprawach powaznych). Cel: ustalenie sprawcy, zebranie dowodow. Zakonczenie: akt oskarzenia (lub umorzenie).

II. Postepowanie sadowe I instancji - przed Sadem Rejonowym (zbrodnie - Sad Okregowy). Zasady: jawnosci, prawa do obrony, domniemania niewinnosci (art. 5 KPK), in dubio pro reo, kontradyktoryjnosc, ustnosci. Wyrok: skazujacy, uniewinniajacy lub umorzenie.

III. Apelacja (Sad Okregowy lub Apelacyjny w zaleznosci od I instancji) - zwyczajny srodek odwolawczy. Termin: 14 dni od doreczenia wyroku z uzasadnieniem.

IV. Skarga kasacyjna (Sad Najwyzszy - Izba Karna) - nadzwyczajny srodek; tylko od prawomocnych wyrokow. Wnoszona przez strony (zarzutow rai/wzgledny katalog), Prokuratora Generalnego, Rzecznika Praw Obywatelskich.

V. Wznowienie postepowania (art. 540 KPK) - moze wznowic SN jezeli ujawnia sie nowe fakty/dowody.

TEMAT 3 - ONZ i konflikty (kluczowe punkty):

I. Kompetencje organow ONZ:
- Rada Bezpieczenstwa - utrzymanie pokoju i bezpieczenstwa; sankcje, operacje pokojowe, dzialania zbrojne (art. 24-50 Karty NZ). 15 czlonkow: 5 stalych z prawem veto (USA, Rosja, Chiny, UK, Francja) + 10 niestalych.
- Zgromadzenie Ogolne - rekomendacje, dyskusje, budzet ONZ.
- Sekretariat - Sekretarz Generalny ONZ (obecnie Antonio Guterres, od 2017).
- Miedzynarodowy Trybunal Sprawiedliwosci - spory miedzy panstwami (Haga).
II. Glowne formy dzialania:
1. Operacje pokojowe (peacekeeping) - blue helmets, np. UNIFIL (Liban), UNMIL (Liberia), MINUSMA (Mali).
2. Sankcje - ekonomiczne, dyplomatyczne (Korea Pln, Iran, Rosja).
3. Pomoc humanitarna - UNHCR, UNICEF, WFP, OCHA.
4. Dyplomacja - mediacje, dobre uslugi Sekretarza Generalnego.
5. Trybunaly miedzynarodowe ad hoc (Jugoslawia, Ruanda).
III. Aktywnosc Polski:
- Polska byla niestalym czlonkiem RB ONZ wielokrotnie (ostatnio 2018-2019).
- Polscy zolnierze w misjach pokojowych: UNDOF (Wzgorza Golan), UNIFIL (Liban), MINUSMA (Mali), inne.
- Stworzenie polskiego kontyngentu w UNDOF (1974) i UNIFIL (1992).
- Inicjatywy w RB: rezolucje dot. praw czlowieka, ochrony dziedzictwa, zapobiegania ludobojstwu.
⚠ Typowa pułapka: Glowne pulapki: - **Temat 1**: nie napisanie "zaleznosci" tylko "roznic" - polecenie wyraznie zada ZALEZNOSCI miedzy organami, czyli wzajemnych powiazan w polskim systemie i ich brak w amerykanskim. - **Temat 2**: pomylenie postepowania karnego z cywilnym - tu KARNE (KPK, prokuratura, kasacja do SN). - **Temat 3**: ograniczenie sie do ONZ jako calosc - trzeba pokazac OSOBNE KOMPETENCJE ORGANOW (RB, ZO, SG). Druga pulapka: pominiecie Polski - polecenie wymaga uwzglednienia aktywnosci RP.
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
Matura CKE · maj 2019 · zad. 3 1 pkt typy spoleczenstwa, spoleczenstwo informacyjne, Lesław Haber

Material zrodlowy: ilustracja przedstawiajaca ikony komunikacji elektronicznej (e-mail, telefon, wyszukiwarka, dom-online itp.) oraz cytat z prof. Leslawa Habera: spolecznosc posiada rozwiniete srodki do wytwarzania, przekazywania informacji i komunikacji; wiekszosc spoleczenstwa posiada umiejetnosci w zakresie poslugiwania sie technologiami stanowiacymi podstawe zatrudnienia i utrzymania.

Polecenie CKE: "Podaj nazwe typu spoleczenstwa, ktorego dotycza materialy zrodlowe."

Pokaż odpowiedź

Spoleczenstwo informacyjne (akceptowane tez: spoleczenstwo postindustrialne lub spoleczenstwo wiedzy - rozszerzenie pojecia).

⚠ Typowa pułapka: Bledne odpowiedzi: "spoleczenstwo obywatelskie" (to inna kategoria - dotyczy aktywnosci, nie technologii), "spoleczenstwo masowe" (XX-wieczne, oparte na mediach masowych), "spoleczenstwo medialne".
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
Matura CKE · maj 2019 · zad. 5 1 pkt spoleczenstwo obywatelskie, badania CBOS, gotowosc do wspolpracy
Material zrodlowy: wykres CBOS BS/22/2016 "Gotowosc do wspolpracy" z odpowiedziami w latach 2002-2016 na pytanie "ktora opinia jest blizsza Pana(i) pogladom?": Opinia 1 (ludzie mog̨a wspolnie pomoc/rozwiazac problemy srodowiska) vs Opinia 2 (nie sa w stanie) vs "Trudno powiedziec". Dane: 2002: 50/38/12, 2004: 54/35/11, 2006: 63/26/11, 2008: 65/25/10, 2010: 66/25/9, 2012: 72/19/9, 2016: 75/18/7.

Polecenie CKE: "Na podstawie wykresu ocen, czy ponizsze informacje sa prawdziwe. Zaznacz P, jesli informacja jest prawdziwa, albo F - jesli jest falszywa.
1. W latach 2004-2008 spadl o 10% odsetek respondentow uznajacych, ze blizsza ich pogladom jest druga opinia.
2. Badania z 2016 roku wskazuja, ze co siodmy ankietowany nie wybieral zadnej z dwoch zaprezentowanych opinii.
3. W latach 2002-2016 odnotowano systematyczny wzrost odsetka respondentow uznajacych, ze blizsza ich pogladom jest pierwsza opinia."
Pokaż odpowiedź
1. FALSZ. 2004: 35%, 2008: 25% - spadek o 10 punktow procentowych (nie o 10%, ktore byloby 35% × 0,9 = 31,5%). Mowiac scisle: w punktach procentowych spadek to 10 p.p., a w procentach: (35-25)/35 ≈ 28,6%. Klucz CKE traktuje to jako falsz - zdanie myli p.p. z %.
2. FALSZ. W 2016 r. "Trudno powiedziec" wybralo 7%, co odpowiada co czternastemu (1/14), a nie co siodmemu (1/7 ≈ 14,3%).
3. PRAWDA. Odsetek 1. opinii: 50→54→63→65→66→72→75% - systematyczny wzrost w kolejnych badaniach.
⚠ Typowa pułapka: Zd. 1: pulapka p.p. vs %. Zd. 2: 7% to "co czternasty" (1/14), nie "co siodmy". Zd. 3: bez pulapki - wzrost jednoznaczny.
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
Matura CKE · maj 2019 · zad. 8 1 pkt organizacja pozytku publicznego, OPP, 1 procent podatku

Material zrodlowy: dwie reklamy spoleczne - jedna z napisem "1%" z serduszkami, druga ze ludzmi ustawionymi w ksztalt napisu "1%".

Polecenie CKE: "Wyjasnij - odnoszac sie do obowiazujacych w Rzeczypospolitej Polskiej unormowan prawnych - do jakiego dzialania na rzecz organizacji pozytku publicznego zachecaja przedstawione reklamy."

Pokaż odpowiedź

Reklamy zachecaja do przekazania 1% (od 2022 r. - 1,5%) podatku dochodowego od osob fizycznych (PIT) na rzecz organizacji pozytku publicznego (OPP). Prawo wynika z ustawy z 24 kwietnia 2003 r. o dzialalnosci pozytku publicznego i o wolontariacie. Podatnik w rocznym zeznaniu PIT moze wskazac numer KRS wybranej OPP - urzad skarbowy przekazuje wskazana czesc podatku tej organizacji bez dodatkowych kosztow dla podatnika.

⚠ Typowa pułapka: Pulapka: opisanie "darowizny 1% dochodu" (to inny mechanizm odliczenia darowizn od podstawy opodatkowania, do 6% dochodu). Tu chodzi konkretnie o 1% podatku NALEZNEGO, nie dochodu. Drugi blad: nie powolac sie na ustawe.
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
Matura CKE · maj 2019 · zad. 9 1 pkt kultura polityczna, Almond, politologia

Material zrodlowy: tekst W. Jakubowskiego, P. Zaleskiego, L. Zameckiego (Naukowa o polityce. Zarys koncepcji dyscypliny, Pultusk 2013) - opisuje pojecie wedlug klasycznej koncepcji amerykanskiej Gabriela Almonda: caloksztalt indywidualnych postaw i orientacji politycznych uczestnikow danego systemu; subiektywny wymiar polityki (przekonania, postawy, wartosci); w nauce polskiej obejmuje 4 komponenty: poznawczy, aksjologiczny, oceniajaco-afektywny, behawioralny.

Polecenie CKE: "Podaj nazwe pojecia opisanego w tekscie."

Pokaż odpowiedź

Kultura polityczna.

⚠ Typowa pułapka: Bledne: "swiadomosc polityczna" (wezsze pojecie - tylko komponent poznawczy), "socjalizacja polityczna" (proces, nie stan), "ideologia polityczna" (specyficzny system pogladow, nie caloksztalt postaw).
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
Matura CKE · maj 2019 · zad. 31 12 pkt wypracowanie WOS, samorzad gminny, Sejm vs Senat, ETPC, Konwencja

Material zrodlowy: trzy tematy wypracowania do wyboru. Temat 1: "Aktywnosc spolecznosci lokalnej to nie tylko udzial w wyborach organow samorzadu gminnego - scharakteryzuj formy wplywu tej spolecznosci na funkcjonowanie organow gminy oraz na decyzje dotyczace gminnej wspolnoty samorzadowej w Rzeczypospolitej Polskiej." Temat 2: "Porownujac tryb wyboru i kompetencje Sejmu RP i Senatu RP, uzasadnij, ze obowiazujacy w Rzeczypospolitej Polskiej rownolegla parlament jest zgodny z modelem przedstawionej analizy" (z fragmentem o bikameralizmie - cyt. M. Welkowski). Temat 3: "Scharakteryzuj system ochrony praw czlowieka i obywatela Rady Europy oraz Unii Europejskiej - dokumenty dotyczace tych praw, instytucje stojace na strazy ich przestrzegania oraz mozliwosci ich dochodzenia przez obywateli panstw czlonkowskich tych organizacji" (z fragmentem formularza skargi do jednego z trybunalow miedzynarodowych - skargi do ETPC: pkt E. Opis stanu faktycznego, F. Opis zarzucanych narusza, G. Zgodnosc z kryteriami dopuszczalnosci - art. 35 § 1 Konwencji).

Polecenie CKE: "Wybierz jeden z podanych tematow i napisz wypracowanie."
Pokaż odpowiedź
WYPRACOWANIE - punktacja CKE: tresc do 8 pkt + poprawnosc jezykowa, kompozycja, terminologia do 4 pkt = 12 pkt.

Temat 3 (najczesciej wybierany) - SCHEMAT TRESCI:

Rada Europy (RE, zal. 1949, siedziba Strasburg, 46 panstw):
- Dokument: KONWENCJA O OCHRONIE PRAW CZLOWIEKA I PODSTAWOWYCH WOLNOSCI (EKPC, 1950, Polska ratyfikowala 1993). Protokoly dodatkowe (np. zniesienie kary smierci - prot. 6 i 13).
- Instytucja: Europejski Trybunal Praw Czlowieka (ETPC) w Strasburgu - po jednym sedzim z kazdego panstwa-strony, kadencja 9 lat. Komisarz Praw Czlowieka RE.
- Dochodzenie: skarga indywidualna po wyczerpaniu krajowych srodkow odwolawczych (6 miesiecy od ostatecznego orzeczenia - po 2022 r. zmieniono na 4 miesiace; art. 35 EKPC). Wyrok ETPC jest WIAZACY dla panstwa.
Unia Europejska (UE, traktat z Maastricht 1992, 27 panstw):
- Dokument: KARTA PRAW PODSTAWOWYCH UE (2000, weszla w zycie z Traktatem Lizbonskim 2009). Wartosci UE z art. 2 TUE.
- Instytucja: Trybunal Sprawiedliwosci UE (TSUE) w Luksemburgu - 27 sedziow + Sad UE. Rzecznik Praw Obywatelskich UE. Agencja Praw Podstawowych UE (FRA) w Wiedniu.
- Dochodzenie: pytanie prejudycjalne sadu krajowego do TSUE (art. 267 TFUE), skarga obywatela na akt UE do Sadu UE, skarga do Rzecznika UE, skarga do KE o naruszenie prawa UE.
Roznice:
- RE: szerszy zasiag (46 panstw, m.in. Rosja do 2022, Ukraina, Turcja), klasyczny system praw I generacji.
- UE: zasiag tylko 27 panstw, ale glebsza integracja - bezposrednie stosowanie prawa UE, supremacja TSUE.
- Polska obywatel moze: (a) zlozyc skarge do ETPC, (b) ojciec lub matka sprawy w sadzie krajowym moga zlozyc wniosek o pytanie prejudycjalne do TSUE.
Klucz: identyfikacja material zrodlowy - formularz skargi do TRYBUNALU EUROPEJSKIEGO PRAW CZLOWIEKA (ETPC) - pkt G dotyczy art. 35 EKPC (warunki dopuszczalnosci).
⚠ Typowa pułapka: Pulapka 1: pomylenie RE (Rada Europy, organizacja miedzyrzadowa) z RADA EUROPEJSKA (organ UE - szefowie panstw). Pulapka 2: pomylenie ETPC (Strasburg, EKPC, RE) z TSUE (Luksemburg, prawo UE, UE) z MTS (Haga, ONZ, spory miedzypanstwowe). Pulapka 3: brak struktury w wypracowaniu - klucz CKE wymaga porownania (RE vs UE) oraz odniesienia do materialu zrodlowego (formularz ETPC).
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
Matura CKE · maj 2018 · zad. 2 1 pkt socjologia, rodzina, typy rodziny, antropologia

Tekst zrodlowy: "Zycie rodzinne Aborygenow" - opis spolecznosci aborygenskiej, w ktorej istnial podzial obowiazkow: mezczyzni zajmowali sie polowaniem, a kobiety - dziecmi i domem. W jednej rodzinie i plemieniu dominowali mezczyzni, kobieta po slubie opuszczala swoje plemie i przeprowadzala sie do meza.

Polecenie CKE: "Podaj nazwe typu rodziny opisanej w tekscie."
Pokaż odpowiedź
Rodzina patriarchalna i patrylokalna.

Uzasadnienie z tekstu:
- patriarchalna - dominacja mezczyzn w rodzinie i plemieniu (mezczyzna sprawuje wladze, kobieta podporzadkowana)
- patrylokalna - kobieta po slubie zamieszkuje w plemieniu meza (zmiana miejsca zamieszkania w strone rodu meza)
Mozna tez zaakceptowac odpowiedz "patriarchalna" jako wystarczajaca.
⚠ Typowa pułapka: Czesty blad: mylenie patriarchalnej (dominacja mezczyzn) z patrylinearna (dziedziczenie po linii ojca) i patrylokalna (zamieszkanie u rodziny meza). To trzy rozne wymiary. Inny blad: uznanie ze chodzi o "rodzine tradycyjna" - to zbyt ogolne, CKE wymaga konkretnej typologii.
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
Matura CKE · maj 2018 · zad. 3 1 pkt socjologia, normy spoleczne, kultura, religia, Japonia

Tekst zrodlowy: "Pozegnanie lalek w Japonii" - opis japonskiego festiwalu Ningyo kanshasai, podczas ktorego Japonczycy ofiarowuja swoje zabawki, by godnie sie z nimi pozegnac. Wiara w to, ze lalki posiadaja dusze, jest przekazywana z pokolenia na pokolenie. Odprawiane sa rytualy szinto, ktore oczyszczaja lalki - na koniec sa one palone.

Polecenie CKE: "Podaj nazwe typu normy spolecznej, ktorej przestrzegania dotyczy tekst. Uzasadnij odpowiedz, odwolujac sie do wybranej informacji z tego tekstu."

Pokaż odpowiedź

Nazwa typu normy spolecznej: norma religijna (akceptowalna takze: norma obyczajowa).

Uzasadnienie: Tekst wskazuje, ze podczas festiwalu Ningyo kanshasai odprawiane sa rytualy szinto, ktore oczyszczaja i blogoslawia lalki. Szinto to japonska religia rodzima - obecnosc rytualow religijnych przesadza o klasyfikacji jako norma religijna. Dodatkowo wiara w to, ze lalki posiadaja dusze, ma charakter religijny.

⚠ Typowa pułapka: Najczestszy blad: zakwalifikowanie jako "norma moralna" lub "norma kulturowa". Norma moralna dotyczy oceny dobra/zla, kulturowa to kategoria zbyt szeroka. Klucz: w tekscie wprost wystepuja "rytualy szinto" - to wskaznik religijnosci. Drugi blad: wskazanie normy obyczajowej bez powiazania z religia - punkt CKE daje gdy uzasadnienie odwoluje sie do konkretnej informacji z tekstu.
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
Matura CKE · maj 2018 · zad. 4 1 pkt socjologia, problemy spoleczne, ikonografia, interpretacja symboliczna

Material zrodlowy: rysunek satyryczny Pawla Kuczynskiego - przedstawia litere "f" (logo Facebooka) zakonczona haczykiem wedki, na ktorym zawisl czlowiek.

Polecenie CKE: "Odnoszac sie do elementow graficznych rysunku, wyjasnij problem na nim przedstawiony."
Pokaż odpowiedź
Rysunek przedstawia problem uzaleznienia od mediow spolecznosciowych / portalu Facebook (uzaleznienie od internetu, mediow elektronicznych).

Elementy graficzne i ich interpretacja:
- Litera "f" w niebieskim kolorze - oczywiste odwolanie do logo Facebooka, najpopularniejszego serwisu spolecznosciowego
- Haczyk wedki zamiast podstawki litery - Facebook jako narzedzie "lowienia" uzytkownikow, przyneta
- Czlowiek zawieszony na haczyku - uzytkownik "zlapany", uzalezniony, schwytany przez mechanizm portalu, traci wlasna podmiotowosc
Glowny przekaz: Facebook (i media spolecznosciowe) sa zaprojektowane jak wedka - przyciagaja uzytkownika i utrzymuja go "na haczyku", powodujac uzaleznienie behawioralne.
⚠ Typowa pułapka: Czesty blad: zatrzymanie sie na opisie ("rysunek pokazuje czlowieka na haczyku") bez nazwania problemu spolecznego. Polecenie wymaga DWOCH rzeczy: (1) wyjasnienia PROBLEMU + (2) odwolania sie do ELEMENTOW graficznych. Inny blad: pominiecie litery "f" i opisanie tylko wedki - bez powiazania z Facebookiem przekaz jest niepelny.
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
Matura CKE · maj 2018 · zad. 6 2 pkt geografia spoleczna, dochody, wojewodztwa, zroznicowanie regionalne

Material zrodlowy: Mapa 1 "Nominalne dochody brutto w sektorze gospodarstw domowych na 1 mieszkanca wedlug wojewodztw w 2013 roku" (Maly Rocznik Statystyczny Polski 2016). Mapa przedstawia 16 wojewodztw RP pokolorowanych wedlug skali: 20-24, 24-28, 28-32 tys. zl - im ciemniejszy kolor, tym wyzsze dochody.

Najwyzsze dochody (32 tys. zl, najciemniejsze) wystepuja w wojewodztwie mazowieckim i slaskim. Najnizsze (20-24 tys., najjasniejsze) - w wojewodztwach wschodnich (warminsko-mazurskie, podlaskie, lubelskie, podkarpackie) oraz swietokrzyskim i opolskim.

Polecenie CKE (zadanie z mapy, pelna tresc na webp): zazwyczaj zadanie typu "podaj nazwe wojewodztwa o najwyzszych dochodach" lub "wymien dwa wnioski" - student musi odczytac z legendy mapy.
Pokaż odpowiedź
Wnioski z mapy:
1. Najwyzsze nominalne dochody brutto na 1 mieszkanca (powyzej 28 tys. zl, w przedziale 28-32 tys.) wystepuja w wojewodztwach mazowieckim i slaskim - oba sa silnie zurbanizowane i uprzemyslowione, z aglomeracja warszawska i Gornoslasko-Zaglebiowska Metropolia.
2. Najnizsze dochody (20-24 tys. zl) charakteryzuja wojewodztwa Polski wschodniej (tzw. "sciana wschodnia": warminsko-mazurskie, podlaskie, lubelskie, podkarpackie) oraz swietokrzyskie.
3. Mapa pokazuje wyrazna dychotomie wschod-zachod w dochodach - tradycyjny problem zroznicowania regionalnego Polski, czesciowo uwarunkowany historycznie (zabory) i strukturalnie (uprzemyslowienie, urbanizacja, kapital zagraniczny lokuje sie glownie w Polsce zachodniej i centralnej).
⚠ Typowa pułapka: Czesty blad: pomylenie skali kolorow - im CIEMNIEJSZY tym wyzszy dochod (a nie odwrotnie). Trzeba sprawdzic legende. Drugi blad: wskazanie tylko mazowieckiego bez slaskiego (na mapie sa DWA wojewodztwa z najciemniejszym kolorem).
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
Matura CKE · maj 2018 · zad. 7 2 pkt socjologia, opinia publiczna, system podatkowy, lewica-prawica

Material zrodlowy: Wykres "Opinie na temat systemu podatkowego w zaleznosci od deklarowanych pogladow politycznych" (CBOS BS/139/2015). Pokazuje rozklad odpowiedzi w trzech grupach: lewicowi, centrowi, prawicowi. Skala 1-5: czy podatki powinny wyrownywac dochody bogatych i biednych. W kazdej grupie wieksze poparcie dla wyrownywania niz przeciwko (62-69%), ale rozklady sa zblizone.

Komentarz CBOS: "W sferze gospodarczej wskazuja na dominacje [...] lewicowych w spoleczenstwie polskim. Trzecie badanie stosowania sie z lewicowych pogladow w dziedzinie polityki podatkowej."

Polecenia CKE: 7.1. Wyjasnij, na czym polega paradoks wynikajacy z opinii przedstawionych na wykresie. 7.2. Rozstrzygnij, czy w Rzeczypospolitej Polskiej regulacje dotyczace podatku dochodowego od osob fizycznych nieprowadzacych dzialalnosci gospodarczej sa zgodne z opinia wiekszosci respondentow. Odpowiedz uzasadnij, odwolujac sie do obowiazujacych uregulowan prawnych.

Pokaż odpowiedź

7.1. Paradoks:
Paradoks polega na tym, ze osoby deklarujace prawicowe pogladow polityczne (ktore w klasycznym podziale ideologicznym powinny opowiadac sie za niskimi podatkami, wolnym rynkiem i niskim redystrybucjonizmem) w wiekszosci (ok. 69%) takze popieraja wyrownywanie dochodow przez podatki - czyli postulat typowo lewicowy. Polska prawica w sferze gospodarczej ma poglady lewicowe (etatystyczne, redystrybucyjne) - to niezgodnosc z teoretycznym modelem osi lewica-prawica.

7.2. Rozstrzygniecie: TAK, polskie regulacje sa zgodne z opinia wiekszosci respondentow.

Uzasadnienie: W Polsce obowiazuje progresywny podatek dochodowy od osob fizycznych (PIT) - osoby o wyzszych dochodach placa proporcjonalnie wyzszy podatek. W 2018 r. obowiazywaly dwa progi: 18% (do ok. 85 528 zl rocznie) oraz 32% (powyzej). Dodatkowo istnieje kwota wolna od podatku dla najnizej zarabiajacych. Te elementy realizuja postulat wyrownywania dochodow - czyli realizuja oczekiwania wiekszosci ankietowanych.

⚠ Typowa pułapka: W 7.1 czesty blad: opisanie wykresu bez nazwania PARADOKSU. Paradoks musi byc wyraznie sformulowany - "prawica w sferze gospodarczej ma poglady lewicowe". W 7.2 najczestszy blad: niewskazanie konkretnego mechanizmu prawnego (progi 18%/32%, kwota wolna). Sama deklaracja "podatek jest progresywny" bez szczegolow moze nie wystarczyc.
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →

Matura CKE · maj 2018 · zad. 9 2 pkt filozofia polityki, geneza panstwa, Hobbes, Locke, umowa spoleczna

Material zrodlowy: tekst "O typach jednej z koncepcji genezy panstwa" (M. Wasowicz, Prawo i obywatel, Warszawa 2015) - opisujacy poglady Hobbesa (wspolnota polityczna wszechogarniajaca, Lewiatan, wladza absolutna, wyjscie ze stanu dzikosci) oraz Locke'a (panstwo potrzebne tylko w ograniczonym zakresie, stan pierwotny ma zalety, podstawa - dzialanie spoleczenstwa obywatelskiego).

Polecenia CKE: 9.1. Podaj nazwe koncepcji genezy panstwa przedstawionej w tekscie. 9.2. Podaj dwie roznice miedzy koncepcja Thomasa Hobbesa a koncepcja Johna Locke'a.

Pokaż odpowiedź

9.1. Nazwa koncepcji: koncepcja umowy spolecznej (kontraktualizm, teoria kontraktualistyczna). Inne akceptowane: koncepcja kontraktu spolecznego.

9.2. Roznice miedzy Hobbesem a Locke'em (przyklady, wystarcza dwa):

Aspekt	Hobbes	Locke
Stan natury	"dzikosc", wojna kazdego z kazdym, brak bezpieczenstwa	ma swoje zalety, ludzie sa zdolni do wspolzycia
Zakres wladzy	absolutna, "Lewiatan" wypelnia calosc zycia spolecznego	ograniczona, panstwo tylko tam gdzie ludzie sami nie podolaja
Cel panstwa	gwarancja bezpieczenstwa, zapobiezenie powrotowi do stanu pierwotnego	rozwiazywanie problemow ktorych jednostki nie ogarnia same
Spoleczenstwo obywatelskie	nieobecne, panstwo absolutne pochlania jednostke	podstawa funkcjonowania, panstwo opiera sie na nim

⚠ Typowa pułapka: W 9.1 najczestszy blad: napisanie "umowa miedzy panstwem a obywatelem" lub "kontrakt panstwowy" - to nieprecyzyjne. Wlasciwa nazwa to "**umowa spoleczna**" lub "kontraktualizm". W 9.2 czesty blad: podanie tylko jednej roznicy w dwoch slowach. Punkty CKE wymagaja DWOCH WYRAZNIE NAZWANYCH roznic z odniesieniem do KAZDEGO z mysliciel ow (przeciwstawienie).

Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →

Matura CKE · maj 2018 · zad. 15 1 pkt samorzad terytorialny, opinia publiczna, CBOS
Material zrodlowy: wykres "Ocena wplywu na rozwoj miejscowosci" (CBOS BS/69/2015). Pytanie: "W jakim stopniu, w Pana(i) ocenie, rozwoj miejscowosci, w ktorej Pan(i) mieszka, zalezy od: samorzadu gminnego / powiatowego / wojewodzkiego / wladz centralnych / Unii Europejskiej".

Wyniki (procenty oceny "w duzym stopniu"):
- samorzad gminny: IX 2010 - 64%, IV 2015 - 56%
- samorzad powiatowy: IX 2010 - 50%, IV 2015 - 45%
- samorzad wojewodzki: IX 2010 - 40%, IV 2015 - 37%
- wladze centralne: IX 2010 - 39%, IV 2015 - 31%
- Unia Europejska: IX 2010 - 34%, IV 2015 - 41%
Polecenie CKE: "Na podstawie wykresu ocen, czy ponizsze informacje sa prawdziwe. Zaznacz P, jesli informacja jest prawdziwa, lub F - jesli jest falszywa."
1. W ostatnich latach na stosunku do roku 2010 nastapil spadek odsetka respondentow uwazajacych, ze rozwoj ich miejscowosci w duzym stopniu zalezy od samorzadu terytorialnego.
2. W kazdym z badan wladze centralne zostaly ocenione przez respondentow jako wplywajace najsilniej - spostrod zaprezentowanych kategorii - na rozwoj ich miejscowosci.
3. Miedzy 2010 a 2015 rokiem wzrosl o 3% odsetek badanych twierdzacych, ze Unia Europejska w srednim stopniu wplywa na rozwoj ich miejscowosci.
Pokaż odpowiedź
1. PRAWDA (P) - we wszystkich trzech kategoriach samorzadu (gminny: 64%→56%, powiatowy: 50%→45%, wojewodzki: 40%→37%) widac spadek odsetka odpowiedzi "w duzym stopniu". Zgodne z trendem.
2. FALSZ (F) - wladze centralne NIE byly oceniane jako najsilniej wplywajace. W obu badaniach najwyzsze oceny mial samorzad gminny (64% / 56%), a nie wladze centralne (39% / 31%).
3. PRAWDA (P) - na wykresie widac wzrost o 3 pkt proc. (z 24% do 27%) odsetka osob oceniajacych wplyw UE jako "w srednim stopniu".
⚠ Typowa pułapka: Czesty blad w pytaniu 2: skupienie sie na samej kategorii "wladze centralne" bez porownania ze samorzadem gminnym. Klucz: porownac WSZYSTKIE kategorie - najwyzszy odsetek ma gmina, nie wladze centralne. W pytaniu 3 czesty blad: pomylenie kategorii "duzy stopien" z "sredni stopien" (na wykresie sa rozne sluki/kreski oznaczajace rozne stopnie).
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
Matura CKE · maj 2018 · zad. 19 2 pkt kodeksy, prawo karne, cywilne, alimenty, HIV
Material zrodlowy: przepisy prawne z kodeksow obowiazujacych w RP:
- Przepis A. Kto, wiedzac, ze jest zarazony wirusem HIV, naraza bezposrednio inna osobe na takie zarazenie, podlega karze pozbawienia wolnosci do lat 3.
- Przepis B. Kazdy czlowiek od chwili urodzenia ma zdolnosc prawna.
- Przepis C. Roszczenia o swiadczenia alimentacyjne przedawniaja sie z uplywem lat trzech.
Polecenie CKE: "Do kazdego przepisu prawnego dopisz nazwe kodeksu obowiazujacego w Rzeczypospolitej Polskiej, w ktorym zostal on zamieszczony."
Pokaż odpowiedź

Przepis A. - Kodeks karny (ustawa z 6 czerwca 1997 r.) - art. 161 § 1 k.k. dotyczy naprazania na zarazenie HIV.

Przepis B. - Kodeks cywilny (ustawa z 23 kwietnia 1964 r.) - art. 8 § 1 k.c. okresla zdolnosc prawna czlowieka.

Przepis C. - Kodeks rodzinny i opiekuczy (ustawa z 25 lutego 1964 r.) - art. 137 § 1 k.r.o. dotyczy przedawnienia roszczen alimentacyjnych.

⚠ Typowa pułapka: W przepisie C najczestszy blad: wpisanie "kodeks cywilny" (bo dotyczy przedawnienia roszczen, ktore generalnie regulowane sa w KC). Klucz: **alimenty** sa instytucja **prawa rodzinnego** (obowiazek alimentacyjny miedzy malzonkami, rodzicami i dziecmi) - reguluje je **Kodeks rodzinny i opiekuczy**, w tym przedawnienie. KC reguluje przedawnienie ogolne (art. 117-125), ale przedawnienie alimentow ma odrebna regulacje w k.r.o. W przepisie A czesty blad: "kodeks wykroczen" - blad. Kara pozbawienia wolnosci do lat 3 to **przestepstwo**, nie wykroczenie. Wykroczenia karane sa aresztem (max 30 dni), grzywna lub naganą. W przepisie B czesty blad: kodeks rodzinny - blad. Zdolnosc prawna i zdolnosc do czynnosci prawnych regulowane sa w KC (Czesc ogolna, ksiega pierwsza).
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
Matura CKE · maj 2018 · zad. 29 2 pkt BRICS, stosunki miedzynarodowe, Rosja, Indie, analiza tekstu
Material zrodlowy: tekst "Wspolpraca panstw" ("Gazeta Polska Codziennie" 2016, nr 243, s. 6, "Putin tworzy os zbrojeniowa z Indiami") - opis spotkania prezydenta Putina z premierem Indii Narendrą Modi, parafowanie kontraktu na rosyjskie systemy przeciwlotnicze za 5 mld dolarow. Wspolne inwestycje energetyka atomowa, dostawy surowcow. Szczyt BRICS, podpisanie 16 umow.

Zdania w tekscie (ponumerowane 1-6):
1. Podczas spotkania Putin i premier Indii Narendra Modi parafowali opiewajacy na 5 miliardow dolarow kontrakt na dostarczenie rosyjskich systemow przeciwlotniczych do Indii.
2. Innymi kwestiami poruszonymi podczas spotkania przywodcow Rosji i Indii byly wspolne inwestycje w energetyke atomowa oraz wzajemne dostawy surowcow naturalnych.
3. Ogolem podczas szczytu BRICS podpisano 16 umow o niewatpliwie strategicznym znaczeniu w stosunkach rosyjsko-indyjskich.
4. Tym samym rzad w New Delhi zostanie jednym z kluczowych partnerow Kremla na plaszczyznie gospodarczej i militarnej.
5. Podczas trzydniowego szczytu w miescie Goa wladze Indii negocjowaly nie tylko z Rosja, lecz takze z pozostalymi czlonkami grupy BRICS.
6. Do tej grupy, ktorej pierwotna nazwa BRIC zostala utworzona od pierwszych liter anglojezycznych nazw panstw czlonkowskich, naleza poczatkowo Rosja, Indie oraz [Brazylia] i [Chiny], a w 2011 r. dolaczyla do nich Republika Poludniowej Afryki.
Polecenia CKE: 29.1. Wybierz zdania, w ktorych zawarte sa opinie. Wpisz w wyznaczone miejsca numery, ktorymi oznaczono te zdania. 29.2. Podaj nazwe jednego z niewymienionych panstw wspoltworzacych wskazana w tekscie forme wspolpracy miedzynarodowej.
Pokaż odpowiedź
29.1. Zdania zawierajace opinie: 3 i 4
- Zdanie 3 - "umow o niewatpliwie strategicznym znaczeniu" - przymiotnik "niewatpliwie strategicznym" to subiektywna ocena, opinia (mozna podwazac jak istotne sa umowy).
- Zdanie 4 - "Tym samym rzad w New Delhi zostanie jednym z kluczowych partnerow Kremla" - okreslenie "kluczowy partner" to ocena, prognoza, opinia.
Zdania 1, 2, 5, 6 to fakty (konkretne liczby, daty, panstwa, podpisy umow - mozna zweryfikowac).

29.2. Forma wspolpracy: BRICS (Brazil-Russia-India-China-South Africa).

Panstwa w BRICS: Brazylia, Rosja, Indie, ChRL (Chiny), RPA. W tekscie wymieniono Rosje i Indie (pierwotnie tez "Brazylia i Chiny"), a takze RPA dolaczone w 2011 r. Skoro polecenie pyta o niewymienione - mozliwe odpowiedzi to: Brazylia lub Chiny (lub RPA).

Najlepsza odpowiedz: Brazylia lub Chiny (ChRL).

Uwaga: w 2024 r. BRICS rozszerzylo sie o Iran, Egipt, Etiopie, ZEA - ale w 2018 r. obowiazywal stary sklad 5 panstw.
⚠ Typowa pułapka: W 29.1 najczestszy blad: zaznaczenie zdan 1 lub 2 jako opinii. To **fakty** - konkretne liczby, decyzje, dzialania. Opinie sa zdaniami **wartosciujacymi** ("strategiczne", "kluczowe", "niewatpliwe"). Klucz: szukaj **przymiotnikow oceniajacych** i **prognoz**. W 29.2 czesty blad: wpisanie panstwa juz wymienionego (np. Indii) lub poza BRICS (Iran, Korea Pln). Klucz: BRICS = Brazylia, Rosja, Indie, Chiny, RPA - z tego w tekscie wprost wymienione Rosja i Indie + RPA (2011 dolaczenie). Niewymienione DOKLADNIE w tekscie: BRAZYLIA, CHINY. Niejasnosc: zdanie 6 wymienia "Brazylia i Chiny" w nawiasach - jesli student je traktuje jako wymienione, to jedyna pozostala odpowiedz to RPA (ale ta jest wymieniona w drugiej polowie zdania 6). Lepsze rozwiazanie: napisac Brazylie lub Chiny, ktore w analitycznej tresci tekstu nie sa eksponowane jak Rosja i Indie.
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →

Matura CKE · maj 2018 · zad. 30 12 pkt wypracowanie, referendum, ustroj Szwajcarii, prawa czlowieka ONZ

Polecenie CKE: "Wybierz jeden z podanych tematow i napisz wypracowanie."

Temat 1. Wyjasnij - charakteryzujac referendum ogolnokrajowe, rodzaje referendow lokalnych oraz petycje w Rzeczypospolitej Polskiej - jak poprzez nie obywatele moga wplywac na organy wladzy i decyzje polityczne.

Temat 2. Porownaj ustroj polityczny Rzeczypospolitej Polskiej i Konfederacji Szwajcarskiej: typ demokracji, system polityczny, forme rzadu (kwestie glowy panstwa) oraz system partyjny. Tabela: Wyniki wyborow do 200-osobowej Rady Narodowej w Konfederacji Szwajcarskiej w drugiej dekadzie XXI wieku (2011 i 2015) - dane partii politycznych: SVP (26.6%/29.4%), SP (18.7%/18.8%), FDP (15.1%/16.4%), CVP (12.3%/11.6%), GPS (8.4%/7.1%), GLP (5.4%/4.6%), BDP (5.4%/4.1%).

Temat 3. Scharakteryzuj system ochrony praw czlowieka Organizacji Narodow Zjednoczonych - dokumenty dotyczace tych praw oraz instytucje stojace na strazy ich przestrzegania.

Pokaż odpowiedź

Maksymalna liczba punktow: 12. Wypracowanie jest dluga forma - tutaj zarys glownych wątkow dla kazdego tematu.

TEMAT 1 - Referendum i petycje w RP:

Referendum ogolnokrajowe (art. 125 Konstytucji RP, ustawa z 14 marca 2003 r.):

Zarzadza je Sejm (bezwzgledna wiekszosc, kworum 230) lub Prezydent (za zgoda Senatu)
Wiazace gdy frekwencja >50%
W sprawach szczegolnego znaczenia dla panstwa
Polskie referenda: 1996 (uwlaszczeniowe), 1997 (konstytucyjne - przyjete), 2003 (wejscie do UE - przyjete)

Referenda lokalne (ustawa z 15 wrzesnia 2000 r. o referendum lokalnym):

Gminne / powiatowe / wojewodzkie
Sprawy istotne dla wspolnoty: odwolanie organu (wojta, rady), samoopodatkowanie mieszkancow gminy, inne sprawy lokalne
Inicjatywa: 10% mieszkancow uprawnionych do glosowania (gmina), 5% (powiat, wojewodztwo)
Wiazace gdy frekwencja >30% (lub 3/5 w referendum o odwolanie organu wyloconego w wyborach)

Petycje (art. 63 Konstytucji RP + ustawa z 11 lipca 2014 r. o petycjach):

Kazdy ma prawo skladac petycje do organow wladzy publicznej
Forma pisemna lub elektroniczna
Termin rozpatrzenia: 3 miesiace
Nie wymaga reprezentacji prawnika

TEMAT 2 - Polska vs Szwajcaria:

Aspekt	Polska	Szwajcaria
Typ demokracji	przedstawicielska (z elementami bezposredniej)	demokracja bezposrednia / polbezposrednia - czesto referenda
System polityczny	parlamentarno-gabinetowy	kolegialny (Rada Zwiazkowa)
Glowa panstwa	Prezydent RP (1 osoba, kadencja 5 lat, wybory bezposrednie)	Prezydent Konfederacji = jeden z 7 czlonkow Rady Zwiazkowej (rotacja roczna, funkcja symboliczna)
Forma rzadu	rzad parlamentarny	Rada Zwiazkowa (Bundesrat) - 7 ministrow wybieranych przez parlament na 4 lata
System partyjny	wielopartyjny, polaryzacja (PiS-PO, dwie glowne partie)	wielopartyjny, "magiczna formula" - 7 miejsc w rzadzie wedlug klucza 2-2-2-1 dla glownych partii

Wyniki Rady Narodowej Szwajcarii 2011/2015:

SVP (Szwajcarska Partia Ludowa, narodowo-konserwatywna) - 26.6% / 29.4% (zwyciezca)
SP (Socjaldemokraci) - 18.7% / 18.8%
FDP (Liberalowie) - 15.1% / 16.4%
CVP (Chrzescijanscy Demokraci) - 12.3% / 11.6%
GPS (Zieloni) - 8.4% / 7.1%
GLP (Liberalni Zieloni) - 5.4% / 4.6%
BDP (Buržuazyjno-Demokratyczna) - 5.4% / 4.1%

TEMAT 3 - System ONZ ochrony praw czlowieka:

Dokumenty:

Karta Narodow Zjednoczonych (1945) - art. 1 i 55 zobowiazuja do popierania praw czlowieka
Powszechna Deklaracja Praw Czlowieka (10.12.1948) - 30 artykulow, podstawowy katalog praw, nie jest formalnie wiazaca prawnie (rezolucja ZO)
Miedzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych (1966, ratyfikowany przez Polske 1977)
Miedzynarodowy Pakt Praw Gospodarczych, Spolecznych i Kulturalnych (1966, ratyfikowany przez Polske 1977)
Konwencje szczegolowe: o eliminacji dyskryminacji rasowej (1965), o prawach kobiet/CEDAW (1979), o prawach dziecka (1989), przeciwko torturom (1984), o ludach tubylczych itd.

Instytucje:

Rada Praw Czlowieka ONZ (UN Human Rights Council) - od 2006 r., 47 panstw, Genewa; zastapila Komisje Praw Czlowieka
Wysoki Komisarz ONZ ds. Praw Czlowieka (OHCHR) - od 1993 r., aktualnie Volker Turk
Komitety traktatowe - po jednym dla kazdego z 9 glownych traktatow (np. Komitet Praw Czlowieka, CEDAW, CAT)
Specjalni Sprawozdawcy - eksperci niezalezni do okreslonych tematow lub krajow
Trzeci Komitet Zgromadzenia Ogolnego - sprawy spoleczne, humanitarne i kulturowe
Powszechny Przeglad Okresowy (UPR) - okresowa ocena wszystkich panstw co 4-5 lat

⚠ Typowa pułapka: **Temat 1** - czesty blad: pomieszanie referendow z petycjami i konsultacjami; nieznajomosc progu wiazacosci (50% w ogolnokrajowym, 30% w lokalnym, 3/5 w referendum o odwolanie organu); pomylenie z plebiscytem. **Temat 2** - czesty blad: nieznajomosc szwajcarskiego unikalu - "kolegialna" glowa panstwa, prezydent rotacyjny, demokracja bezposrednia (kilka referendow w roku!). Nie mowic ze Szwajcaria to "monarchia" - to republika federalna z 26 kantonami. **Temat 3** - czesty blad: mylenie ONZ z Rada Europy (EKPC = Rada Europy, NIE ONZ!). Powszechna Deklaracja PC NIE jest formalnie wiazaca prawnie - to istotny detal. ETPC = Strasburg = Rada Europy, NIE ONZ. ONZ ma wlasny system: Komitet Praw Czlowieka (z MPPOiP), Rade PC, Wysokiego Komisarza.

Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →

Społeczeństwo i socjologia: struktura, procesy i problemy społeczne

Plan wypracowania — Temat 1: Bezrobocie w RP w XXI w.

Inne działy — wos rozszerzona