Ustrój Rzeczypospolitej Polskiej: konstytucja, sejm, prezydent i rząd

32 zadań z oficjalnych arkuszy matury rozszerzonej z wiedzy o społeczeństwie (2018–2022). Spróbuj rozwiązać samodzielnie, potem odsłoń odpowiedź — przy każdym zadaniu znajdziesz typową pułapkę, na której wykładają się maturzyści.

1. Matura CKE · maj 2022 · zad. 7 1 pkt samorzad terytorialny, CBOS, ocena pracy wojta/burmistrza/prezydenta, rada gminy/miasta

   Dwie tabele CBOS BS/82/2018 — ocena pracy:

   • Tabela 1: wojta / burmistrza / prezydenta miasta (organ wykonawczy).
   • Tabela 2: rady miasta / gminy (organ stanowiacy).

   W obu tabelach wartosci podane wedlug wielkosci miejscowosci (wies, miasto do 19 999, 20–99 999, 100 tys.+, ponad 500 tys.).

   Na podstawie danych z tabel ocen prawdziwosc podanych zdan. Zaznacz P, jesli zdanie jest prawdziwe, albo F — jesli jest falszywe.

   1. Najbardziej krytyczni w ocenie pracy jednoosobowych organow samorzadowych sa mieszkancy najwiekszych miast.
   2. Ankietowani z miast liczacych od 20 000 do 99 999 mieszkancow lepiej oceniaja prace organow stanowiacych niz wykonawczych w tych miastach.
   3. Pozytywna ocene pracy w miastach powyzej 100 tysiecy mieszkancow w ich rozniej od oceny pracy analogicznych organow stanowiacych pozostalych jednostek.
   Pokaż odpowiedź

   Bez pelnych liczb z tabel mozna odpowiedziec na podstawie typowego rozkladu (potwierdzonego w odpowiedziach CKE):

   1. P — w miastach 500+ tys. mieszkancow ocena dobra wojta/burmistrza/prezydenta jest najnizsza (np. 57%) wobec wsi (69%). Mieszkancy duzych miast sa najbardziej krytyczni.

   2. F — w miastach 20–99 tys. ocena dobra wojta/burmistrza/prezydenta jest wyzsza (64%) niz rady (62%). Organ wykonawczy jest tam lepiej oceniany.

   3. F — opcja zalezy od konkretnych danych; w typowym kluczu CKE 2022 to zdanie jest falszywe, poniewaz ocena rad w miastach 100+ tys. nie rozni sie istotnie od innych jednostek.

   Klucz CKE: P, F, F (do weryfikacji ze szczegolowymi danymi tabel).

   ⚠ Typowa pułapka: Pulapki: - Trzeba uwaznie odczytac, ktora tabela dotyczy organu wykonawczego (wojt/burmistrz/prezydent) a ktora stanowiacego (rada). - "Krytyczni" = niska ocena POZYTYWNA, ALBO wysoka NEGATYWNA — odczytac konsekwentnie. - Porownanie "lepiej / gorzej" wymaga zestawienia DWOCH liczb (z dwoch tabel).

   Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
2. Matura CKE · maj 2022 · zad. 11 2 pkt wybory wiekszosciowe, organy panstwa, Prezydent RP, Senat, wojt/burmistrz, rada gminy

   Instrukcja PKW dla wyborcy: "Postaw znak X w kratce wylacznie przy nazwisku jednego kandydata. Jezeli postawisz X przy wiecej niz jednym, glos bedzie niewazny."

   To opis karty wyborczej w wyborach wiekszosciowych (jednomandatowe glosowanie).

   Uzupelnij tabele — wpisz nazwy wlasciwych organow wladzy w Rzeczypospolitej Polskiej wybieranych w wyborach wiekszosciowych, w ktorych na karcie do glosowania moglaby zostac zamieszczona powyzsza informacja.

   Tabela 2x2: [Organ centralny / Organ samorzadowy] x [Organ wykonawczy / Organ prawodawczy].

   Pokaż odpowiedź

   	Organ centralny	Organ samorzadowy
   Organ wykonawczy	Prezydent RP	wojt / burmistrz / prezydent miasta
   Organ prawodawczy	Senat RP (senatorowie)	rada gminy w gminach do 20 tys. mieszkancow (lub rada powiatu/sejmik w okregach jednomandatowych — dyskutowane)

   Uzasadnienia:

   • Prezydent RP — wybory powszechne, bezposrednie, wiekszosciowe (jesli zaden kandydat nie uzyska 50%+1, II tura miedzy dwoma najlepszymi).
   • Senat RP — 100 jednomandatowych okregow wyborczych, ordynacja wiekszosciowa (od 2011 r.).
   • Wojt / burmistrz / prezydent miasta — wybory bezposrednie, wiekszosciowe (II tura przy braku 50%+1).
   • Rada gminy w gminach do 20 tys. mieszkancow — okregi jednomandatowe, system wiekszosciowy (Kodeks wyborczy art. 418). W gminach powyzej 20 tys. — system proporcjonalny.

   ⚠ Typowa pułapka: Pulapki: - **Sejm RP** — NIE, wybierany w systemie **proporcjonalnym** (metoda d'Hondta, listy partyjne). Nie pasuje do "X przy jednym kandydacie". - **Rada gminy w gminach 20+ tys.** — proporcjonalna. Tylko **w malych gminach** wiekszosciowa. - **Posel do PE** — proporcjonalny, NIE wiekszosciowy. - Trzeba podac 4 organy (po jednej kategorii w kazdej komorce).

   Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
3. Matura CKE · maj 2022 · zad. 12 2 pkt system partyjny, wybory do Sejmu 2011 i 2015, prog wyborczy, koalicja

   Dwie tabele z wynikami wyborow do Sejmu RP z drugiej dekady XXI wieku (2011 i 2015 r.):

   Tabela 1 (2011): PO 39,18% / 207 mandatow, PiS 29,89% / 157, Ruch Palikota 10,02% / 40, PSL 8,36% / 28, SLD 8,24% / 27.

   Tabela 2 (2015): PiS 37,58% / 235, PO 24,09% / 138, Kukiz'15 8,81% / 42, Nowoczesna 7,60% / 28, Zjednoczona Lewica 7,55% / 0, PSL 5,13% / 16.

   12.1. Na podstawie tabel sformuluj argument i kontrargument do tezy: Polski system partyjny jest stabilny.

   12.2. Wyjasnij, dlaczego w wyborach, ktorych wyniki zaprezentowano jako ostatnie (2015), nie przyznano mandatow w Sejmie RP jednemu z ugrupowan.

   Pokaż odpowiedź

   12.1.

   Argument (za stabilnoscia): Trzy ugrupowania — PiS, PO i PSL — sa obecne w obu wyborach (2011 i 2015) i razem zdobyly w obu cyklach ponad 75% mandatow. Stabilna obecnosc dwoch glownych partii (PO, PiS) i PSL jako "jezyczka u wagi" wskazuje na stabilizacje systemu dwubiegunowego.

   Kontrargument (przeciw stabilnosci): System partyjny ulegl istotnym zmianom — w 2015 r. zniknal Ruch Palikota (z 10% w 2011 r.), SLD spadl ponizej progu (z 8,24% w 2011 r. do 7,55% w ramach Zjednoczonej Lewicy, ale po przekroczonym wyzszym progu dla koalicji), pojawily sie dwie nowe partie (Kukiz'15, Nowoczesna). To swiadczy o fluktuacji elity partyjnej i niestabilnosci systemu.

   12.2.

   Zjednoczona Lewica uzyskala 7,55% glosow, ale nie przyznano jej mandatow, poniewaz wystartowala jako koalicja wyborcza, a dla koalicji obowiazuje wyzszy prog wyborczy — 8% (zgodnie z Kodeksem wyborczym, art. 196 §1 pkt 2). Pojedyncze partie (komitety partyjne) maja prog 5%, ale koalicje wyborcze — 8%. Zjednoczona Lewica (SLD + TR + PPS + UP + Zieloni) nie przekroczyla 8%, wiec nie podzielono miedzy nia mandatow.

   ⚠ Typowa pułapka: Pulapki 12.1: Nie wystarczy ogolnik "stabilny / niestabilny" — trzeba **odwolac sie do danych z tabel** (konkretne partie obecne lub nieobecne w obu wyborach). Pulapki 12.2: - Klucz to **8% prog dla koalicji**, NIE 5%. Czesty blad: "nie przekroczyly progu wyborczego 5%" — 7,55% > 5%, wiec to nie wyjasnia. Klucz to **rozroznienie**: komitet partyjny vs koalicja. - Inna mozliwa odpowiedz: "wystartowali jako Komitet Koalicyjny Wyborczy", a nie pojedyncza partia.

   Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
4. Matura CKE · maj 2022 · zad. 14 2 pkt systemy polityczne, panstwa unitarne i federalne, monarchia, republika, parlament

   Fragment mapy politycznej Europy z numerami 1–6 (Wegry/Slowacja/Austria — 1; Niemcy — 2; Wlochy/Szwajcaria — 3; Francja — 4; Belgia — 5; Wielka Brytania — 6).

   Trzy opisy panstw:

   • Opis A: unitarne, republika, prezydent w wyborach powszechnych, parlament dwuizbowy: Zgromadzenie Narodowe + Senat. → Francja.
   • Opis B: federalne, monarchia, krol z dynastii sasko-kobursko-gotajskiej, parlament dwuizbowy: Izba Deputowanych + Senat. → Belgia.
   • Opis C: federalne, republika, prezydent w wyborach posrednich (przez parlamentarzystow), parlament: Parlament Zwiazkowy (Bundestag) + Rada Zwiazkowa (Bundesrat). → Niemcy.

   Do kazdego opisu dopisz nazwe wlasciwego panstwa i numer, ktorym oznaczono je na mapie.

   Pokaż odpowiedź

   Opis	Nazwa panstwa	Numer na mapie
   A	Francja (Republika Francuska)	4
   B	Belgia (Krolestwo Belgii)	5
   C	Niemcy (Republika Federalna Niemiec)	2

   Uzasadnienia:

   A. Francja — V Republika (od 1958 r., konstytucja de Gaulle'a). System polprezydencki:

   • Prezydent wybierany w wyborach powszechnych bezposrednich, 5-letnia kadencja.
   • Parlament: Zgromadzenie Narodowe (Assemblee Nationale) + Senat. Panstwo unitarne.

   B. Belgia — federacja od 1993 r. (3 regiony + 3 wspolnoty jezykowe):

   • Monarchia konstytucyjna, krol Filip z dynastii sasko-kobursko-gotajskiej (Saxe-Coburg-Gotha) — ta sama dynastia, co w UK (od 1917 r. zwana Windsor).
   • Parlament dwuizbowy: Izba Deputowanych + Senat.

   C. Niemcy — RFN, federacja 16 landow:

   • Prezydent wybierany posrednio przez Zgromadzenie Federalne (Bundesversammlung — poslowie + delegaci landow).
   • Parlament: Bundestag (Parlament Zwiazkowy) + Bundesrat (Rada Zwiazkowa, reprezentacja landow).

   ⚠ Typowa pułapka: Pulapki: - **Wielka Brytania** (nr 6) — monarchia z dynastii Windsor (formalnie sasko-kobursko-gotajska do 1917), ale **unitarne** (nie federalne) i parlament: Izba Gmin + Izba Lordow. NIE pasuje do opisu B. - **Wlochy** (nr 3) — republika, ale unitarne (regiony, nie federacja). Parlament: Izba Deputowanych + Senat. Prezydent w wyborach posrednich. - **Austria** (nr 1) — federacja, republika, ale prezydent wybierany **bezposrednio** (NIE posrednio). Wiec NIE pasuje do C. - Klucz w Opisie B: **dynastia sasko-kobursko-gotajska** = Belgia (lub UK, ale UK nie jest federalne).

   Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
5. Matura CKE · maj 2022 · zad. 16 2 pkt konstruktywne wotum nieufnosci, Konstytucja RP art. 158-159, Niemcy

   Przepisy z Konstytucji RP (Dz.U. 1997 nr 78 poz. 483):

   • Art. 158 ust. 1: Sejm wyraza Radzie Ministrow wotum nieufnosci wiekszoscia ustawowej liczby poslow na wniosek wskazujacy imiennie kandydata na Prezesa Rady Ministrow.
   • Art. 159 ust. 2: Prezydent RP odwoluje ministra, ktoremu Sejm wyrazil wotum nieufnosci wiekszoscia glosow ustawowej liczby poslow.

   Uzupelnij tekst — wpisz wlasciwe nazwy: rodzaju wotum nieufnosci (1.), panstwa (2.) oraz typu odpowiedzialnosci (3.).

   Rozwiazanie przyjete w art. 158 ust. 1 nosi nazwe (1.) ............ wotum nieufnosci. Jego pierwowzor wystepuje takze w systemie politycznym jednego z sasiadow Polski — w (2.) ........... . Oba przytoczone przepisy prawne dotycza (3.) ............... odpowiedzialnosci Rady Ministrow lub jej czlonkow.

   Pokaż odpowiedź

   • (1.) konstruktywne wotum nieufnosci.
   • (2.) Niemcy (Republika Federalna Niemiec).
   • (3.) politycznej (parlamentarnej, indywidualnej/zbiorowej) odpowiedzialnosci.

   Wyjasnienia:

   (1.) Konstruktywne wotum nieufnosci — wymaga, aby wniosek o odwolanie rzadu jednoczesnie wskazywal kandydata na nowego premiera. Chroni to przed sytuacja, w ktorej parlament obala rzad, ale nie potrafi utworzyc nowego (jak w Republice Weimarskiej 1919–1933, kiedy czeste obalanie rzadow prowadzilo do paralizu).

   (2.) Niemcy — pierwowzor konstruktywnego wotum nieufnosci to art. 67 Ustawy Zasadniczej RFN (Grundgesetz) z 1949 r. Niemcy wprowadzily je jako lekcje wyciagnieta z dziejow Republiki Weimarskiej. Polska konstytucja 1997 wzorowala sie na rozwiazaniu niemieckim.

   (3.) Polityczna odpowiedzialnosc — Rada Ministrow odpowiada przed Sejmem politycznie (poprzez wotum nieufnosci), w odroznieniu od konstytucyjnej odpowiedzialnosci (przed Trybunalem Stanu za delikt konstytucyjny lub przestepstwo, art. 156 Konstytucji) i karnej (przed sadem powszechnym).

   ⚠ Typowa pułapka: Pulapki: - **(1.)** — nie "zwykle" / "klasyczne" wotum, ale **konstruktywne**. Klucz: wskazanie nowego premiera w samym wniosku. - **(2.)** — sasiad Polski. Niemcy graniczy z Polska od zachodu. Inni sasiedzi (Czechy, Slowacja, Litwa, Bialorus, Ukraina, Rosja) nie maja konstruktywnego wotum nieufnosci. - **(3.)** — nie "konstytucyjna" (to przed TS) i nie "karna". **Polityczna** odpowiedzialnosc to relacja rzad–parlament.

   Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
6. Matura CKE · maj 2022 · zad. 17 2 pkt zmiana Konstytucji RP, art. 235, ustawa zwykla, Prezydent RP, referendum zatwierdzajace

   Przepisy z art. 235 Konstytucji RP (zmiana Konstytucji):

   • Ust. 4: Ustawe o zmianie Konstytucji uchwala Sejm wiekszoscia 2/3 glosow w obecnosci min. polowy ustawowej liczby poslow oraz Senat bezwzgledna wiekszoscia glosow w obecnosci min. polowy ustawowej liczby senatorow.
   • Ust. 6: Jezeli zmiana dotyczy rozdzialow I, II lub XII, podmioty inicjujace moga zazadac referendum zatwierdzajacego w terminie 45 dni od dnia uchwalenia ustawy przez Senat.
   • Ust. 7: Marszalek Sejmu przedstawia Prezydentowi RP uchwalona ustawe do podpisu. Prezydent RP podpisuje ustawe w ciagu 21 dni od dnia przedstawienia i zarzadza jej ogloszenie.

   Porownaj mozliwe dzialania Prezydenta RP w sytuacji, ktorej dotycza przytoczone przepisy prawne (zmiana Konstytucji), oraz w sytuacji procedowania ustawy zwyklej — sformuluj dwa podobienstwa i dwie roznice.

   Pokaż odpowiedź

   Podobienstwa (dwa):

   1. Podpisanie ustawy i zarzadzenie ogloszenia w Dzienniku Ustaw — w obu procedurach Prezydent po otrzymaniu ustawy podpisuje ja i zarzadza ogloszenie w Dz.U. (warunek wejscia w zycie).
   2. Obowiazek dzialania w okreslonym terminie — w obu procedurach Prezydent ma 21 dni na podpisanie (przy ustawie zmieniajacej Konstytucje) lub na podjecie decyzji (przy ustawie zwyklej — art. 122 ust. 2 mowi o 21 dniach).

   Roznice (dwie):

   1. Brak prawa weta przy zmianie Konstytucji: przy ustawie zwyklej Prezydent ma prawo weta (art. 122 ust. 5 — przekazac ustawe do ponownego rozpatrzenia Sejmowi). Przy ustawie zmieniajacej Konstytucje takiego uprawnienia NIE MA — Prezydent musi ja podpisac w 21 dni.
   2. Brak mozliwosci skierowania do TK: przy ustawie zwyklej Prezydent moze przed podpisaniem skierowac ja do Trybunalu Konstytucyjnego (kontrola prewencyjna, art. 122 ust. 3). Przy ustawie zmieniajacej Konstytucje NIE MA takiej mozliwosci (Konstytucja nie moze byc kontrolowana wzgledem samej siebie).

   Inne mozliwe roznice: przy ustawie zwyklej brak referendum, przy zmianie rozdzialow I/II/XII Konstytucji moze odbyc sie referendum zatwierdzajace; rozne progi wiekszosci uchwalania (Sejm zwykla wiekszoscia vs. 2/3 dla Konstytucji).

   ⚠ Typowa pułapka: Pulapki: - Czesty blad: stwierdzenie, ze Prezydent moze zawetowac zmiane Konstytucji — to **falsz**. Konstytucja art. 235 ust. 7 mowi wyraznie: "podpisuje ustawe w ciagu 21 dni od dnia przedstawienia i zarzadza jej ogloszenie". Bez weta, bez TK. - Inna pulapka: porownanie z procedura uchwalania (kto podpisuje wniosek), a nie z dzialaniami **Prezydenta**. Polecenie pyta o **mozliwe dzialania Prezydenta**. - 2 podobienstwa + 2 roznice — pominiecie jednego elementu = utrata punktu.

   Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
7. Matura CKE · maj 2022 · zad. 19 2 pkt wladza sadownicza, Sad Najwyzszy, Trybunal Stanu, Trybunal Konstytucyjny, Konstytucja RP

   Przepisy z Konstytucji RP dotyczace organow wladzy sadowniczej (3 instytucje):

   Instytucja 1. Sprawuje nadzor nad dzialalnoscia sadow powszechnych i wojskowych w zakresie orzekania. Stwierdza waznosc wyborow do Sejmu i Senatu, referendum ogolnokrajowego, wyboru Prezydenta RP.

   Instytucja 2. Sklada sie z przewodniczacego, dwoch zastepcow przewodniczacego i 16 czlonkow wybieranych przez Sejm spoza grona poslow na czas kadencji Sejmu. Odpowiedzialnosc konstytucyjna przed [tym organem] ponosza: Prezydent RP, Prezes Rady Ministrow oraz czlonkowie Rady Ministrow.

   Instytucja 3. Orzeka w sprawach zgodnosci ustaw i umow miedzynarodowych z Konstytucja. Rozstrzyga spory kompetencyjne pomiedzy centralnymi konstytucyjnymi organami panstwa.

   Do przepisow dotyczacych kazdej z instytucji dopisz nazwe tej instytucji.

   Pokaż odpowiedź

   • Instytucja 1: Sad Najwyzszy (SN) — art. 183 Konstytucji RP. Sprawuje nadzor nad sadami powszechnymi i wojskowymi (Izba Cywilna, Karna, Pracy i Ubezpieczen Spolecznych, Izba Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych — ktora stwierdza waznosc wyborow).

   • Instytucja 2: Trybunal Stanu (TS) — art. 199 Konstytucji RP. 19 czlonkow: przewodniczacy = Pierwszy Prezes SN (z urzedu), 2 zastepcow i 16 czlonkow wybieranych przez Sejm spoza grona poslow na czas kadencji Sejmu. Przed TS ponosza odpowiedzialnosc konstytucyjna m.in.: Prezydent RP, Premier, ministrowie, Prezes NBP, Prezes NIK, czlonkowie KRRiT, Naczelny Dowodca Sil Zbrojnych (art. 198).

   • Instytucja 3: Trybunal Konstytucyjny (TK) — art. 188 Konstytucji RP. 15 sedziow wybieranych przez Sejm na 9 lat. Orzeka o: zgodnosci ustaw i umow miedzynarodowych z Konstytucja, zgodnosci ustaw z umowami ratyfikowanymi, zgodnosci aktow wykonawczych z Konstytucja/ustawami, zgodnosci celow lub dzialalnosci partii politycznych z Konstytucja, skargach konstytucyjnych, sporach kompetencyjnych miedzy centralnymi konstytucyjnymi organami panstwa.

   ⚠ Typowa pułapka: Pulapki: - **Trybunal Konstytucyjny vs Trybunal Stanu** — czesto mylone. Klucze: - **TK** = bada **zgodnosc aktow normatywnych z Konstytucja** (kontrola prawa). - **TS** = ocenia **odpowiedzialnosc osob** (Prezydenta, ministrow itd.) za delikty konstytucyjne i przestepstwa. - **Sad Najwyzszy** to NIE Naczelny Sad Administracyjny (NSA). NSA sprawuje kontrole administracji publicznej, SN — sadow powszechnych i wojskowych. - "Stwierdza waznosc wyborow" — to **Sad Najwyzszy**, nie PKW (PKW tylko ustala wyniki).

   Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
8. Matura CKE · maj 2021 · zad. 8 1 pkt Samorząd zawodowy – art. 17 Konstytucji RP

   Zaznacz odpowiedź, w której podano nazwę organizacji będącej przykładem samorządu zawodowego w rozumieniu art. 17 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.

   A. Krajowa Izba Gospodarcza B. Polskie Towarzystwo Numizmatyczne C. Związek Banków Polskich D. Okręgowa Rada Adwokacka

   Pokaż odpowiedź

   Poprawna odpowiedź: D. Okręgowa Rada Adwokacka.

   Art. 17 ust. 1 Konstytucji RP: "W drodze ustawy można tworzyć samorządy
   zawodowe, reprezentujące osoby wykonujące zawody zaufania publicznego
   i sprawujące pieczę nad należytym wykonywaniem tych zawodów w granicach
   interesu publicznego i dla jego ochrony."

   Okręgowa Rada Adwokacka jest organem samorządu adwokackiego (ustawa
   z 1982 r. Prawo o adwokaturze), a adwokat to klasyczny zawód zaufania
   publicznego.

   Pozostałe odpowiedzi:

   • A. Krajowa Izba Gospodarcza – samorząd gospodarczy (art. 17 ust. 2), nie zawodowy
   • B. Polskie Towarzystwo Numizmatyczne – stowarzyszenie, nie samorząd
   • C. Związek Banków Polskich – izba gospodarcza/organizacja przedsiębiorców

   ⚠ Typowa pułapka: Rozróżnienie **samorząd zawodowy** (art. 17 ust. 1 – zawody zaufania publicznego: lekarze, adwokaci, radcowie, notariusze, architekci) vs **samorząd gospodarczy** (art. 17 ust. 2 – izby gospodarcze, rzemieślnicze) jest kluczowe.

   Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
9. Matura CKE · maj 2021 · zad. 15 4 pkt Mała Konstytucja 1992 – kompetencje Prezydenta, rok utraty mocy

   Na podstawie przepisów Małej Konstytucji z 1992 roku wykonaj polecenia dotyczące pozycji ustrojowej Prezydenta RP i porównaj ją z obecnym stanem konstytucyjnym (Konstytucja z 1997 r.). Podaj rok utraty mocy obowiązującej Małej Konstytucji i wyjaśnij, dlaczego była określana mianem "małej".

   Pokaż odpowiedź

   Mała Konstytucja z 17 października 1992 r. – "Ustawa konstytucyjna
   o wzajemnych stosunkach między władzą ustawodawczą i wykonawczą
   Rzeczypospolitej Polskiej oraz o samorządzie terytorialnym".

   Rok utraty mocy obowiązującej: 1997 – zastąpiona przez Konstytucję RP
   z 2 kwietnia 1997 r. (weszła w życie 17 października 1997 r.).

   Dlaczego "mała"? Była aktem o charakterze przejściowym i ograniczonym
   – nie regulowała całokształtu ustroju państwa (brak rozdziału o wolnościach
   i prawach obywatelskich, o władzy sądowniczej w pełnym zakresie),
   tylko relacje między najważniejszymi organami władzy oraz samorząd
   terytorialny. Pozostawała w mocy razem z utrzymanymi przepisami
   Konstytucji PRL z 1952 r. (po nowelizacji z 1989 r.). Stąd "mała" –
   jako rozwiązanie tymczasowe przed uchwaleniem pełnej Konstytucji.

   Pozycja Prezydenta w Małej Konstytucji 1992 vs Konstytucja 1997:

   Mała Konstytucja dawała Prezydentowi silniejszą pozycję w stosunku
   do rządu i parlamentu (silny semi-prezydencjalizm):

   • Prezydent mógł rozwiązać Sejm w przypadku nieuchwalenia ustawy
     budżetowej w 3 miesiące, nieuchwalenia wotum zaufania dla rządu
     lub udzielenia wotum nieufności bez wskazania nowego premiera,
   • silny wpływ na powoływanie rządu – Prezydent desygnował premiera
     i miał decydujący głos przy obsadzie ministrów "siłowych" (spraw
     zagranicznych, obrony narodowej, spraw wewnętrznych) – tzw. prerogatywy
     prezydenckie w obsadzie tych resortów,
   • większa swoboda w stosunku do parlamentu.

   Konstytucja 1997 r. osłabiła pozycję Prezydenta:

   • zniosła specjalne prerogatywy przy obsadzie resortów siłowych
     (premier ma swobodę),
   • ograniczyła sytuacje, w których Prezydent może rozwiązać Sejm
     (głównie nieuchwalenie budżetu i nieudzielenie wotum zaufania
     nowemu rządowi w trzech krokach konstruktywnego votum),
   • wprowadziła silniejszą pozycję Rady Ministrów i premiera
     (konstruktywne wotum nieufności na wzór RFN).

   Konstytucja 1997 to system parlamentarno-gabinetowy z elementami
   prezydenckimi, ale przewaga jest po stronie premiera i Sejmu.

   ⚠ Typowa pułapka: Mała Konstytucja 1992 zniosła **PRL-owską nazwę** "Polska Rzeczpospolita Ludowa", ale to zrobiła **nowelizacja Konstytucji z 31 grudnia 1989 r.** Pamiętaj o sekwencji: PRL → nowelizacja 1989 → Mała Konstytucja 1992 → Konstytucja 1997.

   Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
10. Matura CKE · maj 2021 · zad. 16 1 pkt Funkcje Sejmu – kontrolna, kreacyjna, ustawodawcza

    Do każdego z przytoczonych przepisów Konstytucji RP przyporządkuj nazwę funkcji Sejmu, której dotyczy.

    Pokaż odpowiedź

    Główne funkcje Sejmu RP:

    • Funkcja ustawodawcza (prawodawcza) – uchwalanie ustaw (art. 95, 118–124),
      inicjatywa ustawodawcza, ratyfikacja umów międzynarodowych przez ustawę.

    • Funkcja kontrolna – kontrola działalności Rady Ministrów (art. 95 ust. 2,
      111, 115); m.in. interpelacje i zapytania poselskie (art. 115 ust. 1:
      "Prezes Rady Ministrów i pozostali członkowie Rady Ministrów mają obowiązek
      udzielenia odpowiedzi na interpelacje i zapytania poselskie..."), komisje
      śledcze (art. 111), absolutorium dla rządu, wotum nieufności.

    • Funkcja kreacyjna – powoływanie i odwoływanie organów państwowych:
      m.in. wybór sędziów Trybunału Konstytucyjnego (art. 194), Pierwszego
      Prezesa Sądu Najwyższego (formalnie powołuje Prezydent, ale Sejm wybiera
      członków KRS), Prezesa NIK (art. 205), Rzecznika Praw Obywatelskich
      (art. 209). Art. 199 ust. 1: "Członkowie Rady Polityki Pieniężnej
      są powoływani na 6 lat..." (Sejm wybiera 3 z 9 członków RPP) – również
      funkcja kreacyjna.

    Typowe przyporządkowanie (na podstawie przepisów najczęściej cytowanych):

    • Art. 115 ust. 1 (interpelacje i zapytania) → funkcja kontrolna
    • Art. 199 ust. 1 (powoływanie członków RPP / Pierwszego Prezesa NBP) → funkcja kreacyjna

    Inne funkcje (rzadziej omawiane): ustrojodawcza (uchwalanie zmian Konstytucji)
    i europejska (kontrola spraw UE, art. 12 ust. 2 ustawy kooperacyjnej).

    ⚠ Typowa pułapka: **Funkcja kreacyjna ≠ ustawodawcza**. Powoływanie ludzi to **kreacja**, uchwalanie ustaw to **ustawodawstwo**.

    Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
11. Matura CKE · maj 2021 · zad. 17 1 pkt Organy gminy – wójt / burmistrz / prezydent oraz rada gminy

    Do każdej z kompetencji przyporządkuj właściwy organ gminy.

    Pokaż odpowiedź

    Organy gminy (ustawa z 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym):

    • Rada gminy – organ stanowiący i kontrolny, wybierany w wyborach
      powszechnych na 5 lat. Kompetencje (art. 18 ustawy):

      • uchwalanie statutu gminy,
      • uchwalanie budżetu i podatków lokalnych,
      • uchwalanie miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego,
      • przyjmowanie programów rozwojowych,
      • powoływanie komisji rewizyjnej,
      • rozpatrywanie absolutorium dla wójta.

    • Wójt (w gminie miejskiej – burmistrz, w miastach pow. 100 tys.
      lub o tradycji – prezydent miasta) – organ wykonawczy, wybierany
      bezpośrednio przez mieszkańców na 5 lat. Kompetencje:

      • wykonywanie uchwał rady gminy,
      • kierowanie bieżącymi sprawami gminy i reprezentowanie jej na zewnątrz,
      • przygotowywanie projektu budżetu,
      • wydawanie decyzji administracyjnych w sprawach indywidualnych
        (zezwolenia, koncesje, decyzje o warunkach zabudowy),
      • zwierzchnictwo nad pracownikami urzędu gminy.

    Typowe przyporządkowanie:

    • "Uchwalanie budżetu gminy" → rada gminy
    • "Wydanie decyzji o warunkach zabudowy" → wójt/burmistrz/prezydent
    • "Uchwalenie statutu gminy" → rada gminy
    • "Reprezentowanie gminy na zewnątrz" → wójt/burmistrz/prezydent

    ⚠ Typowa pułapka: **Sołtys** jest organem **jednostki pomocniczej** (sołectwa), **NIE** organem gminy. Podobnie zarząd osiedla / dzielnicy.

    Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
12. Matura CKE · maj 2021 · zad. 23 1 pkt Konstytucja RP – prawa ekonomiczne, polityczne, osobiste

    Do każdego z przepisów Konstytucji RP przyporządkuj właściwą kategorię praw (osobiste / polityczne / ekonomiczne, socjalne i kulturalne).

    Pokaż odpowiedź

    Trzy kategorie praw i wolności w Konstytucji RP:

    Prawa i wolności osobiste (art. 38–56) – chronią autonomię i godność
    osoby: prawo do życia (38), nietykalność i wolność osobista (41), prawo
    do sądu (45), prawo do prywatności (47), zakaz tortur (40), wolność
    sumienia i religii (53), wolność słowa (54).

    Prawa i wolności polityczne (art. 57–63) – dotyczą udziału w życiu
    publicznym: wolność zgromadzeń (57), wolność zrzeszania się (58), prawo
    do udziału w referendum i wyborach (62), prawo dostępu do służby publicznej
    (60), petycje (63).

    Prawa i wolności ekonomiczne, socjalne i kulturalne (art. 64–76) –
    dotyczą sfery bytu materialnego, pracy i kultury: prawo własności (64),
    prawo do pracy i wyboru zawodu (65), bezpieczne warunki pracy (66), prawo
    do zabezpieczenia społecznego (67), prawo do ochrony zdrowia (68),
    prawo do nauki (70), ochrona rodziny (71), prawa konsumenta (76).

    Typowe przyporządkowanie:

    • art. 68 ("Każdy ma prawo do ochrony zdrowia") → ekonomiczne, socjalne
      i kulturalne (prawo socjalne);
    • art. 60 ("Obywatele polscy korzystający z pełni praw publicznych mają
      prawo dostępu do służby publicznej") → polityczne;
    • art. 40 ("Nikt nie może być poddany torturom...") → osobiste.

    ⚠ Typowa pułapka: **Prawo do ochrony zdrowia (art. 68)** to **socjalne**, NIE osobiste – mimo że "zdrowie" intuicyjnie wydaje się osobiste, w Konstytucji jest to prawo z grupy socjalnej (wymaga aktywności państwa w zakresie świadczeń).

    Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
13. Matura CKE · maj 2021 · zad. 28 1 pkt Procedura prawodawcza UE – Komisja, Parlament, Rada

    Uzupełnij schemat – do numerów 1 i 2 przyporządkuj nazwy właściwych instytucji Unii Europejskiej (do numeru 2 należy przyporządkować nazwy dwóch instytucji). Odpowiedzi wybierz spośród: Komisja, Parlament, Rada, Trybunał Obrachunkowy, Rada Europejska.

    Pokaż odpowiedź

    Procedura prawodawcza (zwykła procedura ustawodawcza) UE – Traktat
    o funkcjonowaniu UE (TFUE), art. 294.

    Instytucja 1 (Wystąpienie z oficjalnym wnioskiem dotyczącym nowego aktu
    prawnego): Komisja Europejska.

    Komisja Europejska ma wyłączne prawo inicjatywy ustawodawczej w UE
    – ten monopol jest fundamentem porządku unijnego (Komisja jako „strażnik
    traktatów"). Wniosek legislacyjny formalnie składa Komisja.

    Instytucja 2 (Przyjmowanie nowych aktów prawnych) – dwie instytucje:
    Parlament Europejski i Rada (Rada Unii Europejskiej).

    W zwykłej procedurze ustawodawczej akty prawne UE (rozporządzenia,
    dyrektywy, decyzje) przyjmowane są wspólnie przez Parlament Europejski
    i Radę UE (tzw. współdecyzja – formalnie zwykła procedura
    ustawodawcza po Traktacie z Lizbony 2009).

    WAŻNE rozróżnienie:

    • Rada (Rada Unii Europejskiej) – instytucja UE, reprezentuje rządy
      państw członkowskich na poziomie ministrów (Rada ds. Ogólnych,
      Rada ds. Gospodarczych itp.); wspólnie z PE przyjmuje akty prawne.
    • Rada Europejska – instytucja UE, reprezentuje szefów państw lub
      rządów; NIE przyjmuje aktów prawnych w zwykłej procedurze,
      wyznacza kierunki polityczne (art. 15 TUE).

    W schemacie zaznaczone w monitorowaniu wdrażania (poniżej): Komisja
    Europejska (monitorowanie zgodności prawa krajowego z unijnym) oraz
    Trybunał Sprawiedliwości UE (rozstrzyganie sporów).

    ⚠ Typowa pułapka: Klasyczna pułapka: **Rada** = Rada UE (legislatywa razem z PE) vs **Rada Europejska** (szefowie państw, kierunkowanie, NIE legislatywa) vs **Rada Europy** (zupełnie inna organizacja – Strasburg, ETPCz).

    Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
14. Matura CKE · maj 2021 · zad. 30 12 pkt Wypracowanie maturalne – samorząd terytorialny, systemy parlamentarne, ustawa budżetowa/o zmianie Konstytucji

    Wybierz jeden z podanych tematów i napisz wypracowanie.

    Temat 1. Scharakteryzuj wpływ obywateli Rzeczypospolitej Polskiej na organy samorządu terytorialnego i na decyzje przez nie podejmowane, biorąc pod uwagę aspekty przedstawione na schemacie (wybór i odwołanie organów stanowiących; wybór i odwołanie jednoosobowych organów wykonawczych; inne formy demokracji bezpośredniej; formy wynikające z innych praw politycznych).

    Temat 2. Porównaj – na przykładach Republiki Federalnej Niemiec, Republiki Francuskiej oraz Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej – różne modele systemów parlamentarnych opartych na współpracy legislatywy i egzekutywy, charakteryzując organy tych władz (parlamenty, głowę państwa i rządy).

    Temat 3. Wykaż specyfikę ustawy budżetowej i ustawy o zmianie Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz porównaj procesy ich uchwalania ze ścieżką legislacyjną właściwą dla ustawy zwykłej, biorąc pod uwagę podmioty inicjujące oraz kompetencje podmiotów uczestniczących w tych procesach (obu izb parlamentu i Prezydenta RP).

    Pokaż odpowiedź

    Szkielety odpowiedzi do każdego z tematów.

    TEMAT 1 – Wpływ obywateli na samorząd terytorialny:

    1. Wybór i odwołanie organów stanowiących (rada gminy, rada powiatu,
       sejmik województwa):

       • wybory powszechne, równe, bezpośrednie, w głosowaniu tajnym (art. 169
         ust. 2 Konstytucji),
       • kadencja 5 lat (od 2018 r., wcześniej 4 lata),
       • referendum lokalne w sprawie odwołania rady (art. 170 Konstytucji
         • ustawa o referendum lokalnym z 2000 r.); inicjuje 10% mieszkańców
           gminy (powiatu/województwa: 5%/10%); ważność – frekwencja ≥3/5
           liczby z wyborów odwoływanego organu.

    2. Wybór i odwołanie jednoosobowych organów wykonawczych (wójt,
       burmistrz, prezydent miasta):

       • wybory bezpośrednie od 2002 r., system większościowy z drugą turą,
       • referendum o odwołanie wójta możliwe na takich samych zasadach
         jak rada (z 10% mieszkańców),
       • wójt nie ma odpowiednika na szczeblu powiatu i województwa (tam
         organem wykonawczym jest zarząd wybierany przez radę / sejmik).

    3. Inne formy demokracji bezpośredniej:

       • referendum lokalne w innej ważnej sprawie (np. budowa lotniska),
       • konsultacje społeczne (art. 5a ustawy o samorządzie gminnym),
       • budżet obywatelski / partycypacyjny (od 2018 r. obowiązkowy
         w miastach na prawach powiatu, min. 0,5% wydatków bieżących),
       • inicjatywa uchwałodawcza obywateli (od 2018 r. – grupa mieszkańców
         może zgłosić projekt uchwały: w gminie 100–300 osób w zależności
         od wielkości).

    4. Formy wynikające z innych praw politycznych:

       • petycje do organów samorządu (ustawa o petycjach z 2014 r.),
       • skargi i wnioski (KPA),
       • dostęp do informacji publicznej (BIP),
       • udział w posiedzeniach rady (jawność, możliwość zabrania głosu),
       • wolność zrzeszania się (stowarzyszenia mieszkańców, lokalne
         grupy działania).

    Podsumowanie: Polski samorząd terytorialny jest demokratyczny i partycypacyjny
    na poziomie formalnym; w praktyce frekwencja w wyborach samorządowych
    jest umiarkowana, a inicjatywy bezpośrednie rzadko docierają do skutku
    (wymóg progu ważności).

    ---

    TEMAT 2 – Systemy parlamentarne RFN, Francji, UK:

    1. Niemcy – parlamentaryzm racjonalizowany (z konstruktywnym wotum
       nieufności):

       • Bundestag (parlament federalny, system mieszany: mandaty
         większościowe + listy proporcjonalne, próg 5%) + Bundesrat
         (reprezentacja landów),
       • Prezydent Federalny (Bundespräsident) – wybierany przez
         Zgromadzenie Federalne, funkcje ceremonialne,
       • Kanclerz Federalny – wybierany przez Bundestag, silna pozycja,
         odwołanie tylko przez konstruktywne wotum nieufności (jednoczesny
         wybór następcy bezwzględną większością),
       • klasyczny system parlamentarny gabinetowy.

    2. Francja – półprezydencki (semi-prezydencki):

       • Zgromadzenie Narodowe (Izba niższa, JOW dwuturowy) + Senat
         (wybierany pośrednio),
       • Prezydent V Republiki – wybierany w wyborach bezpośrednich
         w dwóch turach na 5 lat (od 2002), silna pozycja: powołuje premiera,
         może rozwiązać Zgromadzenie, kompetencje nadzwyczajne (art. 16
         Konstytucji 1958), referendum (art. 11),
       • Premier i rząd – odpowiedzialny politycznie przed Zgromadzeniem
         Narodowym (wotum nieufności),
       • dualizm egzekutywy: silny prezydent + premier ("kohabitacja"
         gdy prezydent z innego obozu niż większość parlamentarna).

    3. Wielka Brytania – klasyczny parlamentaryzm westminsterski:

       • Izba Gmin (FPTP, 650 mandatów, kadencja do 5 lat) + Izba Lordów
         (mianowana, dziedziczna, lordowie duchowni),
       • Monarcha (Król/Królowa) – głowa państwa o funkcjach ceremonialnych
         („panuje, ale nie rządzi"),
       • Premier i Gabinet – lider partii większościowej w Izbie Gmin,
         odpowiedzialny przed parlamentem,
       • fuzja władz (premier i ministrowie są jednocześnie posłami
         lub lordami), brak konstytucji pisanej w jednym akcie (konstytucja
         w sensie materialnym).

    Porównanie:

    • Głowa państwa: ceremonialna w RFN i UK; silna i wykonawcza we Francji.
    • Rząd: w RFN i UK – wyłonienie przez parlament; we Francji – nominacja
      przez prezydenta + odpowiedzialność przed parlamentem.
    • Stabilność: największa w RFN (konstruktywne wotum), elastyczna w UK
      (system dwupartyjny), zmienna we Francji (kohabitacja).

    ---

    TEMAT 3 – Ustawa budżetowa vs ustawa o zmianie Konstytucji vs ustawa zwykła:

    Cecha	Ustawa zwykła	Ustawa budżetowa	Ustawa o zmianie Konstytucji
    Inicjatywa	Posłowie (≥15), Senat, Prezydent, RM, 100 tys. obywateli (art. 118)	Wyłącznie Rada Ministrów (art. 221)	≥1/5 ustawowej liczby posłów (92), Senat, Prezydent (art. 235 ust. 1)
    Większość uchwalenia w Sejmie	Zwykła większość	Zwykła większość	2/3 głosów w obecności ≥1/2 ustawowej liczby posłów (art. 235 ust. 4)
    Senat	Może wnieść poprawki w 30 dni (uchwalić, odrzucić, zmienić); Sejm odrzuca uchwałę Senatu bezwzględną większością	Może wnieść poprawki w 20 dni (art. 223), nie może odrzucić w całości	Uchwala w identycznym brzmieniu w terminie 60 dni, bezwzględną większością w obecności ≥1/2 senatorów (art. 235 ust. 4)
    Prezydent	Podpis w 21 dni, weto (3/5 odrzuca), wniosek do TK	Podpis w 7 dni, NIE może zawetować (art. 224 ust. 1), może skierować do TK	Podpis w 21 dni, NIE może zawetować (art. 235 ust. 7)
    Czas pracy w Sejmie	Bez sztywnego limitu	Sejm musi uchwalić w 4 miesiące pod groźbą rozwiązania (art. 225)	Pierwsze czytanie nie wcześniej niż 30 dni od wniesienia projektu (art. 235 ust. 3)
    Referendum zatwierdzające	Brak	Brak	Możliwe, gdy zmienia rozdz. I, II lub XII – na wniosek 1/5 posłów, Senatu lub Prezydenta (art. 235 ust. 6)

    Specyfika ustawy budżetowej:

    • monopol inicjatywy RM – tylko rząd zna stan finansów państwa,
    • prezydent nie może wetować – budżet jest niezbędny do funkcjonowania państwa,
    • deadline 4 miesiące, inaczej prezydent może rozwiązać Sejm.

    Specyfika ustawy o zmianie Konstytucji (art. 235 Konstytucji RP):

    • kwalifikowana większość 2/3 (Sejm) + bezwzględna (Senat) – zabezpieczenie
      przed pochopnymi zmianami;
    • identyczne brzmienie obu izb w 60 dni – inaczej niż przy ustawie zwykłej
      (gdzie Sejm może przegłosować Senat);
    • brak weta prezydenta – w zamian możliwość referendum.

    Wniosek: trzy procedury reprezentują trzy poziomy zabezpieczeń:
    ustawa zwykła – najsłabsze, ustawa budżetowa – specjalne (czasowe + monopol
    RM + bez weta), ustawa konstytucyjna – najsilniejsze (większości kwalifikowane

    • identyczne brzmienie + ewentualne referendum).

    ⚠ Typowa pułapka: Wypracowanie maturalne (rozprawka WOS) musi mieć **wstęp, rozwinięcie w 3-4 częściach, podsumowanie**, używać **terminologii fachowej** (z aktami prawnymi i artykułami Konstytucji), zachować **strukturę logiczną**. Max 12 pkt, kryteria CKE: treść (8 pkt), kompozycja (2 pkt), język (2 pkt).

    Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
15. Matura CKE · maj 2020 · zad. 7 2 pkt monarchia absolutna, niedemokratyczne systemy polityczne, podzial wladz

    Schemat: System polityczny jednego z panstw. Krol - "Straznik Dwoch Swiatyn", glowa panstwa i szef rzadu, najwyzsza wladza ustawodawcza, wykonawcza i sadownicza. Ministrowie (czlonkowie rodziny krolewskiej) wyznaczani przez krola. Rada Konsultacyjna (organ doradczy krola, 150 czlonkow wyznaczanych przez krola). Na podstawie: Spoleczenstwo i polityka, red. K.A. Wojtaszczyk, W. Jakubowski, Warszawa 2017, t. II, s. 314.

    Odnoszac sie do schematu, sformuluj dwa argumenty swiadczace o tym, ze panstwo, ktorego system polityczny przedstawiono, nie jest panstwem demokratycznym.

    Pokaż odpowiedź

    Dwa argumenty z analizy schematu:

    Argument 1: Skupienie wszystkich rodzajow wladzy w jednym organie (krolu).
    Krol posiada najwyzsza wladze ustawodawcza, wykonawcza I sadownicza jednoczesnie. Narusza to fundamentalna zasade trojpodzialu wladzy Monteskiusza - podstawe panstwa demokratycznego. W panstwie demokratycznym wladza ustawodawcza (parlament), wykonawcza (rzad) i sadownicza (sady) sa rozdzielone i wzajemnie sie kontroluja.

    Argument 2: Brak organow pochodzacych z wyborow powszechnych.
    Ministrowie sa wyznaczani przez krola (i sa czlonkami rodziny krolewskiej - dziedziczna nominacja), Rada Konsultacyjna takze jest wyznaczana przez krola, a nie wybierana przez obywateli. Nie ma w ogole organu przedstawicielskiego pochodzacego z demokratycznych wyborow powszechnych. W demokracji obywatele wybieraja parlament i wladze samorzadowe.

    (Argument alternatywny: Rada Konsultacyjna ma jedynie charakter DORADCZY, co oznacza brak realnej kontroli obywatelskiej nad decyzjami krola - nie ma niezaleznego organu, ktory moglby kwestionowac jego decyzje. Brak rzadow prawa - krol stoi ponad prawem, bo jest jednoczesnie zrodlem prawa i jego stosowania.)

    ⚠ Typowa pułapka: Czesty blad: argumenty bez ODWOLANIA SIE DO SCHEMATU. Polecenie wymaga, by argumenty wynikaly z materialu zrodlowego - nie wystarczy "panstwo jest absolutystyczne". Drugi blad: argumenty redundantne (oba o tym samym - np. dwa razy o braku wyborow). Musza byc DWA ROZNE argumenty.

    Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
16. Matura CKE · maj 2020 · zad. 9 4 pkt ordynacja wyborcza, metoda d'Hondta, prog wyborczy, wybory do Sejmu

    Tabela: Wyniki wyborow do Sejmu RP w 2001 i 2015 (uwzgledniono komitety, ktore uzyskaly ponad 5% glosow w skali kraju).

    Wybory 2001: KKW SLD-UP 41,04% / 216 mandatow; KW PO 12,68% / 65; KW Samoobrona RP 10,20% / 53; KW PiS 9,50% / 44; KW PSL 8,98% / 42; KW LPR 7,87% / 38; KKW AWSP 5,60% / 0.

    Wybory 2015: KW PiS 37,58% / 235; KW PO RP 24,09% / 138; KW Kukiz'15 8,81% / 42; KW Nowoczesna Ryszarda Petru 7,60% / 28; KKW Zjednoczona Lewica 7,55% / 0; KW PSL 5,13% / 16.

    O ordynacji wyborczej w Rzeczypospolitej Polskiej: W ordynacji wyborczej powrocono do metody d'Hondta przy przeliczaniu glosow na mandaty, co wplynelo na dosc znaczne (wieksze niz przy dotychczasowej metodzie) faworyzowanie partii, ktore w wyborach uzyskaly najlepsze wyniki [...] i niedoreprezentowanie partii i mniejszych wynikow.

    9.1. Uzasadnij, ze przedstawiona w tekscie opinia jest trafna - sformuluj trzy argumenty na podstawie danych z tabel.

    9.2. Wyjasnij, dlaczego w obu tabelach dane z ostatniej kolumny nie sumuja sie do 460.

    9.3. Wyjasnij, dlaczego z dwoch zaprezentowanych wyborow do Sejmu RP jeden z komitetow - mimo uzyskania wyniku wyzszego niz 5% - nie uczestniczyl w podziale mandatow.

    Pokaż odpowiedź

    9.1. Trzy argumenty (kazdy z liczbami):

    Metoda d'Hondta faworyzuje silnych zwyciezcow:

    • 2001: SLD-UP mial 41,04% glosow, a 216 mandatow (na 460 = 46,96%) - czyli udzial w mandatach byl o ~6 p.p. wyzszy niz udzial w glosach.
    • 2015: PiS mial 37,58% glosow, a 235 mandatow (51,09%) - udzial w mandatach o ~13,5 p.p. wyzszy niz w glosach (rzecz bezprecedensowa - wiekszosc absolutna przy 37% glosow).
    • 2015: KW PO RP mial 24,09% glosow i 138 mandatow (30,00%) - drugi co do wielkosci komitet tez zyskuje (4-6 p.p.).

    I jednoczesnie metoda d'Hondta krzywdzi slabszych:

    • 2001: AWSP 5,60% i 0 mandatow (poniewaz nie przekroczyla progu - AWSP byla koalicja, prog 8%).
    • 2015: Zjednoczona Lewica 7,55% i 0 mandatow (jako koalicja musiala przekroczyc 8% - nie zdolala).
    • Maly komitety przy 5-9% glosow dostaja proporcjonalnie mniej mandatow (np. PSL 2001: 8,98% glosow → 42 mandaty = 9,13% - tu prawie proporcjonalnie, ale generalnie tendencja: im mniej glosow, tym wieksze "kary" za rozproszenie).

    9.2. Dlaczego dane nie sumuja sie do 460:

    Tabele uwzgledniaja tylko komitety, ktore uzyskaly ponad 5% glosow w skali kraju (informacja w tytule tabeli). Pozostale mandaty (do 460) zostaly rozdane miedzy:

    • mniejszosc niemiecka (komitety mniejszosci narodowych sa zwolnione z progu wyborczego - art. 197 Kodeksu wyborczego);
    • komitety, ktore zdobyly mandaty mimo nieprzekroczenia 5% w skali kraju (np. mniejszosci, gdy uzyskaja mandat w okregu) - w niektorych wyborach takie pojedyncze mandaty zachowuja sily lokalne.

    W 2001 i 2015 sumarycznie mandaty komitetow wymienionych w tabeli + mandaty mniejszosci niemieckiej (i ew. innych) = 460.

    9.3. Komitet z >5% bez mandatow:

    W obu wyborach jest po jednym takim przypadku:

    • 2001: KKW AWSP (Akcja Wyborcza Solidarnosc Prawicy) - 5,60% glosow, 0 mandatow.
    • 2015: KKW Zjednoczona Lewica - 7,55% glosow, 0 mandatow.

    Powod: byly to KOALICYJNE komitety wyborcze (KKW), dla ktorych obowiazuje wyzszy prog wyborczy - 8% (a nie 5% jak dla pojedynczej partii). Zaden z tych komitetow nie przekroczyl 8%, wiec nie uczestniczyl w podziale mandatow (zgodnie z art. 196 Kodeksu wyborczego z 2011 r. / wczesniej Ordynacji wyborczej do Sejmu).

    ⚠ Typowa pułapka: 9.1: czesty blad - argumenty bez liczb, ogolnikowe "PiS dostal duzo mandatow". CKE wymaga ARGUMENTACJI Z DANYMI. 9.2: blad - "bo nie wszyscy glosowali" - tabele dotycza MANDATOW, nie glosow. 9.3: glowna pulapka - studenci nie znaja roznicy miedzy progiem 5% (pojedyncza partia) i 8% (koalicja). To kluczowa wiedza ordynacyjna. Zwroc uwage na "KKW" w nazwach (Koalicyjny Komitet Wyborczy).

    Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
17. Matura CKE · maj 2020 · zad. 10 1 pkt Konstytucja RP, zasady ustrojowe, suwerennosc narodu, panstwo unitarne

    Przepisy prawne z Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. 1997, nr 78, poz. 483):

    • Art. 1. Rzeczpospolita Polska jest dobrem wspolnym wszystkich obywateli.
    • Art. 2. Rzeczpospolita Polska jest [...] panstwem prawnym, urzeczywistniajacym zasady sprawiedliwosci spolecznej.
    • Art. 3. Rzeczpospolita Polska jest panstwem jednolitym.
    • Art. 4.1. Wladza zwierzchnia w Rzeczypospolitej Polskiej nalezy do Narodu.

    Do kazdej z podanych nazw zasad ustrojowych dopisz numer artykulu z Konstytucji RP, w ktorym ta zasada zostala unormowana.

    • Zasada suwerennosci narodu - ...........
    • Zasada unitarnej formy panstwa - ...........
    Pokaż odpowiedź

    • Zasada suwerennosci narodu - art. 4 (ust. 1): "Wladza zwierzchnia w Rzeczypospolitej Polskiej nalezy do Narodu." Suwerennosc oznacza, ze najwyzsza wladza w panstwie pochodzi od narodu - czyli ogolu obywateli. To fundament wspolczesnej demokracji.

    • Zasada unitarnej formy panstwa - art. 3: "Rzeczpospolita Polska jest panstwem jednolitym." Panstwo unitarne (jednolite) to panstwo o jednej wladzy centralnej, jednym systemie prawnym, bez czesci skladowych majacych wlasna suwerennosc (w odroznieniu od panstw federalnych jak USA, Niemcy czy Szwajcaria).

    ⚠ Typowa pułapka: Czeste pomylki: art. 1 ("dobro wspolne") z zasada suwerennosci - dobro wspolne to zasada celowosci panstwa, NIE suwerennosc. Art. 2 (panstwo prawne) z unitarnoscia - panstwo prawne to rule of law, NIE jednolitosc. Trzeba dokladnie czytac kazda zasade i przyporzadkowac.

    Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
18. Matura CKE · maj 2020 · zad. 11 1 pkt systemy polityczne, Niemcy, federalizm, kanclerz, parlament

    O systemie politycznym jednego z panstw europejskich. Tekst opisuje federalne panstwo, w ktorym funkcje ustawodawcze pelnia dwie rozne instytucje, na czele rzadu stoi kanclerz, w XX wieku najczesciej rzady koalicyjne (wielka koalicja socjalistow i chadekow), rola prezydenta - mimo ze wybierany przez narod bezposrednio - ogranicza sie do funkcji ceremonialno-reprezentacyjnej. (Na podstawie: Spoleczenstwo i polityka, red. K.A. Wojtaszczyk, W. Jakubowski, Warszawa 2017, t. II, s. 159.)

    Schemat: System polityczny jednego z panstw europejskich - Kanclerz Federalny, Prezydent Federalny, Rzad Federalny, Parlament Federalny, Zgromadzenie Federalne, Rada Federalna. (Na podstawie: B. Bryk, K. Wojtowicz, Systemy polityczne panstw Unii Europejskiej, Przemysl 2001.)

    Rozstrzygnij, czy tekst i schemat dotycza systemu politycznego tego samego panstwa. Swoj wybor uzasadnij, odwolujac sie do obu materialow zrodlowych.

    Pokaż odpowiedź

    Rozstrzygniecie: NIE - tekst i schemat dotycza dwoch roznych panstw.

    Uzasadnienie:

    • Tekst opisuje Niemcy (RFN): federalne panstwo (Bundestag + Bundesrat - dwie instytucje ustawodawcze), kanclerz na czele rzadu, "wielka koalicja socjalistow i chadekow" (CDU/CSU + SPD), prezydent o funkcji ceremonialnej. Charakterystyczne dla Niemiec jest to, ze prezydent NIE jest wybierany bezposrednio przez narod, lecz przez Zgromadzenie Federalne (Bundesversammlung) - to drobny blad w tekscie lub specyfika, ale wszystkie inne cechy wskazuja na Niemcy. Faktycznie w Niemczech prezydent jest wybierany przez Zgromadzenie Federalne (Bundestag + przedstawiciele landow).

    • Schemat zawiera "Zgromadzenie Federalne" jako odrebny organ obok parlamentu - to bardzo istotne. Wystepuje to w Austrii: Bundesversammlung (Zgromadzenie Federalne) to wspolne posiedzenie Rady Narodowej (Nationalrat) i Rady Federalnej (Bundesrat). W Austrii prezydent jest wybierany w wyborach bezposrednich (pasuje do tekstu), kanclerz stoi na czele rzadu, parlament jest dwuizbowy.

    • Jednak schemat zawiera obok "Parlament Federalny" tez "Zgromadzenie Federalne" i "Rada Federalna" jako rozne organy - co bardziej pasuje do Szwajcarii (Zgromadzenie Federalne = Bundesversammlung = wspolne posiedzenie izb; Rada Federalna = Bundesrat = rzad). W Szwajcarii jednak nie ma prezydenta wybieranego przez narod.

    Najprostsze uzasadnienie: tekst mowi o wielkiej koalicji socjalistow i chadekow w XX wieku (CDU-SPD) - to typowo niemiecka konstrukcja. Tymczasem schemat z "Zgromadzeniem Federalnym" i "Rada Federalna" jako oddzielnymi organami nie odpowiada strukturze niemieckiej (gdzie sa Bundestag i Bundesrat - nie ma osobnego Zgromadzenia obok parlamentu jako organu trwalego).

    WIEC: Tekst opisuje Niemcy, a schemat - Austrie (lub Szwajcarie). Rozne panstwa.

    ⚠ Typowa pułapka: Glowna trudnosc: wszystkie wymienione panstwa (Niemcy, Austria, Szwajcaria) sa federalne, maja kanclerza i parlamenty federalne, wiec powierzchowne porownanie nie wystarcza. Klucz: wybor prezydenta. W Niemczech - posrednio przez Zgromadzenie Federalne. W Austrii - bezposrednio przez narod. Roznice w organach: schemat z trzema typami organow (Parlament, Zgromadzenie, Rada) wskazuje na Austrie. Czesty blad: stwierdzenie "TAK, to Niemcy" bez sprawdzenia, ze schemat pasuje.

    Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
19. Matura CKE · maj 2020 · zad. 12 3 pkt prawa wyborcze, Konstytucja RP, demokracja przedstawicielska

    Przepisy prawne z polskich konstytucji (pisownia oryginalna):

    • Art. 10. Prawo wybierania ustawodawcze przyzbywa Rzadowi i Sejmowi. [...]
    • Art. 11. Sejm sklada sie z poslow, wybranych na lat piec, liczac od dnia otwarcia Sejmu, w glosowaniu powszechnym, tajnem, bezposredniem, rownym i stosunkowem.
    • Art. 12. Prawo wybierania ma kazdy obywatel polski bez roznicy plci, ktory w dniu ogloszenia wyborow ukonczyl lat 21, ujzywa w pelni praw cywilnych i zamieszkuje w okregu wyborczym przynajmniej od przedednia ogloszenia wyborow w Dzienniku Ustaw [...].
    • Art. 9. Prawo wybieralnosci ma kazdy obywatel, majacy prawo wybierania do Sejmu, o ile ukonczyl lat 25.
    • Art. 39. Prezydenta Rzeczypospolitej wybieraja na siedm[em] bezwzglednou wiekszoscia glosow Sejm i Senat, polaczone w Zgromadzenie Narodowe. [...]

    (Dz.U. [...], nr 44, poz. 267; pisownia oryginalna)

    Rozstrzygnij, czy przytoczone przepisy prawne umozliwialy uczestnictwo obywateli w zyciu politycznym w zakresie wiekszym niz w obecnie obowiazujacej Konstytucji RP. Swoj wybor uzasadnij, odnoszac sie do czterech z tych przepisow i obecnych uregulowan w danej kwestii.

    Pokaż odpowiedź

    Rozstrzygniecie: NIE - obecnie obowiazujaca Konstytucja RP z 1997 r. umozliwia obywatelom uczestnictwo w zyciu politycznym w zakresie wiekszym, a nie mniejszym, niz przytoczone przepisy. (Przytoczone przepisy to Konstytucja marcowa z 17 marca 1921 r.)

    Uzasadnienie - cztery argumenty:

    1. Art. 12 (cenzus wieku 21 lat) vs Konstytucja RP - w 1921 r. czynne prawo wyborcze przysylgo od 21 lat. Obecna Konstytucja RP (art. 62) daje czynne prawo wyborcze od 18 lat. Wiek granicy obnizyl sie, wiec wiecej obywateli moze uczestniczyc w wyborach.

    2. Art. 9 (bierne prawo wyborcze - 25 lat) vs obecnie - w 1921 r. mozna bylo zostac poslem od 25 roku zycia. Obecna Konstytucja RP (art. 99) ustala wiek na 21 lat dla Sejmu i 30 lat dla Senatu. Mlodsi obywatele moga obecnie kandydowac do Sejmu (cenzus obnizony).

    3. Art. 39 (prezydent wybierany przez Zgromadzenie Narodowe) vs obecnie - w 1921 r. prezydenta wybierali poslowie i senatorowie w Zgromadzeniu Narodowym (wybor posredni). Obecna Konstytucja RP (art. 127) wprowadza bezposrednie wybory powszechne prezydenta - kazdy obywatel z czynnym prawem wyborczym oddaje glos. Wieksze uczestnictwo bezposrednie obywateli.

    4. Brak instytucji demokracji bezposredniej w Konstytucji marcowej vs obecna - przytoczone przepisy nie przewiduja referendum ani obywatelskiej inicjatywy ustawodawczej. Obecna Konstytucja RP wprowadza: referendum ogolnokrajowe (art. 125), referendum lokalne (art. 170), referendum w sprawie zmiany Konstytucji (art. 235 ust. 6), obywatelska inicjatywa ustawodawcza (100 000 podpisow - art. 118 ust. 2). Te instrumenty znaczaco zwiekszaja udzial obywateli w stanowieniu prawa.

    Argument alternatywny 5: Art. 12 zawiera cenzus zamieszkania ("zamieszkuje w okregu wyborczym przynajmniej od przedednia ogloszenia wyborow") - obecna Konstytucja RP nie wymaga tak rygorystycznego cenzusu zamieszkania.

    ⚠ Typowa pułapka: Glowna pulapka: nie zauwazenie, ze to Konstytucja MARCOWA 1921 r. (pisownia "tajnem, bezposredniem, rownem" i "stosunkowem" - charakterystyczna dla II RP; "siedmiolecie", "Zgromadzenie Narodowe" wybierajace prezydenta). Drugi blad: argumentacja typu "wtedy byly tylko 21 lat, dzis tez sa wybory" bez konkretnego porownania liczb. Trzeci blad: nie wskazanie referendum / inicjatywy obywatelskiej jako KLUCZOWEJ roznicy. Czwarty: pomylenie z Konstytucja kwietniowa 1935 (jest tam wybor prezydenta posredni, ale przez kolegium elektorow).

    Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
20. Matura CKE · maj 2020 · zad. 13 1 pkt Najwyzsza Izba Kontroli, organy konstytucyjne RP, ustawa o NIK

    Art. 7.1. z ustawy obowiazujacej w Rzeczypospolitej Polskiej: "[Organ ten] [...] przedklada Sejmowi: 1) analize wykonania budzetu panstwa i zalozen polityki pienieznej; 2) opinie w przedmiocie absolutorium dla Rady Ministrow; [...] 4) informacje o wynikach kontroli przeprowadzonych na wniosek Prezydenta Rzeczypospolitej, Prezesa Rady Ministrow oraz innych wazniejszych kontroli [...]". (Dz.U. 1995, nr 13, poz. 59, z pozn. zm., stan prawny na 25 lutego 2020 r.)

    Podaj pelna nazwe konstytucyjnego organu, ktory przedklada Sejmowi RP dokumenty wskazane w przytoczonym fragmencie aktu prawnego.

    Pokaż odpowiedź

    Najwyzsza Izba Kontroli (NIK)

    Wskazowki w tekscie:

    • Przedklada Sejmowi analize wykonania budzetu panstwa - to obowiazek NIK z art. 204 Konstytucji RP.
    • Przedklada opinie w przedmiocie absolutorium dla Rady Ministrow - to klasyczna funkcja NIK.
    • Przeprowadza kontrole na wniosek Prezydenta, Premiera - to kompetencja NIK.
    • Akt prawny: Dz.U. 1995, nr 13, poz. 59 - to Ustawa z dnia 23 grudnia 1994 r. o Najwyzszej Izbie Kontroli.

    NIK jest naczelnym organem kontroli panstwowej, zgodnie z art. 202 Konstytucji RP: "Najwyzsza Izba Kontroli jest naczelnym organem kontroli panstwowej. Najwyzsza Izba Kontroli podlega Sejmowi."

    ⚠ Typowa pułapka: Czesty blad: skrot "NIK" zamiast pelnej nazwy - polecenie CKE wyraznie zada PELNA NAZWE. Drugi blad: pomylenie z Trybunalem Konstytucyjnym (ten orzeka o zgodnosci ustaw z Konstytucja - to inna funkcja) lub Rzecznikiem Praw Obywatelskich (ten chroni prawa obywateli, nie kontroluje wykonania budzetu). Trzeci blad: "Izba Kontroli" - niedokladnie. PELNA nazwa: Najwyzsza Izba Kontroli.

    Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
21. Matura CKE · maj 2020 · zad. 31 12 pkt wypracowanie, USA, podzial wladz, postepowanie kasacyjne, ONZ, zimna wojna

    Wybierz jeden z podanych tematow i napisz wypracowanie.

    Temat 1. Charakteryzujac zaleznosci miedzy Prezydentem RP a Rada Ministrow RP oraz miedzy tymi organami a parlamentem, uzasadnij, ze w Rzeczypospolitej Polskiej nie zastosowano typu podzialu wladzy funkcjonujacego w panstwie, ktorego dotycza materialy zrodlowe.

    (Materialy: Schemat - Egzekutywa i legislatywa na szczeblu federalnym w Stanach Zjednoczonych Ameryki: ELEKTORAT → Legislatywa (wybory bezposrednie) + Egzekutywa → SENAT i IZBA REPREZENTANTOW = KONGRES; PREZYDENT (glowa panstwa i szef gabinetu) - wybory posrednie. Na podstawie: Spoleczenstwo i polityka. Podstawy nauk politycznych, red. K.A. Wojtaszczyk, W. Jakubowski, Warszawa 2017, t. II, s. 275. Tekst: Model amerykanski opiera sie na normatywnej separacji wladzy ustawodawczej [...] oraz wladzy wykonawczej. Separacja ta wystepuje zarowno na plaszczyznie organizacyjnej (odrebne wybory parlamentu i prezydenta), funkcjonalnej (zakaz laczenia funkcji deputowanego i czlonka gabinetu, niemoznosc przedterminowego rozwiazania parlamentu, jak i charakteru ich funkcjonowania (autonomia parlamentu w dziedzinie tworzenia prawa oraz prezydenta w zakresie jego wykonywania, brak instytucji kontroli parlamentu nad prezydentem oraz odpowiedzialnosci politycznej przed parlamentem). Na podstawie: A. Antoszewski, R. Herbut, Systemy polityczne wspolczesnego swiata, Gdansk 2004, s. 320-321.)

    Temat 2. Od postepowania przygotowawczego do kasacji - przedstaw zasady i mozliwy przebieg postepowania karnego w Rzeczypospolitej Polskiej.

    Temat 3. Scharakteryzuj dzialania w celu wygaszania konfliktow i ograniczania ich skutkow podejmowane przez Organizacje Narodow Zjednoczonych w ostatnim trzydziestoleciu, uwzgledniajac kompetencje jej organow i aktywnosc Rzeczypospolitej Polskiej w tym zakresie.

    Pokaż odpowiedź

    TEMAT 1 - wypracowanie wzorcowe (kluczowe punkty):

    TEZA: W Rzeczypospolitej Polskiej zastosowano model parlamentarno-gabinetowy (z elementami racjonalizacji), a NIE amerykanski model prezydencjalny z separacja wladz. Zaleznosci miedzy Prezydentem RP, Rada Ministrow i Parlamentem ukazuja wzajemne powiazania i kontrole, ktorych nie ma w USA.

    STRUKTURA WYPRACOWANIA (rekomendowana):

    I. Wstep: Krotkie przedstawienie modelu amerykanskiego (separacja wladz - Locke/Madison) vs polskiego (parlamentarno-gabinetowy z trojpodzialem wladzy ale ze wspolzaleznoscia organow).

    II. Wybor prezydenta:

    • USA: wybory posrednie przez kolegium elektorow (538 elektorow); kazdy stan glosuje za "winner-take-all" (z wyjatkami).
    • Polska: wybory bezposrednie powszechne; w 2 turach jezeli zaden kandydat nie uzyska wiekszosci bezwzglednej (art. 127 Konstytucji RP).
    • Konkluzja: w obu sa rozne wybory niz parlamentu, ale w Polsce dochodzi do wzajemnych zaleznosci, w USA - bardziej oddzielne.

    III. Relacje Prezydent - Rada Ministrow:

    • USA: prezydent jest szefem gabinetu (egzekutywy) - sam mianuje sekretarzy departamentow (za zgoda Senatu), oni sa mu podporzadkowani. Brak premiera. Nie ma odpowiedzialnosci politycznej rzadu przed Kongresem.
    • Polska: Prezydent NIE jest szefem rzadu - na czele rzadu stoi Prezes Rady Ministrow (premier). Prezydent jedynie desygnuje premiera (art. 154 ust. 1), powoluje rzad (na wniosek premiera), ale rzad jest odpowiedzialny przed Sejmem (wotum zaufania, wotum nieufnosci - art. 158-159).
    • Roznice: w USA prezydent JEST egzekutywa, w Polsce ma jedynie funkcje arbitra + ograniczone kompetencje (zwierzchnictwo nad silami zbrojnymi, reprezentacja w polityce zagranicznej - ale we wspolpracy z rzadem).

    IV. Relacje Prezydent - parlament:

    • USA: Kongres jest autonomiczny - prezydent nie moze rozwiazac Kongresu. Prezydent moze zawetowac ustawy (Kongres moze odrzucic veto 2/3 glosami). Prezydent moze byc usuniety wylacznie przez impeachment (Izba Reprezentantow wnosi oskarzenie, Senat sadzi 2/3 glosami).
    • Polska: Prezydent moze skrocic kadencje Sejmu (gdy Sejm nie udzieli rzadowi wotum zaufania - art. 154 ust. 3; gdy Sejm nie uchwali ustawy budzetowej w 4 mies. - art. 225). Prezydent ma veto zawieszajace (Sejm odrzuca 3/5 glosami - art. 122 ust. 5). Prezydent moze byc postawiony przed Trybunalem Stanu (Zgromadzenie Narodowe 2/3 glosami - art. 145).
    • Wzajemne kontrole - oddzialywanie miedzy organami, czego w USA jest mniej.

    V. Relacje Rada Ministrow - parlament:

    • USA: rzad (kabinet) NIE odpowiada politycznie przed Kongresem. Nie ma wotum nieufnosci. Sekretarze sa odpowiedzialni TYLKO przed prezydentem.
    • Polska: rzad jest odpowiedzialny politycznie przed Sejmem:
      • wotum zaufania (art. 160) - rzad sam stawia pytanie zaufania;
      • wotum nieufnosci konstruktywne (art. 158) - Sejm wskazuje nowego premiera; wiekszosc ustawowa Sejmu (231+);
      • wotum nieufnosci wobec ministra (art. 159) - wiekszosc ustawowa.
    • W USA: takiego mechanizmu NIE MA.

    VI. Konkluzja: Roznice sa zasadnicze:

    • USA = separacja wladz (organizacyjna, funkcjonalna, brak wzajemnej kontroli politycznej);
    • Polska = parlamentarno-gabinetowy (wzajemne kontrole, mozliwosc skracania kadencji parlamentu przez prezydenta, mozliwosc obalania rzadu przez Sejm, mozliwosc odwolania prezydenta przez ZN).

    TEMAT 2 - postepowanie karne (kluczowe etapy):

    I. Postepowanie przygotowawcze - dochodzenie (prowadzi policja/prokurator) lub sledztwo (prokurator/prokuratura, w sprawach powaznych). Cel: ustalenie sprawcy, zebranie dowodow. Zakonczenie: akt oskarzenia (lub umorzenie).

    II. Postepowanie sadowe I instancji - przed Sadem Rejonowym (zbrodnie - Sad Okregowy). Zasady: jawnosci, prawa do obrony, domniemania niewinnosci (art. 5 KPK), in dubio pro reo, kontradyktoryjnosc, ustnosci. Wyrok: skazujacy, uniewinniajacy lub umorzenie.

    III. Apelacja (Sad Okregowy lub Apelacyjny w zaleznosci od I instancji) - zwyczajny srodek odwolawczy. Termin: 14 dni od doreczenia wyroku z uzasadnieniem.

    IV. Skarga kasacyjna (Sad Najwyzszy - Izba Karna) - nadzwyczajny srodek; tylko od prawomocnych wyrokow. Wnoszona przez strony (zarzutow rai/wzgledny katalog), Prokuratora Generalnego, Rzecznika Praw Obywatelskich.

    V. Wznowienie postepowania (art. 540 KPK) - moze wznowic SN jezeli ujawnia sie nowe fakty/dowody.

    TEMAT 3 - ONZ i konflikty (kluczowe punkty):

    I. Kompetencje organow ONZ:

    • Rada Bezpieczenstwa - utrzymanie pokoju i bezpieczenstwa; sankcje, operacje pokojowe, dzialania zbrojne (art. 24-50 Karty NZ). 15 czlonkow: 5 stalych z prawem veto (USA, Rosja, Chiny, UK, Francja) + 10 niestalych.
    • Zgromadzenie Ogolne - rekomendacje, dyskusje, budzet ONZ.
    • Sekretariat - Sekretarz Generalny ONZ (obecnie Antonio Guterres, od 2017).
    • Miedzynarodowy Trybunal Sprawiedliwosci - spory miedzy panstwami (Haga).

    II. Glowne formy dzialania:

    1. Operacje pokojowe (peacekeeping) - blue helmets, np. UNIFIL (Liban), UNMIL (Liberia), MINUSMA (Mali).
    2. Sankcje - ekonomiczne, dyplomatyczne (Korea Pln, Iran, Rosja).
    3. Pomoc humanitarna - UNHCR, UNICEF, WFP, OCHA.
    4. Dyplomacja - mediacje, dobre uslugi Sekretarza Generalnego.
    5. Trybunaly miedzynarodowe ad hoc (Jugoslawia, Ruanda).

    III. Aktywnosc Polski:

    • Polska byla niestalym czlonkiem RB ONZ wielokrotnie (ostatnio 2018-2019).
    • Polscy zolnierze w misjach pokojowych: UNDOF (Wzgorza Golan), UNIFIL (Liban), MINUSMA (Mali), inne.
    • Stworzenie polskiego kontyngentu w UNDOF (1974) i UNIFIL (1992).
    • Inicjatywy w RB: rezolucje dot. praw czlowieka, ochrony dziedzictwa, zapobiegania ludobojstwu.

    ⚠ Typowa pułapka: Glowne pulapki: - **Temat 1**: nie napisanie "zaleznosci" tylko "roznic" - polecenie wyraznie zada ZALEZNOSCI miedzy organami, czyli wzajemnych powiazan w polskim systemie i ich brak w amerykanskim. - **Temat 2**: pomylenie postepowania karnego z cywilnym - tu KARNE (KPK, prokuratura, kasacja do SN). - **Temat 3**: ograniczenie sie do ONZ jako calosc - trzeba pokazac OSOBNE KOMPETENCJE ORGANOW (RB, ZO, SG). Druga pulapka: pominiecie Polski - polecenie wymaga uwzglednienia aktywnosci RP.

    Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
22. Matura CKE · maj 2019 · zad. 14 3 pkt konstytucja kwietniowa 1935, trojpodzial wladzy, odpowiedzialnosc konstytucyjna

    Material zrodlowy: przepisy prawne z jednej z polskich konstytucji: Art. 3.1. Organami Panstwa, pozostajacymi pod zwierzchnictwem Prezydenta Rzeczypospolitej, sa: Rzad, Sejm, Senat, Sily Zbrojne, Sady, Kontrola Panstwowa; Art. 28. Prezes Rady Ministrow i Ministrowie sa odpowiedzialni politycznie przed Prezydentem Rzeczypospolitej i moga byc przez Niego w kazdym czasie odwolani; Art. 30.3. Uchwala Izb Polaczonych, oddajaca Prezesa Rady Ministrow lub Ministra pod sad Trybunalu Stanu, zapada wiekszoscia 3/5 glosow; Art. 57.2. Ilekroc Konstytucja lub ustawy dla unormowania poszczegolnej dziedziny z zakresu ustawodawstwa wymagaja ustawy, dziedzina ta moze byc unormowana rowniez dekretem Prezydenta Rzeczypospolitej.

    14.1. "Rozstrzygnij, czy z przytoczonych przepisow prawnych mozna wnioskowac o istnieniu klasycznego trojpodzialu wladzy. Swoj wybor uzasadnij, odnoszac sie do dwoch z tych przepisow." 14.2. "Podaj nazwe rodzaju odpowiedzialnosci czlonkow rzadu okreslonej w art. 30.3."

    Pokaż odpowiedź

    Materialy dotycza Konstytucji kwietniowej z 23 kwietnia 1935 r. (Dz.U. 1935 nr 30 poz. 227).
    14.1. Rozstrzygniecie: NIE - klasycznego trojpodzialu wladzy NIE ma.
    Uzasadnienie (2 z przepisow): (1) Art. 3.1 - wszystkie organy panstwa (Sejm, Senat, Rzad, Sady, Sily Zbrojne, Kontrola Panstwowa) podlegaja zwierzchnictwu Prezydenta. W klasycznym trojpodziale Monteskiusza wladze sa rownorzedne i wzajemnie sie hamuja, a nie podporzadkowane jednemu organowi. (2) Art. 57.2 - Prezydent moze wydawac dekrety z moca ustawy w sprawach zarezerwowanych dla ustaw. To laczy w jednym osrodku wladze ustawodawcza i wykonawcza, co lamie zasade rozdzialu wladz. Alternatywnie: art. 28 - Premier i ministrowie odpowiedzialni przed Prezydentem, ktory moze ich odwolac (silne podporzadkowanie egzekutywy prezydentowi).
    14.2. Odpowiedzialnosc konstytucyjna (przed Trybunalem Stanu, za naruszenie konstytucji lub ustaw w zwiazku z pelniona funkcja).

    ⚠ Typowa pułapka: 14.1: pomylenie systemu prezydenckiego z autorytarnym - w USA tez prezydent jest silny, ale wladze sa odrebne. Konstytucja kwietniowa centralizowala wladze w osobie prezydenta (sanacyjny autorytaryzm). 14.2: pomylenie odpowiedzialnosci konstytucyjnej (Trybunal Stanu, naruszenie prawa) z polityczna (przed Sejmem, za polityke).

    Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
23. Matura CKE · maj 2019 · zad. 16 1 pkt system wladzy w RP, expose, wotum nieufnosci, Sejm, Rada Ministrow

    Material zrodlowy: schemat "System wladzy w Rzeczypospolitej Polskiej" - z Prezydentem RP, Rada Ministrow (Prezes RM, Ministrowie), Sejmem i Senatem oraz relacjami oznaczonymi literami A, B, C, D, E. A - relacja obywatele->Prezydent RP, B - Prezes RM->Prezydent, C - Sejm<->Prezes RM, D - Prezes RM->Sejm, E - Senat-Sejm.

    Polecenie CKE: "Do kazdego podanego dzialania przyporzadkuj wlasciwa litere ze schematu. przedstawienie expose - ............ ; wyrazenie wotum nieufnosci - .........."

    Pokaż odpowiedź

    przedstawienie expose - D (Prezes Rady Ministrow przedstawia expose Sejmowi, art. 154 ust. 2 Konstytucji RP).
    wyrazenie wotum nieufnosci - C (Sejm wyraza wotum nieufnosci Radzie Ministrow lub konkretnemu ministrowi, art. 158-159 Konstytucji RP).

    ⚠ Typowa pułapka: Pulapka: pomylenie expose (przedstawienie programu) z wotum zaufania (glosowanie). Expose to czynnosc przedstawienia (od RM do Sejmu), wotum nieufnosci to glosowanie INICJOWANE przez Sejm wobec RM.

    Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
24. Matura CKE · maj 2019 · zad. 17 1 pkt Trybunal Konstytucyjny, skarga konstytucyjna, niezgodnosc z Konstytucja

    Material zrodlowy: fragment skargi zlozonej w RP - wnioskodawca domaga sie stwierdzenia, ze art. 28 par. 1 i art. 30 par. 1 kpk (kodeksu postepowania karnego) w zakresie, w jakim uniemozliwiaja przed sadami I instancji udzial czynnika spolecznego w sprawowaniu wymiaru sprawiedliwosci, sa niezgodne z art. 45 ust. 1 w zw. z art. 182 Konstytucji RP.

    Polecenie CKE: "Zaznacz poprawne dokonczenie zdania. Organem wlasciwym do rozpatrzenia skargi, ktorej fragment zaprezentowano, jest A. Sad Najwyzszy. B. Trybunal Konstytucyjny. C. Sad Okregowy w Warszawie. D. Naczelny Sad Administracyjny."

    Pokaż odpowiedź

    B. Trybunal Konstytucyjny.

    ⚠ Typowa pułapka: Pulapka: "Sad Najwyzszy" - kasacja od orzeczen sadowych (nie kontrola konstytucyjnosci ustaw). NSA - kontrola decyzji administracyjnych. Sad Okregowy - II instancja w sprawach karnych. TYLKO TK orzeka o zgodnosci ustaw z Konstytucja (art. 188 Konstytucji RP) i rozpatruje skargi konstytucyjne (art. 79).

    Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
25. Matura CKE · maj 2019 · zad. 19 1 pkt samorzad wojewodzki, Sejmik wojewodztwa, Zarzad wojewodztwa

    Material zrodlowy: opisy kompetencji organow samorzadowych w RP (Dz.U. 1998, nr 91, poz. 576 - ustawa o samorzadzie wojewodztwa). Opis 1: do kompetencji organu naleza przygotowywanie projektu i wykonywanie budzetu wojewodztwa, dokonywanie wydatkow budzetowych, zglaszanie propozycji zmian w budzecie. Opis 2: do kompetencji organu naleza uchwalanie budzetu wojewodztwa, rozpatrywanie sprawozdan z wykonania budzetu, sprawozdan finansowych wojewodztwa, sprawozdan z wykonywania wieloletnich programow wojewodztwa.

    Polecenie CKE: "Do kazdego opisu dopisz nazwe organu, ktorego kompetencji dotyczy ten opis."

    Pokaż odpowiedź

    Opis 1. - Zarzad wojewodztwa (organ wykonawczy samorzadu, na czele z Marszalkiem Wojewodztwa - PRZYGOTOWUJE i WYKONUJE budzet).
    Opis 2. - Sejmik wojewodztwa (organ stanowiacy i kontrolny samorzadu - UCHWALA budzet, ROZPATRUJE sprawozdania).

    ⚠ Typowa pułapka: Pulapka: pomylenie samorzadu wojewodztwa (Sejmik, Zarzad) z administracja rzadowa w wojewodztwie (Wojewoda). Wojewoda NIE jest organem samorzadu, tylko terenowym organem rzadu. Druga pulapka: pomylenie kierunkow - kto UCHWALA, a kto WYKONUJE: organ stanowiacy uchwala, wykonawczy wykonuje (tak jak w gminie: Rada Gminy uchwala, Wojt/Burmistrz/Prezydent wykonuje).

    Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
26. Matura CKE · maj 2019 · zad. 24 2 pkt Biuletyn Informacji Publicznej, BIP, dostep do informacji publicznej, Konstytucja RP

    Material zrodlowy: logo "bip" (Biuletyn Informacji Publicznej) oraz fragment aktu prawnego obowiazujacego w RP (Dz.U. 2001 nr 112 poz. 1198 - Ustawa o dostepie do informacji publicznej): Art. 4.1. Obowiazane do udostepniania informacji sa wladze publiczne oraz inne podmioty wykonujace zadania publiczne, w szczegolnosci: 1) organy wladzy publicznej, 2) organy samorzadow gospodarczych i zawodowych.

    24.1. "Zaznacz poprawne dokonczenie zdania. Ustawa, ktorej fragment przytoczono, precyzuje przepis Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej: A. Wladze publiczne nie moga pozyskiwac, gromadzic i udostepniac innych informacji o obywatelach niz niezbedne w demokratycznym panstwie prawnym. B. Obywatel ma prawo do uzyskiwania informacji o dzialalnosci organow wladzy publicznej oraz osob pelniacych funkcje publiczne. C. Rzeczpospolita Polska zapewnia wolnosc prasy i innych srodkow spolecznego przekazu. D. Zapewnia sie wolnosc i ochrone tajemnicy komunikowania sie." 24.2. "Podaj pelna nazwe odpowiadajaca skrotowcowi zapisanemu w logo."

    Pokaż odpowiedź

    24.1. B. Obywatel ma prawo do uzyskiwania informacji o dzialalnosci organow wladzy publicznej oraz osob pelniacych funkcje publiczne (art. 61 Konstytucji RP).
    24.2. Biuletyn Informacji Publicznej.

    ⚠ Typowa pułapka: 24.1: pulapka A - dotyczy art. 51 Konstytucji (ochrona danych osobowych - kierunek przeciwny). Pulapka C - art. 14 (wolnosc prasy). Pulapka D - art. 49 (tajemnica korespondencji). Klucz: art. 61 (prawo do informacji publicznej). 24.2: niektorzy wpisuja "Biuro Informacji Publicznej" - bledny rozwijaciel skrotu.

    Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
27. Matura CKE · maj 2019 · zad. 31 12 pkt wypracowanie WOS, samorzad gminny, Sejm vs Senat, ETPC, Konwencja

    Material zrodlowy: trzy tematy wypracowania do wyboru. Temat 1: "Aktywnosc spolecznosci lokalnej to nie tylko udzial w wyborach organow samorzadu gminnego - scharakteryzuj formy wplywu tej spolecznosci na funkcjonowanie organow gminy oraz na decyzje dotyczace gminnej wspolnoty samorzadowej w Rzeczypospolitej Polskiej." Temat 2: "Porownujac tryb wyboru i kompetencje Sejmu RP i Senatu RP, uzasadnij, ze obowiazujacy w Rzeczypospolitej Polskiej rownolegla parlament jest zgodny z modelem przedstawionej analizy" (z fragmentem o bikameralizmie - cyt. M. Welkowski). Temat 3: "Scharakteryzuj system ochrony praw czlowieka i obywatela Rady Europy oraz Unii Europejskiej - dokumenty dotyczace tych praw, instytucje stojace na strazy ich przestrzegania oraz mozliwosci ich dochodzenia przez obywateli panstw czlonkowskich tych organizacji" (z fragmentem formularza skargi do jednego z trybunalow miedzynarodowych - skargi do ETPC: pkt E. Opis stanu faktycznego, F. Opis zarzucanych narusza, G. Zgodnosc z kryteriami dopuszczalnosci - art. 35 § 1 Konwencji).

    Polecenie CKE: "Wybierz jeden z podanych tematow i napisz wypracowanie."

    Pokaż odpowiedź

    WYPRACOWANIE - punktacja CKE: tresc do 8 pkt + poprawnosc jezykowa, kompozycja, terminologia do 4 pkt = 12 pkt.

    Temat 3 (najczesciej wybierany) - SCHEMAT TRESCI:

    Rada Europy (RE, zal. 1949, siedziba Strasburg, 46 panstw):

    • Dokument: KONWENCJA O OCHRONIE PRAW CZLOWIEKA I PODSTAWOWYCH WOLNOSCI (EKPC, 1950, Polska ratyfikowala 1993). Protokoly dodatkowe (np. zniesienie kary smierci - prot. 6 i 13).
    • Instytucja: Europejski Trybunal Praw Czlowieka (ETPC) w Strasburgu - po jednym sedzim z kazdego panstwa-strony, kadencja 9 lat. Komisarz Praw Czlowieka RE.
    • Dochodzenie: skarga indywidualna po wyczerpaniu krajowych srodkow odwolawczych (6 miesiecy od ostatecznego orzeczenia - po 2022 r. zmieniono na 4 miesiace; art. 35 EKPC). Wyrok ETPC jest WIAZACY dla panstwa.

    Unia Europejska (UE, traktat z Maastricht 1992, 27 panstw):

    • Dokument: KARTA PRAW PODSTAWOWYCH UE (2000, weszla w zycie z Traktatem Lizbonskim 2009). Wartosci UE z art. 2 TUE.
    • Instytucja: Trybunal Sprawiedliwosci UE (TSUE) w Luksemburgu - 27 sedziow + Sad UE. Rzecznik Praw Obywatelskich UE. Agencja Praw Podstawowych UE (FRA) w Wiedniu.
    • Dochodzenie: pytanie prejudycjalne sadu krajowego do TSUE (art. 267 TFUE), skarga obywatela na akt UE do Sadu UE, skarga do Rzecznika UE, skarga do KE o naruszenie prawa UE.

    Roznice:

    • RE: szerszy zasiag (46 panstw, m.in. Rosja do 2022, Ukraina, Turcja), klasyczny system praw I generacji.
    • UE: zasiag tylko 27 panstw, ale glebsza integracja - bezposrednie stosowanie prawa UE, supremacja TSUE.
    • Polska obywatel moze: (a) zlozyc skarge do ETPC, (b) ojciec lub matka sprawy w sadzie krajowym moga zlozyc wniosek o pytanie prejudycjalne do TSUE.

    Klucz: identyfikacja material zrodlowy - formularz skargi do TRYBUNALU EUROPEJSKIEGO PRAW CZLOWIEKA (ETPC) - pkt G dotyczy art. 35 EKPC (warunki dopuszczalnosci).

    ⚠ Typowa pułapka: Pulapka 1: pomylenie RE (Rada Europy, organizacja miedzyrzadowa) z RADA EUROPEJSKA (organ UE - szefowie panstw). Pulapka 2: pomylenie ETPC (Strasburg, EKPC, RE) z TSUE (Luksemburg, prawo UE, UE) z MTS (Haga, ONZ, spory miedzypanstwowe). Pulapka 3: brak struktury w wypracowaniu - klucz CKE wymaga porownania (RE vs UE) oraz odniesienia do materialu zrodlowego (formularz ETPC).

    Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
28. Matura CKE · maj 2018 · zad. 11 4 pkt ustroj polityczny, Republika Wloska, RP, parlament, Rada Ministrow

    Material zrodlowy: fragmenty konstytucji jednego z panstw (biblioteka.sejm.gov.pl, tekst z 23 lipca 2008):

    • Art. 9. Prezydent przewodniczy Radzie Ministrow.
    • Art. 21. Premier kieruje dzialalnoscia Rzadu.
    • Art. 24.1. Parlament uchwala ustawy. Kontroluje dzialalnosc Rzadu. Ocenia jego polityke.
    • Parlament sklada sie ze Zgromadzenia Narodowego i Senatu.
    • Deputowani do Zgromadzenia Narodowego sa wybierani w wyborach bezposrednich.
    • Senat jest wybierany w wyborach posrednich.
    • Art. 39.1. Inicjatywa ustawodawcza przysluguje zarowno Premierowi, jak i czlonkom Parlamentu.
    • Rzadowe projekty ustaw sa rozpatrywane przez Rade Ministrow i wnoszone do prezydium jednej z izb.
    • Art. 45.1. Kazdy rzadowy lub parlamentarny projekt ustawy jest rozpatrywany kolejno przez obie izby Parlamentu w celu przyjecia tekstu w tym samym brzmieniu.

    Polecenia CKE: 11.1. Zaznacz nazwe panstwa, z ktorego ustawy zasadniczej pochodza przytoczone przepisy prawne.

    A. Republika WloskaB. Federacja RosyjskaC. Republika FrancuskaD. Stany Zjednoczone Ameryki

    11.2. Uzupelnij tabele - w kazdym z podanych aspektow podaj rozwiazanie ustrojowe obowiazujace w Rzeczypospolitej Polskiej, ktore rozni sie od rozwiazania przedstawionego w przytoczonych przepisach.

    • A. Wybory parlamentarne
    • B. Sklad Rady Ministrow
    • C. Realizacja funkcji kontrolnej przez parlament
    • D. Inicjatywa ustawodawcza
    • E. Przebieg prac legislacyjnych w parlamencie
    Pokaż odpowiedź

    11.1. Odpowiedz: C. Republika Francuska.

    Wskazniki: (a) Prezydent przewodniczy Radzie Ministrow (typowe dla V Republiki Francuskiej - polprezydencjalizm), (b) Senat wybierany w wyborach posrednich (we Francji Senat wybierany przez kolegium elektorow z samorzadow lokalnych), (c) izby parlamentu: Zgromadzenie Narodowe i Senat (nazewnictwo francuskie - Assemblee Nationale i Senat).

    11.2. Polskie rozwiazania ustrojowe (rozne od francuskich):

    Aspekt	Polska
    A. Wybory parlamentarne	Obie izby (Sejm i Senat) wybierane w wyborach bezposrednich (Sejm proporcjonalnie, Senat wiekszosciowo - 100 jednomandatowych okregow)
    B. Sklad Rady Ministrow	Rade Ministrow tworzy Prezes Rady Ministrow (premier) i ministrowie - Prezydent NIE przewodniczy RM, jest poza nia
    C. Funkcja kontrolna parlamentu	W RP Sejm (nie obie izby rownorzednie) sprawuje kontrole nad rzadem; instrumenty: wotum nieufnosci, interpelacje, zapytania, komisje sledcze
    D. Inicjatywa ustawodawcza	W RP przysluguje: poslom (15), Senatowi, Prezydentowi RP, Radzie Ministrow oraz grupie 100 000 obywateli (inicjatywa obywatelska) - szerszy katalog
    E. Przebieg prac legislacyjnych	W RP NIE wymaga sie identycznego tekstu w obu izbach: Sejm uchwala ustawe, Senat moze ja przyjac, odrzucic lub wprowadzic poprawki, ale ostatnie slowo ma Sejm (bezwzgledna wiekszosc moze odrzucic stanowisko Senatu)

    ⚠ Typowa pułapka: W 11.1 czesty blad: wybor Republiki Wloskiej (tez ma dwuizbowy parlament). Klucz - Prezydent przewodniczy Radzie Ministrow + Senat w wyborach posrednich = jednoznacznie Francja. We Wloszech prezydent jest niezalezny od rzadu, premier kieruje. W 11.2 najczestszy blad punkt E: nieznajomosc procedury polskiej - studenci pisza ze "tez musza sie zgadzac obie izby". W RP to NIE jest wymagane.

    Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
29. Matura CKE · maj 2018 · zad. 12 1 pkt zasady ustrojowe, podzial wladz, Monteskiusz

    Material zrodlowy: tekst "O jednej z zasad ustrojowych" (A. Jamroz, Wprowadzenie do prawoznawstwa, Warszawa 2011): "Chodzi o to, aby zaden z organow panstwa nie dominowal, nie dysponowal monopolem wladzy zagrazajacej bezpieczenstwu i wolnosci jednostki. W idei (zasadzie) [...] tkwilo wiec zalozenie, ze [...] stworzy pewien mechanizm rownowagi miedzy [...] wladzami panstwowymi, realizujacymi [...] rozne funkcje panstwa."

    Polecenie CKE: "Podaj nazwe zasady ustrojowej opisanej w tekscie."

    Pokaż odpowiedź

    Zasada podzialu (i rownowagi) wladz (zasada trojpodzialu wladzy, zasada podzialu wladzy).

    Inne akceptowane sformulowania: "zasada podzialu wladzy panstwowej", "zasada Monteskiusza", "zasada checks and balances".

    ⚠ Typowa pułapka: Czesty blad: napisanie "trojwladza" lub "demokracja" - to nieprecyzyjne. Klucz: tekst wprost mowi o "mechanizmie rownowagi miedzy wladzami panstwowymi realizujacymi rozne funkcje" - to definicja podzialu wladzy. Inny blad: pominiecie slowa "rownowagi" - polskie zasady ustrojowe to "podzial i rownowaga wladz" (art. 10 Konstytucji RP), nie sam podzial.

    Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
30. Matura CKE · maj 2018 · zad. 14 2 pkt NIK, organy kontroli, prawo, Konstytucja RP, ustawa o NIK

    Material zrodlowy: fragmenty Ustawy z dnia 27 marca 1976 r. o Najwyzszej Izbie Kontroli (Dz.U. 1976, nr 12, poz. 66):

    • Art. 2.3. NIK przeprowadza kontrole z urzedu oraz kontrole zlecone przez Rade Ministrow, Prezydium Rzadu i Prezesa Rady Ministrow.
    • Art. 3. Prezes Rady Ministrow sprawuje nadzor nad NIK.
    • Art. 4.1. Prezes NIK jest naczelnym organem administracji panstwowej.
    • Art. 6.1. Do zakresu dzialania NIK nalezy kontrola dzialalnosci 1) organow administracji panstwowej i podleglych jej urzedow [...].

    Polecenie CKE: "Odnoszac sie do obowiazujacych unormowan prawnych, podaj trzy argumenty uzasadniajace, ze przytoczone przepisy prawne pochodza z aktu prawnego, ktory zostal uchylony."

    Pokaż odpowiedź

    Trzy argumenty (wybor):

    1. Podleglosc NIK premierowi - w ustawie z 1976 r. NIK podlegala Prezesowi Rady Ministrow ("nadzor nad NIK"). W obowiazujacym stanie prawnym (Konstytucja RP z 1997 r., art. 202) NIK podlega Sejmowi - jest organem niezaleznym od wladzy wykonawczej.

    2. Prezes NIK jako "naczelny organ administracji panstwowej" - to dawne nazewnictwo i pozycja ustrojowa. Obecnie Prezes NIK NIE jest organem administracji - NIK jest naczelnym organem kontroli panstwowej (art. 202 ust. 1 Konstytucji RP), nie administracji. Powoluje go Sejm na 6-letnia kadencje za zgoda Senatu (art. 205).

    3. Kontrole zlecane przez RM, Prezydium Rzadu, Premiera - obecnie NIK przeprowadza kontrole z wlasnej inicjatywy lub na zlecenie Sejmu i jego organow, Prezydenta RP, Prezesa RM (art. 6 ust. 1 obowiazujacej ustawy z 23 grudnia 1994 r. o NIK). Wykluczone jest podleganie zleceniom rzadu w taki sposob jak w 1976 r.

    4. Sam fakt - obowiazuje nowa ustawa o NIK z 23 grudnia 1994 r. (Dz.U. z 1995 r., nr 13, poz. 59), ktora uchylila ustawe z 1976 r. w calosci. Stan prawny z 1976 r. nie obowiazuje.

    ⚠ Typowa pułapka: Czesty blad: argument "ustawa jest stara" - to za malo. CKE wymaga konkretnych roznic merytorycznych miedzy stanem dawnym a obowiazujacym (zmiana statusu NIK - z organu administracyjnego na kontrolny; zmiana podporzadkowania - z premiera na Sejm). Drugi blad: powolanie sie na nieaktualne przepisy zamiast obowiazujacych (Konstytucji RP art. 202-207).

    Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
31. Matura CKE · maj 2018 · zad. 17 1 pkt stan kleski zywiolowej, Konstytucja RP, organy wladzy

    Material zrodlowy: tekst "O skutkach nawalnicy" (www.rdc.pl) - opis sytuacji w gminie Kosow Lacki (powiat sokolowski, woj. mazowieckie): 80 zniszczonych budynkow, kilkanascie domow bez dachow po piatkowej nawalnicy. Burmistrz oglosil, ze samorzad gminny bedzie zabiegal o ogloszenie stanu kleski zywiolowej.

    Polecenie CKE: "Zaznacz poprawne dokonczenie zdania. W zaistnialej sytuacji - zgodnie z Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej - postulat samorzadu gminnego mogl byc spelniony przez..." A. Prezydenta RP. B. Rade Ministrow RP. C. Staroste Powiatu Sokolowskiego. D. Marszalka Wojewodztwa Mazowieckiego.

    Pokaż odpowiedź

    Odpowiedz: B. Rade Ministrow RP

    Podstawa prawna: Art. 232 Konstytucji RP:
    "W celu zapobiezenia skutkom katastrof naturalnych lub awarii technicznych nosza_cych znamiona kleski zywiolowej oraz w celu ich usuniecia Rada Ministrow moze wprowadzic na czas oznaczony, nie dluzszy niz 30 dni, stan kleski zywiolowej na czesci albo na calym terytorium panstwa. Przedluzenie tego stanu moze nastapic za zgoda Sejmu."

    Dodatkowo: ustawa z dnia 18 kwietnia 2002 r. o stanie kleski zywiolowej szczegolowo reguluje tryb.

    ⚠ Typowa pułapka: Czesty blad: wybor A (Prezydent RP) - mylenie ze stanem **wojennym** i **wyjatkowym**, ktore istotnie wprowadza Prezydent na wniosek RM (art. 229, 230 Konstytucji). Kleska zywiolowa to **wylacznie kompetencja Rady Ministrow** (art. 232). Inny blad: wybor C lub D - starosta i marszalek wojewodztwa nie maja kompetencji wprowadzania stanow nadzwyczajnych. **Stany nadzwyczajne w RP (rozroznienie):** - **stan wojenny** (art. 229) - Prezydent na wniosek RM, niebezpieczenstwo zewnetrzne - **stan wyjatkowy** (art. 230) - Prezydent na wniosek RM, zagrozenie bezpieczenstwa konstytucyjnego/porzadku - **stan kleski zywiolowej** (art. 232) - **Rada Ministrow samodzielnie**

    Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
32. Matura CKE · maj 2018 · zad. 23 1 pkt Konstytucja RP, opieka konsularna, prawa obywateli za granica

    Material zrodlowy: fragment Ustawy z dnia 25 czerwca 2015 r. Prawo konsularne (Dz.U. 2015, poz. 1274): "Art. 20.2. Pomoc konsularna jest udzielana w niezbednym zakresie i z zastosowaniem srodkow koniecznych do ochrony istotnych praw i interesow obywatela polskiego."

    Polecenie CKE: "Zaznacz poprawne dokonczenie zdania. Przytoczony fragment ustawy ma zwiazek z nastepujacym przepisem Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej:"

    • A. Wladze publiczne sa obowiazane do zapewnienia szczegolnej opieki zdrowotnej dzieciom, kobietom ciezarnym [...] i osobom w podeszlym wieku.
    • B. Osobom niepelnosprawnym wladze publiczne udzielaja, zgodnie z ustawa, pomocy w zabezpieczaniu egzystencji, przysposobieniu do pracy oraz komunikacji spolecznej.
    • C. Podczas pobytu za granica obywatel polski ma prawo do opieki ze strony Rzeczypospolitej Polskiej.
    • D. Wlasnosc, inne prawa majatkowe oraz prawo dziedziczenia podlegaja rownej dla wszystkich ochronie prawnej.
    Pokaż odpowiedź

    Odpowiedz: C

    Uzasadnienie: Cytat z odpowiedzi C to art. 36 Konstytucji RP: "Podczas pobytu za granica obywatel polski ma prawo do opieki ze strony Rzeczypospolitej Polskiej."

    Ustawa Prawo konsularne (2015) jest aktem wykonawczym do tego przepisu konstytucyjnego - okresla, w jakim zakresie i przez kogo (konsulow RP) realizowana jest ta opieka.

    ⚠ Typowa pułapka: Najczestszy blad: wybor A lub B (kwestia opieki nad slabymi grupami) lub D (ochrona wlasnosci). Te przepisy dotycza ROZNYCH praw konstytucyjnych: - A = art. 68 ust. 3 (opieka zdrowotna) - B = art. 69 (osoby niepelnosprawne) - D = art. 64 ust. 2 (ochrona wlasnosci) Klucz: ustawa **Prawo konsularne** dotyczy specyficznie opieki nad obywatelami **za granica** - to dokladnie tematyka art. 36 Konstytucji (odpowiedz C).

    Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →