Prawa człowieka: wolności, ETPC i Rzecznik Praw Obywatelskich

14 zadań z oficjalnych arkuszy matury rozszerzonej z wiedzy o społeczeństwie (2018–2022). Spróbuj rozwiązać samodzielnie, potem odsłoń odpowiedź — przy każdym zadaniu znajdziesz typową pułapkę, na której wykładają się maturzyści.

Matura CKE · maj 2022 · zad. 23 1 pkt prawa czlowieka, prawa pozytywne, prawa II generacji, prawa socjalne, ekonomiczne, kulturalne
Tekst (eduteka.pl) o prawach pozytywnych: kategorie uprawnien jednostki do uzyskania swiadczen na jej rzecz; spoleczenstwo "splaca dlug" wobec jednostki za posrednictwem panstwa (np. podzial dochodu narodowego); prawa "poprzez panstwo".

5 artykulow Konstytucji RP:
- Art. 41 ust. 1 — nietykalnosc osobista, wolnosc osobista.
- Art. 61 ust. 1 — prawo do uzyskiwania informacji o dzialalnosci organow publicznych.
- Art. 68 ust. 1 — prawo do ochrony zdrowia.
- Art. 70 ust. 1 — prawo do nauki.
- Art. 77 ust. 1 — prawo do wynagrodzenia szkody przez niezgodne z prawem dzialanie organu wladzy publicznej.
Uzupelnij tekst — wpisz wlasciwe numery.

Prawa II generacji, ktorych dotyczy tekst, uregulowano m.in. w przytoczonych art. ...... i ...... .
Pokaż odpowiedź
Art. 68 ust. 1 (prawo do ochrony zdrowia) i Art. 70 ust. 1 (prawo do nauki).

Uzasadnienie:

Prawa II generacji (klasyfikacja K. Vasaka) = prawa socjalne, ekonomiczne i kulturalne (Powszechna Deklaracja Praw Czlowieka 1948 i Miedzynarodowy Pakt Praw Gospodarczych, Spolecznych i Kulturalnych 1966):
- Prawo do pracy, do wynagrodzenia, do ubezpieczenia spolecznego.
- Prawo do ochrony zdrowia (art. 68 Konstytucji RP) → roszczenie do swiadczen NFZ, opieki zdrowotnej.
- Prawo do nauki (art. 70 Konstytucji RP) → bezplatna edukacja w szkolach publicznych, prawo do studiowania.
- Prawo do mieszkania, do urlopu, do udzialu w kulturze.
To prawa pozytywne w sensie filozoficznym — wymagaja od panstwa dzialania (finansowania, organizowania uslug), nie tylko powstrzymywania sie (jak prawa I generacji).

Pozostale artykuly:
- Art. 41 — nietykalnosc osobista → prawo I generacji (osobiste, negatywne).
- Art. 61 — prawo do informacji → prawo III generacji (polityczno-obywatelskie, prawo dostepu do informacji publicznej).
- Art. 77 — wynagrodzenie szkody → prawo proceduralne / prawo I generacji (ochrona przed dzialaniem panstwa).
⚠ Typowa pułapka: Pulapki: - **Generacje praw czlowieka** (K. Vasak, 1979): - **I generacja** — prawa **osobiste i polityczne** (wolnosc, zycie, nietykalnosc, swoboda wypowiedzi, wybory) — XVIII w., Deklaracja Praw Czlowieka i Obywatela. - **II generacja** — prawa **socjalne, ekonomiczne, kulturalne** (praca, ochrona zdrowia, nauka, mieszkanie) — XX w., panstwo opiekuncze. - **III generacja** — prawa **solidarnosciowe / kolektywne** (do pokoju, do rozwoju, do zdrowego srodowiska, narodow) — od lat 70. - Czesty blad: zaliczanie prawa do informacji (art. 61) do II generacji — to **prawo polityczne** (kontrola wladzy przez obywateli), nalezace do I lub III generacji. - Klucz: prawa II generacji wymagaja **swiadczen** od panstwa (zdrowie, nauka).
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
Matura CKE · maj 2021 · zad. 9 1 pkt Dyskryminacja ze względu na wiek (ageizm)

Zaznacz właściwe dokończenie zdania.

Zjawisko polegające na dyskryminacji osób ze względu na ich wiek – zwłaszcza w odniesieniu do osób starszych – określane jest mianem A. ageizmu. B. seksizmu. C. ksenofobii. D. szowinizmu.
Pokaż odpowiedź
Poprawna odpowiedź: A. ageizm.

Ageizm (od ang. age – wiek) to dyskryminacja ze względu na wiek,
najczęściej osób starszych (ale również młodszych). Termin wprowadzony
w 1969 r. przez Roberta N. Butlera.

Pozostałe:
- B. seksizm – dyskryminacja ze względu na płeć
- C. ksenofobia – lęk i wrogość wobec obcych (cudzoziemców)
- D. szowinizm – skrajny nacjonalizm, ślepe uwielbienie własnego narodu
⚠ Typowa pułapka: Łatwe – ale trzeba znać sam termin "ageizm", który jest mniej oczywisty po polsku.
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
Matura CKE · maj 2021 · zad. 20 1 pkt Wniosek RPO – Sąd Najwyższy

Podaj nazwę organu, do którego Rzecznik Praw Obywatelskich może skierować wniosek opisany w materiale źródłowym.
Pokaż odpowiedź
Sąd Najwyższy.

Rzecznik Praw Obywatelskich może wystąpić z wnioskiem do Sądu Najwyższego
o podjęcie uchwały mającej na celu wyjaśnienie przepisów prawnych budzących
wątpliwości lub których stosowanie wywołało rozbieżności w orzecznictwie.

Podstawa: ustawa z 15 lipca 1987 r. o Rzeczniku Praw Obywatelskich
(art. 16 ust. 2 pkt 4) oraz ustawa z 8 grudnia 2017 r. o Sądzie Najwyższym
(art. 83) – RPO jest jednym z podmiotów uprawnionych do złożenia
tzw. wniosku abstrakcyjnego do SN o podjęcie uchwały.

Inne kompetencje RPO (które mogą być pułapkami):
- skarga konstytucyjna / wniosek do Trybunału Konstytucyjnego – inny tryb,
- kasacja w sprawach karnych (do Sądu Najwyższego),
- skarga nadzwyczajna do SN (po reformie z 2017 r.),
- wystąpienia do organów administracji.
Bez konkretnej treści tekstu trudno bez wahania wskazać, czy chodzi o uchwałę
SN, czy o kasację, czy o wniosek do TK – kontekst tekstu w arkuszu rozstrzyga.
Najczęściej w takich zadaniach odpowiedzią jest Sąd Najwyższy
(uchwała wyjaśniająca) lub Trybunał Konstytucyjny (wniosek o zbadanie
zgodności z Konstytucją).
⚠ Typowa pułapka: RPO nie jest sądem ani organem ścigania – kieruje **wnioski** do innych organów (TK, SN, sąd administracyjny, prokuratura), nie wydaje samodzielnie orzeczeń.
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
Matura CKE · maj 2021 · zad. 23 1 pkt Konstytucja RP – prawa ekonomiczne, polityczne, osobiste

Do każdego z przepisów Konstytucji RP przyporządkuj właściwą kategorię praw (osobiste / polityczne / ekonomiczne, socjalne i kulturalne).
Pokaż odpowiedź
Trzy kategorie praw i wolności w Konstytucji RP:

Prawa i wolności osobiste (art. 38–56) – chronią autonomię i godność
osoby: prawo do życia (38), nietykalność i wolność osobista (41), prawo
do sądu (45), prawo do prywatności (47), zakaz tortur (40), wolność
sumienia i religii (53), wolność słowa (54).

Prawa i wolności polityczne (art. 57–63) – dotyczą udziału w życiu
publicznym: wolność zgromadzeń (57), wolność zrzeszania się (58), prawo
do udziału w referendum i wyborach (62), prawo dostępu do służby publicznej
(60), petycje (63).

Prawa i wolności ekonomiczne, socjalne i kulturalne (art. 64–76) –
dotyczą sfery bytu materialnego, pracy i kultury: prawo własności (64),
prawo do pracy i wyboru zawodu (65), bezpieczne warunki pracy (66), prawo
do zabezpieczenia społecznego (67), prawo do ochrony zdrowia (68),
prawo do nauki (70), ochrona rodziny (71), prawa konsumenta (76).

Typowe przyporządkowanie:
- art. 68 ("Każdy ma prawo do ochrony zdrowia") → ekonomiczne, socjalne
  i kulturalne (prawo socjalne);
- art. 60 ("Obywatele polscy korzystający z pełni praw publicznych mają
  prawo dostępu do służby publicznej") → polityczne;
- art. 40 ("Nikt nie może być poddany torturom...") → osobiste.
⚠ Typowa pułapka: **Prawo do ochrony zdrowia (art. 68)** to **socjalne**, NIE osobiste – mimo że "zdrowie" intuicyjnie wydaje się osobiste, w Konstytucji jest to prawo z grupy socjalnej (wymaga aktywności państwa w zakresie świadczeń).
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
Matura CKE · maj 2021 · zad. 24 2 pkt Skarga do ETPCz – wyczerpanie środków krajowych; Rada Europy

24.1. Rozstrzygnij, czy trybunał, którego dotyczą materiały źródłowe, miałby podstawy do rozpatrzenia wskazanej w tekście skargi Jana Jackiego. Odpowiedź uzasadnij, odnosząc się do unormowania z przytoczonych przepisów prawnych.

24.2. Dokończ zdanie. Zaznacz właściwą odpowiedź spośród podanych.

Trybunał, którego dotyczą materiały źródłowe, działa w ramach systemu ochrony praw i wolności człowieka stworzonego przez A. Radę Europy. B. Unię Europejską. C. Organizację Narodów Zjednoczonych. D. Organizację Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie.
Pokaż odpowiedź
24.1. Rozstrzygnięcie: TAK, Europejski Trybunał Praw Człowieka miałby
podstawy do rozpatrzenia skargi Jana Jackiego.

Uzasadnienie:
- Zgodnie z art. 35 ust. 1 Konwencji o ochronie praw człowieka
  i podstawowych wolności (EKPC) Trybunał może rozpatrywać sprawę
  po wyczerpaniu wszystkich krajowych środków odwoławczych i w ciągu
  sześciu miesięcy od daty podjęcia ostatecznej decyzji w sprawie.
- Jacki wyczerpał krajowe środki odwoławcze: złożył odwołanie
  do organu II instancji (Mazowiecki Wojewódzki Inspektor Nadzoru
  Geodezyjnego i Kartograficznego), następnie zaskarżył decyzję do
  Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie – który utrzymał
  decyzję w mocy (wrzesień 2018). Ostateczne orzeczenie zapadło,
  a w styczniu 2019 (czyli w terminie 6 miesięcy od ostatecznego
  rozstrzygnięcia) Jacki złożył skargę do ETPCz.
- Skarga została skonstruowana według właściwego wzoru.
- Spełnione są zatem warunki formalne z art. 35 ust. 1 EKPC.
24.2. Poprawna odpowiedź: A. Rada Europy.

ETPCz (Europejski Trybunał Praw Człowieka) w Strasburgu działa w ramach
Rady Europy (organizacja założona 1949 r., 46 państw członkowskich
po wykluczeniu Rosji w 2022) na podstawie Europejskiej Konwencji Praw
Człowieka z 1950 r.

NIE należy mylić Rady Europy z Radą Unii Europejskiej ani Radą
Europejską – to trzy różne organizacje.
⚠ Typowa pułapka: Klasyczna pułapka: **Rada Europy** (RE, Strasburg, 46 państw, ETPCz) vs **Rada Europejska** (organ UE, szefowie państw UE) vs **Rada Unii Europejskiej** (organ ustawodawczy UE razem z PE). To trzy zupełnie różne organy.
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
Matura CKE · maj 2020 · zad. 21 1 pkt prawa czlowieka, wolnosci, ikonografia, plakat spoleczny

Plakaty dotyczace lamania jednej z wolnosci czlowieka (autorzy: M. Saba'aneh i P.X. Molina, na podstawie: www.cartoonmovement.com).

Plakat 1: pokazuje olowek przylozony do desek przez dwa zaciski/sruby (kompozycja gniotaca/blokujaca narzedzie pisania).

Plakat 2: pokazuje czarna chmure/dym formowany w ksztalt potwora pochwytujacego biala golebice (golabka pokoju).

Uzasadnij, ze plakaty dotycza lamania tej samej wolnosci czlowieka - w odpowiedzi podaj nazwe tej wolnosci i odniesi sie do wlasciwych elementow graficznych tych plakatow.

Pokaż odpowiedź

Nazwa wolnosci: wolnosc slowa (wolnosc wypowiedzi, wolnosc wyrazania pogladow).

Plakat 1 - olowek to symbol pisanego slowa, prasy, dziennikarstwa, sztuki rysunkowej (rysownicy, autorzy karykatur). Sruby/zaciski dociskajace go to symbol cenzury, blokady, ograniczania mozliwosci pisania/wypowiedzi. Obrazuje to opresje wobec dziennikarzy, rysownikow, pisarzy - tych, ktorzy poslugja sie slowem pisanym. Olowek nie moze pisac, bo jest unieruchomiony.

Plakat 2 - golebica (golabek pokoju) to symbol pokoju, ale takze symbol slowa Bozego, dobrej nowiny, wolnosci duchowej. W kontekscie wolnosci slowa - golebica niesie wiadomosc/przeslanie. Czarny dym/chmura atakujaca i pochlaniajaca golebice to symbol opresji, niszczenia wolnosci niesienia przekazu. Wolnosc wypowiedzi jest tlumiona przez czarne sily (cenzura, reziim, autorytaryzm).

Oba plakaty pokazuja lamanie wolnosci slowa: pierwszy - przez fizyczne uniemozliwienie pisania (sruby na olowku), drugi - przez metafore niszczenia niosacych przekaz (golebica atakowana przez czarny dym/chmure). Wspolny mianownik: opresja wobec tych, ktorzy mowia, pisza, niosa slowo.

⚠ Typowa pułapka: Czesty blad: napisanie "wolnosc prasy" - to OK, bo to czesc wolnosci slowa, ale lepsza odpowiedz jest szersza - "wolnosc slowa/wypowiedzi". Drugi blad: opis plakatow BEZ POWIAZANIA Z WOLNOSCIA - polecenie wymaga odniesienia do elementow graficznych i powiazania ich z TA SAMA wolnoscia. Trzeci blad: napisanie "wolnosc twórczosci artystycznej" - to mozliwe ale waska interpretacja.
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
Matura CKE · maj 2020 · zad. 22 2 pkt Powszechna Deklaracja Praw Czlowieka, ONZ, uniwersalizm praw

Fragment deklaracji dotyczacej praw czlowieka (z G. Michalowska, Prawa czlowieka i ich ochrona, Warszawa 2000, s. 115-117). Tekst zawiera fragment preambuly: "ZWAZYWSZY, ze uznanie przyrodzonej godnosci oraz rownych i niezbywalnych praw wszystkich czlonkow wspolnoty ludzkiej jest podstawa wolnosci, sprawiedliwosci i pokoju swiata, ZWAZYWSZY, ze nieposzanowanie i nieprzestrzeganie praw czlowieka doprowadzilo do aktow barbarzynstwa, ktore wstrzasnely sumieniem ludzkosci, i ze ogloszono uroczyscie jako najwznioslejszy cel ludzkosci ze zdobywania takiej wolnosci [...] PRZETO ZGROMADZENIE OGOLNE oglasza uroczyscie [...] niniejsza Deklaracje [...] dla wszystkich ludzi i wszystkich narodow [...]" www.unic.un.org.pl

O prawach czlowieka. Prawa czlowieka zrodzily sie w europejskim systemie panstw [...] wywodzacych sie z kultury europejskiej. [...] Tymczasem rozne czesci swiata roznia sie pod wzgledem wlasnych rytmow, trakcji tradycji politycznych, prawnych i kulturowych jako czynniki integrujace spolecznosc lokalna. [...] Universalny charakter praw przyjetych z inspiracji Zachodu na gruncie Narodow Zjednoczonych nie wystarcza, aby wlasne obyczaje i tradycje narodowe i odrzucic. [...] Tradycji kulturowych przestrzega sie nie tylko ze wzgledow ekonomicznych, ale rowniez jako podstawe ich istnienia [...].

22.1. Podaj nazwe deklaracji, ktorej fragment przytoczono.

22.2. Na podstawie materialow zrodlowych sformuluj argument i kontrargument do tezy: Prawa czlowieka maja charakter uniwersalny.
Pokaż odpowiedź
22.1. Powszechna Deklaracja Praw Czlowieka (przyjeta przez Zgromadzenie Ogolne ONZ 10 grudnia 1948 r. w Paryzu, rezolucja 217 A III).

Sygnaly w tekscie:
- "ZGROMADZENIE OGOLNE oglasza uroczyscie [...] niniejsza Deklaracje" - to Zgromadzenie Ogolne ONZ;
- "akty barbarzynstwa, ktore wstrzasnely sumieniem ludzkosci" - nawiazanie do II wojny swiatowej i Holocaustu;
- "dla wszystkich ludzi i wszystkich narodow" - charakter uniwersalny.
22.2.

Argument ZA (prawa czlowieka maja charakter uniwersalny):

Powszechna Deklaracja Praw Czlowieka zostala uchwalona przez Zgromadzenie Ogolne ONZ dla wszystkich ludzi i wszystkich narodow (cytat z preambuly). Opiera sie na przyrodzonej godnosci czlowieka i rownych, niezbywalnych prawach wszystkich czlonkow wspolnoty ludzkiej - czyli prawach przynaleznych kazdej osobie niezaleznie od narodowosci, rasy, religii, kultury czy plci. Sam dokument zostal podpisany w 1948 r. przez wiekszosc panstw swiata, co pokazuje globalne uznanie tych praw. Uniwersalnosc jest zasada zalozycielska systemu praw czlowieka.

Kontrargument PRZECIW (prawa czlowieka NIE maja charakteru uniwersalnego):

Drugi tekst zwraca uwage, ze prawa czlowieka zrodzily sie w europejskim systemie panstw, wywodzacych sie z kultury europejskiej. Rozne czesci swiata maja wlasne tradycje polityczne, prawne i kulturowe (np. systemy prawne oparte na szariacie, prawie konfucjanskim, prawie zwyczajowym), ktore moga byc nie do pogodzenia z zachodnim koncepcjem praw indywidualnych. Universalny charakter praw przyjetych z inspiracji Zachodu moze byc postrzegany jako forma kulturowego imperializmu lub narzucania zachodnich wartosci. To relatywizm kulturowy - argument, ze prawa czlowieka sa konstrukcja kulturowa, a nie obiektywnie uniwersalna.
⚠ Typowa pułapka: Glowna pulapka: napisanie "Deklaracja Praw Czlowieka i Obywatela" - to dokument FRANCUSKI z 1789 r. (rewolucja francuska), inny dokument. CKE oczekuje PEINEJ nazwy: Powszechna Deklaracja Praw Czlowieka. Drugi blad: argument i kontrargument BEZ ODNIESIENIA DO TEKSTU - polecenie wymaga uzasadnien z materialow zrodlowych. Trzeci blad: pomylenie argumentu z kontrargumentem.
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
Matura CKE · maj 2019 · zad. 17 1 pkt Trybunal Konstytucyjny, skarga konstytucyjna, niezgodnosc z Konstytucja

Material zrodlowy: fragment skargi zlozonej w RP - wnioskodawca domaga sie stwierdzenia, ze art. 28 par. 1 i art. 30 par. 1 kpk (kodeksu postepowania karnego) w zakresie, w jakim uniemozliwiaja przed sadami I instancji udzial czynnika spolecznego w sprawowaniu wymiaru sprawiedliwosci, sa niezgodne z art. 45 ust. 1 w zw. z art. 182 Konstytucji RP.

Polecenie CKE: "Zaznacz poprawne dokonczenie zdania. Organem wlasciwym do rozpatrzenia skargi, ktorej fragment zaprezentowano, jest A. Sad Najwyzszy. B. Trybunal Konstytucyjny. C. Sad Okregowy w Warszawie. D. Naczelny Sad Administracyjny."

Pokaż odpowiedź

B. Trybunal Konstytucyjny.

⚠ Typowa pułapka: Pulapka: "Sad Najwyzszy" - kasacja od orzeczen sadowych (nie kontrola konstytucyjnosci ustaw). NSA - kontrola decyzji administracyjnych. Sad Okregowy - II instancja w sprawach karnych. TYLKO TK orzeka o zgodnosci ustaw z Konstytucja (art. 188 Konstytucji RP) i rozpatruje skargi konstytucyjne (art. 79).
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
Matura CKE · maj 2019 · zad. 18 2 pkt Rzecznik Praw Obywatelskich, RPO, ustawa z 1987 r., PRON

Material zrodlowy: przepisy prawne z polskiej ustawy uchwalonej w 1987 roku (Dz.U. 1987, nr 21, poz. 123). Przepis 1: Rzecznik bada, czy wskutek dzialania lub zaniechania organow, organizacji i instytucji nie nastapilo naruszenie prawa, a takze zasad wspolzycia i sprawiedliwosci spolecznej. Przepis 2: Rzecznika powoluje Sejm na wniosek Prezydium Sejmu, zgloszony po zasiegnieciu opinii Rady Krajowej Patriotycznego Ruchu Odrodzenia Narodowego. Przepis 3: Wniosek kierowany do Rzecznika jest wolny od oplat. Przepis 4: Organ, organizacja lub instytucja zobowiazane sa wspoldzialac z Rzecznikiem.

18.1. "Podaj pelna nazwe instytucji, ktorej dotycza przytoczone przepisy prawne." 18.2. "Podaj numer przepisu prawnego, ktory stracil aktualnosc. Swoj wybor uzasadnij, przytaczajac obowiazujace uregulowania w tym zakresie."

Pokaż odpowiedź

18.1. Rzecznik Praw Obywatelskich (RPO) - urzad powolany ustawa z 15 lipca 1987 r. (Dz.U. 1987 nr 21 poz. 123).
18.2. Numer 2.
Uzasadnienie: Przepis 2 stracil aktualnosc, poniewaz: (a) Patriotyczny Ruch Odrodzenia Narodowego (PRON) byl organizacja PRL-owska, ktora zostala rozwiazana w 1989 r. - obecnie nie istnieje, wiec nie moze opiniowac; (b) Zgodnie z art. 209 Konstytucji RP z 1997 r. oraz aktualna ustawa z 15 lipca 1987 r. (w wersji znowelizowanej), Rzecznika Praw Obywatelskich powoluje SEJM ZA ZGODA SENATU, na wniosek Marszalka Sejmu lub grupy co najmniej 35 poslow. Kadencja RPO wynosi 5 lat.

⚠ Typowa pułapka: 18.1: pomylenie z "Rzecznikiem Praw Dziecka" (powolany dopiero w 2000 r.) lub "Rzecznikiem Praw Pacjenta" (2008). 18.2: niektorzy podaja Przepis 1 (zasady wspolzycia spolecznego brzmia archaicznie), ale formula nadal jest w ustawie. Druga pulapka: zaledne pol-uzasadnienie - klucz wymaga PRZYTOCZENIA aktualnych regulacji (art. 209 Konstytucji + udzial Senatu).
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
Matura CKE · maj 2019 · zad. 25 1 pkt prawa czlowieka, Pakty Praw Czlowieka, ONZ, Komitet Praw Czlowieka

Material zrodlowy: fragmenty dokumentu miedzynarodowego dotyczacego praw i wolnosci czlowieka (Dz.U. nr 38 poz. 167). Preambula odnosi sie do Powszechnej Deklaracji Praw Czlowieka. Art. 6.1. Kazda istota ludzka ma przyrodzone prawo do zycia. Art. 19.2. Kazdy czlowiek ma prawo do swobodnego wyrazania opinii. Art. 21. Uznaje sie prawo do pokojowego zgromadzania sie. Art. 28.1. Powoluje sie Komitet Praw Czlowieka.

Polecenie CKE: "Zaznacz poprawne dokonczenie zdania. Dokument, w ktorym zamieszczono przytoczone przepisy prawne, to A. Karta Narodow Zjednoczonych. B. Powszechna Deklaracja Praw Czlowieka. C. Miedzynarodowy pakt praw obywatelskich i politycznych. D. Miedzynarodowy pakt praw gospodarczych, spolecznych i kulturalnych."

Pokaż odpowiedź

C. Miedzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych (MPPOiP, 1966 r., ratyfikowany przez Polske w 1977 r.).

⚠ Typowa pułapka: Pulapka B - "Powszechna Deklaracja" jest WZMIANKOWANA w preambule, ale to inny dokument (1948, deklaracja - nie ma mocy wiazacej, nie powoluje Komitetu). Pulapka D - MPPGSiK chroni inne prawa (praca, edukacja, zdrowie, kultura), nie wolnosci osobiste (zycie, opinia, zgromadzenia). Pulapka A - Karta NZ to ustrojowy dokument ONZ, nie katalog praw. Klucz: Komitet Praw Czlowieka + prawa I generacji (osobiste i polityczne) = MPPOiP.
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
Matura CKE · maj 2019 · zad. 31 12 pkt wypracowanie WOS, samorzad gminny, Sejm vs Senat, ETPC, Konwencja

Material zrodlowy: trzy tematy wypracowania do wyboru. Temat 1: "Aktywnosc spolecznosci lokalnej to nie tylko udzial w wyborach organow samorzadu gminnego - scharakteryzuj formy wplywu tej spolecznosci na funkcjonowanie organow gminy oraz na decyzje dotyczace gminnej wspolnoty samorzadowej w Rzeczypospolitej Polskiej." Temat 2: "Porownujac tryb wyboru i kompetencje Sejmu RP i Senatu RP, uzasadnij, ze obowiazujacy w Rzeczypospolitej Polskiej rownolegla parlament jest zgodny z modelem przedstawionej analizy" (z fragmentem o bikameralizmie - cyt. M. Welkowski). Temat 3: "Scharakteryzuj system ochrony praw czlowieka i obywatela Rady Europy oraz Unii Europejskiej - dokumenty dotyczace tych praw, instytucje stojace na strazy ich przestrzegania oraz mozliwosci ich dochodzenia przez obywateli panstw czlonkowskich tych organizacji" (z fragmentem formularza skargi do jednego z trybunalow miedzynarodowych - skargi do ETPC: pkt E. Opis stanu faktycznego, F. Opis zarzucanych narusza, G. Zgodnosc z kryteriami dopuszczalnosci - art. 35 § 1 Konwencji).

Polecenie CKE: "Wybierz jeden z podanych tematow i napisz wypracowanie."
Pokaż odpowiedź
WYPRACOWANIE - punktacja CKE: tresc do 8 pkt + poprawnosc jezykowa, kompozycja, terminologia do 4 pkt = 12 pkt.

Temat 3 (najczesciej wybierany) - SCHEMAT TRESCI:

Rada Europy (RE, zal. 1949, siedziba Strasburg, 46 panstw):
- Dokument: KONWENCJA O OCHRONIE PRAW CZLOWIEKA I PODSTAWOWYCH WOLNOSCI (EKPC, 1950, Polska ratyfikowala 1993). Protokoly dodatkowe (np. zniesienie kary smierci - prot. 6 i 13).
- Instytucja: Europejski Trybunal Praw Czlowieka (ETPC) w Strasburgu - po jednym sedzim z kazdego panstwa-strony, kadencja 9 lat. Komisarz Praw Czlowieka RE.
- Dochodzenie: skarga indywidualna po wyczerpaniu krajowych srodkow odwolawczych (6 miesiecy od ostatecznego orzeczenia - po 2022 r. zmieniono na 4 miesiace; art. 35 EKPC). Wyrok ETPC jest WIAZACY dla panstwa.
Unia Europejska (UE, traktat z Maastricht 1992, 27 panstw):
- Dokument: KARTA PRAW PODSTAWOWYCH UE (2000, weszla w zycie z Traktatem Lizbonskim 2009). Wartosci UE z art. 2 TUE.
- Instytucja: Trybunal Sprawiedliwosci UE (TSUE) w Luksemburgu - 27 sedziow + Sad UE. Rzecznik Praw Obywatelskich UE. Agencja Praw Podstawowych UE (FRA) w Wiedniu.
- Dochodzenie: pytanie prejudycjalne sadu krajowego do TSUE (art. 267 TFUE), skarga obywatela na akt UE do Sadu UE, skarga do Rzecznika UE, skarga do KE o naruszenie prawa UE.
Roznice:
- RE: szerszy zasiag (46 panstw, m.in. Rosja do 2022, Ukraina, Turcja), klasyczny system praw I generacji.
- UE: zasiag tylko 27 panstw, ale glebsza integracja - bezposrednie stosowanie prawa UE, supremacja TSUE.
- Polska obywatel moze: (a) zlozyc skarge do ETPC, (b) ojciec lub matka sprawy w sadzie krajowym moga zlozyc wniosek o pytanie prejudycjalne do TSUE.
Klucz: identyfikacja material zrodlowy - formularz skargi do TRYBUNALU EUROPEJSKIEGO PRAW CZLOWIEKA (ETPC) - pkt G dotyczy art. 35 EKPC (warunki dopuszczalnosci).
⚠ Typowa pułapka: Pulapka 1: pomylenie RE (Rada Europy, organizacja miedzyrzadowa) z RADA EUROPEJSKA (organ UE - szefowie panstw). Pulapka 2: pomylenie ETPC (Strasburg, EKPC, RE) z TSUE (Luksemburg, prawo UE, UE) z MTS (Haga, ONZ, spory miedzypanstwowe). Pulapka 3: brak struktury w wypracowaniu - klucz CKE wymaga porownania (RE vs UE) oraz odniesienia do materialu zrodlowego (formularz ETPC).
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
Matura CKE · maj 2018 · zad. 22 2 pkt prawa czlowieka, Europejska Konwencja Praw Czlowieka, Rada Europy
Material zrodlowy: fragment dokumentu dotyczacego praw czlowieka (bip.ms.gov.pl): "Rzady Panstw-Sygnatariuszy, [...] zdecydowane jako Rzady panstw europejskich, dzialajacych w tym samym duchu i posiadajacych wspolne dziedzictwo idealow i tradycji politycznych, poszanowania wolnosci i rzadow prawa, podjac pierwsze kroki w celu zbiorowego zagwarantowania niektorych praw wymienionych w Powszechnej Deklaracji, uzgodnily, co nastepuje: [...] Art. 7. [...] 1. Nikt nie moze byc uznany za winnego popelnienia czynu polegajacego na dzialaniu lub zaniechaniu dzialania, ktory wedlug prawa wewnetrznego lub miedzynarodowego nie stanowil w czasie jego popelnienia zagrozonego kara w czasie jego popelnienia. Art. 34. [...] Trybunal moze przyjmowac skargi kazdej osoby, organizacji pozarzadowej lub grupy jednostek, ktora uwaza, ze stala sie ofiara naruszenia przez jedna z Wysokich Ukladajacych sie Stron praw zawartych w [...] niniejszym dokumencie."

Polecenia CKE: 22.1. Zaznacz dwa zdania dotyczace dokumentu, ktorego fragment przytoczono:
- A. Polska ratyfikowala go w 1977 roku.
- B. Zostal on przyjety w ramach systemu Organizacji Narodow Zjednoczonych.
- C. Wskazano w nim mechanizmy dochodzenia praw i wolnosci czlowieka.
- D. Nosi on nazwe Konwencja o ochronie praw czlowieka i podstawowych wolnosci.
- E. Trybunal, ktorego dotyczy art. 34 dokumentu, to Trybunal Sprawiedliwosci UE.
22.2. Podaj nazwe zasady prawa unormowanej w przepisie prawnym przytoczonym w art. 7.1.
Pokaż odpowiedź
22.1. Dwa prawdziwe zdania: C i D.
- C - PRAWDA - art. 34 wprost ustanawia mechanizm skargi indywidualnej do Trybunalu.
- D - PRAWDA - dokument to wlasnie Konwencja o ochronie praw czlowieka i podstawowych wolnosci (Europejska Konwencja Praw Czlowieka, EKPC), Rzym 1950.
Falszywe:
- A FALSZ - Polska ratyfikowala EKPC w 1993 roku (NIE 1977 - to ratyfikacja Paktow Praw Czlowieka ONZ).
- B FALSZ - dokument przyjety w ramach Rady Europy, NIE ONZ.
- E FALSZ - art. 34 dotyczy Europejskiego Trybunalu Praw Czlowieka w Strasburgu (organ Rady Europy), NIE TSUE w Luksemburgu (organ UE).
22.2. Zasada nullum crimen sine lege (nie ma przestepstwa bez ustawy) - lacinski paremia oznaczajaca zakaz karania za czyn, ktory nie byl przestepstwem w czasie jego popelnienia. Pelne brzmienie: nullum crimen, nulla poena sine lege poenali anteriori.

Akceptowalne tez: "zasada lex retro non agit" (zakaz retroaktywnosci ustawy karnej), "zakaz dzialania prawa karnego wstecz".
⚠ Typowa pułapka: W 22.1 najczestszy blad: zaznaczenie B (przekonanie, ze wszystkie wazne deklaracje praw czlowieka sa ONZ). Klucz: tekst wprost mowi o "Rzadach panstw europejskich" - to **Rada Europy**, regionalna organizacja europejska (47 panstw), inna niz UE i ONZ. Inny blad: zaznaczenie E - mylenie ETPC (Strasburg, Rada Europy) z TSUE (Luksemburg, UE). To dwa rozne sady. W 22.2 czesty blad: napisanie "zasada legalizmu" lub "zasada praworzadnosci" - to zbyt ogolne. CKE oczekuje precyzyjnej nazwy zasady karnoprawnej: *nullum crimen sine lege*.
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
Matura CKE · maj 2018 · zad. 25 1 pkt organizacje miedzynarodowe, NATO, Rada Europy, traktat waszyngtonski
Material zrodlowy: dwa obrazki flagicznych logo organizacji miedzynarodowych:
- A. - logo z 4-ramienna gwiazda kompasowa (NATO)
- B. - logo z liter "e" otoczona kregiem 12 gwiazd (Rada Europy)
Opisy:
- A. "Organizacja o charakterze polityczno-wojskowym utworzona w 1949 roku na mocy traktatu waszyngtonskiego."
- B. "Organizacja utworzona w 1949 roku, zajmujaca sie m.in. promocja i ochrona praw czlowieka oraz demokracji."
Polecenie CKE: "Do kazdej informacji o organizacji miedzynarodowej, ktorej czlonkiem jest Rzeczpospolita Polska, dopisz nazwe tej organizacji."
Pokaż odpowiedź

Informacja A: NATO (Organizacja Traktatu Polnocnoatlantyckiego, Sojusz Polnocnoatlantycki, North Atlantic Treaty Organization).

Informacja B: Rada Europy (Council of Europe).

⚠ Typowa pułapka: Najczestszy blad w B: pomylenie **Rady Europy** (Council of Europe, 47 panstw, prawa czlowieka, Strasburg, **wraz z Trybunalem ETPC**) z **Rada Europejska** (jeden z organow Unii Europejskiej, szefowie panstw/rzadow UE, Bruksela). To DWIE ROZNE organizacje: | Rada Europy | Rada Europejska | |---|---| | Council of Europe | European Council | | Rada Europy = organizacja regionalna | jeden z organow UE | | 47 panstw | 27 panstw czlonkowskich UE | | utworzona 5.05.1949 | utworzona traktatami WE/UE (Lizbona 2009) | | Strasburg | Bruksela | | EKPC, ETPC, Komisja Wenecka | wytyczanie kierunkow politycznych UE | W A czesty blad: "Sojusz Warszawski" - to byla organizacja Bloku Wschodniego (1955-1991), DZIS NIE ISTNIEJE. Polska wstapila do NATO w 1999 r.
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →

Matura CKE · maj 2018 · zad. 30 12 pkt wypracowanie, referendum, ustroj Szwajcarii, prawa czlowieka ONZ

Polecenie CKE: "Wybierz jeden z podanych tematow i napisz wypracowanie."

Temat 1. Wyjasnij - charakteryzujac referendum ogolnokrajowe, rodzaje referendow lokalnych oraz petycje w Rzeczypospolitej Polskiej - jak poprzez nie obywatele moga wplywac na organy wladzy i decyzje polityczne.

Temat 2. Porownaj ustroj polityczny Rzeczypospolitej Polskiej i Konfederacji Szwajcarskiej: typ demokracji, system polityczny, forme rzadu (kwestie glowy panstwa) oraz system partyjny. Tabela: Wyniki wyborow do 200-osobowej Rady Narodowej w Konfederacji Szwajcarskiej w drugiej dekadzie XXI wieku (2011 i 2015) - dane partii politycznych: SVP (26.6%/29.4%), SP (18.7%/18.8%), FDP (15.1%/16.4%), CVP (12.3%/11.6%), GPS (8.4%/7.1%), GLP (5.4%/4.6%), BDP (5.4%/4.1%).

Temat 3. Scharakteryzuj system ochrony praw czlowieka Organizacji Narodow Zjednoczonych - dokumenty dotyczace tych praw oraz instytucje stojace na strazy ich przestrzegania.

Pokaż odpowiedź

Maksymalna liczba punktow: 12. Wypracowanie jest dluga forma - tutaj zarys glownych wątkow dla kazdego tematu.

TEMAT 1 - Referendum i petycje w RP:

Referendum ogolnokrajowe (art. 125 Konstytucji RP, ustawa z 14 marca 2003 r.):

Zarzadza je Sejm (bezwzgledna wiekszosc, kworum 230) lub Prezydent (za zgoda Senatu)
Wiazace gdy frekwencja >50%
W sprawach szczegolnego znaczenia dla panstwa
Polskie referenda: 1996 (uwlaszczeniowe), 1997 (konstytucyjne - przyjete), 2003 (wejscie do UE - przyjete)

Referenda lokalne (ustawa z 15 wrzesnia 2000 r. o referendum lokalnym):

Gminne / powiatowe / wojewodzkie
Sprawy istotne dla wspolnoty: odwolanie organu (wojta, rady), samoopodatkowanie mieszkancow gminy, inne sprawy lokalne
Inicjatywa: 10% mieszkancow uprawnionych do glosowania (gmina), 5% (powiat, wojewodztwo)
Wiazace gdy frekwencja >30% (lub 3/5 w referendum o odwolanie organu wyloconego w wyborach)

Petycje (art. 63 Konstytucji RP + ustawa z 11 lipca 2014 r. o petycjach):

Kazdy ma prawo skladac petycje do organow wladzy publicznej
Forma pisemna lub elektroniczna
Termin rozpatrzenia: 3 miesiace
Nie wymaga reprezentacji prawnika

TEMAT 2 - Polska vs Szwajcaria:

Aspekt	Polska	Szwajcaria
Typ demokracji	przedstawicielska (z elementami bezposredniej)	demokracja bezposrednia / polbezposrednia - czesto referenda
System polityczny	parlamentarno-gabinetowy	kolegialny (Rada Zwiazkowa)
Glowa panstwa	Prezydent RP (1 osoba, kadencja 5 lat, wybory bezposrednie)	Prezydent Konfederacji = jeden z 7 czlonkow Rady Zwiazkowej (rotacja roczna, funkcja symboliczna)
Forma rzadu	rzad parlamentarny	Rada Zwiazkowa (Bundesrat) - 7 ministrow wybieranych przez parlament na 4 lata
System partyjny	wielopartyjny, polaryzacja (PiS-PO, dwie glowne partie)	wielopartyjny, "magiczna formula" - 7 miejsc w rzadzie wedlug klucza 2-2-2-1 dla glownych partii

Wyniki Rady Narodowej Szwajcarii 2011/2015:

SVP (Szwajcarska Partia Ludowa, narodowo-konserwatywna) - 26.6% / 29.4% (zwyciezca)
SP (Socjaldemokraci) - 18.7% / 18.8%
FDP (Liberalowie) - 15.1% / 16.4%
CVP (Chrzescijanscy Demokraci) - 12.3% / 11.6%
GPS (Zieloni) - 8.4% / 7.1%
GLP (Liberalni Zieloni) - 5.4% / 4.6%
BDP (Buržuazyjno-Demokratyczna) - 5.4% / 4.1%

TEMAT 3 - System ONZ ochrony praw czlowieka:

Dokumenty:

Karta Narodow Zjednoczonych (1945) - art. 1 i 55 zobowiazuja do popierania praw czlowieka
Powszechna Deklaracja Praw Czlowieka (10.12.1948) - 30 artykulow, podstawowy katalog praw, nie jest formalnie wiazaca prawnie (rezolucja ZO)
Miedzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych (1966, ratyfikowany przez Polske 1977)
Miedzynarodowy Pakt Praw Gospodarczych, Spolecznych i Kulturalnych (1966, ratyfikowany przez Polske 1977)
Konwencje szczegolowe: o eliminacji dyskryminacji rasowej (1965), o prawach kobiet/CEDAW (1979), o prawach dziecka (1989), przeciwko torturom (1984), o ludach tubylczych itd.

Instytucje:

Rada Praw Czlowieka ONZ (UN Human Rights Council) - od 2006 r., 47 panstw, Genewa; zastapila Komisje Praw Czlowieka
Wysoki Komisarz ONZ ds. Praw Czlowieka (OHCHR) - od 1993 r., aktualnie Volker Turk
Komitety traktatowe - po jednym dla kazdego z 9 glownych traktatow (np. Komitet Praw Czlowieka, CEDAW, CAT)
Specjalni Sprawozdawcy - eksperci niezalezni do okreslonych tematow lub krajow
Trzeci Komitet Zgromadzenia Ogolnego - sprawy spoleczne, humanitarne i kulturowe
Powszechny Przeglad Okresowy (UPR) - okresowa ocena wszystkich panstw co 4-5 lat

⚠ Typowa pułapka: **Temat 1** - czesty blad: pomieszanie referendow z petycjami i konsultacjami; nieznajomosc progu wiazacosci (50% w ogolnokrajowym, 30% w lokalnym, 3/5 w referendum o odwolanie organu); pomylenie z plebiscytem. **Temat 2** - czesty blad: nieznajomosc szwajcarskiego unikalu - "kolegialna" glowa panstwa, prezydent rotacyjny, demokracja bezposrednia (kilka referendow w roku!). Nie mowic ze Szwajcaria to "monarchia" - to republika federalna z 26 kantonami. **Temat 3** - czesty blad: mylenie ONZ z Rada Europy (EKPC = Rada Europy, NIE ONZ!). Powszechna Deklaracja PC NIE jest formalnie wiazaca prawnie - to istotny detal. ETPC = Strasburg = Rada Europy, NIE ONZ. ONZ ma wlasny system: Komitet Praw Czlowieka (z MPPOiP), Rade PC, Wysokiego Komisarza.

Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →

Prawa człowieka: wolności, ETPC i Rzecznik Praw Obywatelskich

Inne działy — wos rozszerzona