Przemysł i energetyka: surowce, górnictwo, produkcja energii
10 zadań z oficjalnych arkuszy matury rozszerzonej z geografii (2023–2025). Spróbuj rozwiązać samodzielnie, potem odsłoń odpowiedź — przy każdym zadaniu znajdziesz typową pułapkę, na której wykładają się maturzyści.
- Matura CKE · maj 2025 · zad. 27 3 pkt surowce Polski, miedź i srebro Legnicko-Głogowski, węgiel brunatny Bełchatów, rekultywacja
Zadanie 27.
Poniżej przedstawiono dwa źródła informacji o wybranych obszarach wydobycia surowców mineralnych w województwie dolnośląskim.
Źródło 1. Przekrój geologiczny w kierunku SW–NE pokazujący fragment obszaru wydobycia miedzi i srebra; wyróżniono m.in.: karbon, perm dolny, perm górny (z zaznaczoną strzałką serią złożową), trias dolny, trias środkowy, trias górny, skały wulkaniczne, skały metamorficzne, uskoki.
Źródło 2. Cyfrowy model terenu przedstawiający antropogeniczne formy terenu: formę wklęsłą oznaczoną literą A (odkrywka węgla brunatnego) oraz formę wypukłą oznaczoną literą B (zwałowisko zewnętrzne).
Na podstawie: S. Oszczepalski, Origin of the Kupferschiefer polymetallic mineralization in Poland, 1999; www.geoportal.gov.pl
Zadanie 27.1. (0–1)
Na przekroju geologicznym wskazano strzałką serię złożową, w której występują złoża miedzi i srebra – surowce wydobywane i eksportowane w XXI wieku przez Polskę.
Oceń, czy poniższe informacje są prawdziwe. Zaznacz P, jeśli informacja jest prawdziwa, albo F — jeśli jest fałszywa.
- Na przekroju geologicznym przedstawiono fragment platformy wschodnioeuropejskiej. — P / F
- Węgiel brunatny eksploatowany w miejscu przedstawionym na modelu terenu powstał później niż seria złożowa przedstawiona na przekroju. — P / F
Zadanie 27.2. (0–1)
Na modelu terenu formę wklęsłą oznaczono literą A.
Czy dla współczesnej eksploatacji miedzi i srebra w Polsce są charakterystyczne antropogeniczne formy terenu o takiej genezie, jak geneza formy oznaczonej na modelu literą A? Uzasadnij odpowiedź – odnieś się do metody wydobycia miedzi i srebra z serii złożowej wskazanej strzałką na przekroju geologicznym oznaczonym numerem 1.
- Wpisz tak albo nie: ..........
- Uzasadnienie: ..........
Zadanie 27.3. (0–1)
Na modelu terenu zwałowisko oznaczono literą B.
Podaj dwa przykłady – stosowanych w Polsce – sposobów rekultywacji lub zagospodarowania form terenu, takich jak forma oznaczona literą B.
- ......................
- ......................
Pokaż odpowiedź
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →27.1. — FP
- F — Legnicko-Głogowski Okręg Miedziowy leży na monoklinie przedsudeckiej (między platformą paleozoiczną Europy zachodniej a platformą wschodnioeuropejską), NIE na samej platformie wschodnioeuropejskiej. Platforma wschodnioeuropejska jest na E od linii Teisseyre'a-Tornquista.
- P — węgiel brunatny eksploatowany w Polsce (Bełchatów, Turów, Konin) jest młodszy (neogen, miocen) niż seria złożowa miedzi i srebra (perm górny — cechsztyn).
27.2. Nie — kopalnictwo miedzi i srebra w Polsce jest głębinowe (kopalnie podziemne KGHM: Lubin, Polkowice-Sieroszowice, Rudna). Eksploatacja podziemna NIE tworzy form wklęsłych na powierzchni (jak odkrywka A na modelu).
27.3. Dwa sposoby rekultywacji zwałowisk (jak B):
- Rekultywacja leśna — zalesianie zwałowiska (np. Las Bełchatowski).
- Rekultywacja rolnicza — utworzenie pól uprawnych / pastwisk.
- Wykorzystanie rekreacyjne — utworzenie ścieżek dydaktycznych, parku, kompleksu sportowego (np. tor narciarski Góra Kamieńsk na zwałowisku Bełchatów).
- Wykorzystanie inwestycyjne — budowa zakładów, lotnisk, magazynów.
- Wykorzystanie geotermalne lub farmy fotowoltaiczne.
- Matura CKE · maj 2025 · zad. 28 2 pkt produkcja energii elektrycznej, Polska, Hiszpania, Szwajcaria, kraj X i Y
Zadanie 28.
Na wykresach przedstawiono strukturę produkcji energii elektrycznej w latach 2000 i 2021 w Polsce, w Hiszpanii oraz w dwóch innych państwach Europy, oznaczonych literami X i Y. Legenda obejmuje źródła: węgiel kamienny i brunatny, ropa naftowa, gaz ziemny, energia jądrowa, woda, wiatr, energia słoneczna, inne źródła odnawialne.
Na podstawie: H. Ritchie, M. Roser (2021) – Energy, Our World in Data, www.ourworldindata.org
Zadanie 28.1. (0–1)
Przedstaw dwie zmiany, wspólne dla Polski i Hiszpanii, które zaszły między rokiem 2000 a rokiem 2021 w bilansie energetycznym tych krajów i są korzystne dla środowiska przyrodniczego.
- ......................
- ......................
Zadanie 28.2. (0–1)
Dokończ zdanie. Zaznacz odpowiedź A albo B oraz odpowiedź 1., 2. albo 3.
Strukturze produkcji energii elektrycznej w Szwajcarii, oznaczonej na wykresach:
A. literą X, B. literą Y,
sprzyja występowanie w tym kraju:
1. bogatych zasobów nieodnawialnych surowców energetycznych. 2. odpowiednich warunków przyrodniczych lub pozaprzyrodniczych dla hydroenergetyki i energetyki jądrowej. 3. korzystnych warunków klimatycznych dla energetyki wiatrowej.
Pokaż odpowiedź
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →28.1. Dwie wspólne zmiany 2000→2021 korzystne dla środowiska:
- Spadek udziału węgla kamiennego i brunatnego (w Polsce ~95% → 70%; w Hiszpanii ~36% → 5%) → mniej emisji CO₂, SO₂, NOₓ, pyłów.
- Wzrost udziału energetyki wiatrowej (i innych OZE — fotowoltaika, biogaz) → ograniczenie emisji gazów cieplarnianych.
- (Również: rozwój energetyki słonecznej, spadek udziału ropy naftowej.)
28.2. Szwajcaria = Y (oznaczona Y na wykresach).
Struktura Y (2000 i 2021): głównie woda (hydroenergetyka — ~55%) + energia jądrowa (~40%). Szwajcaria ma korzystne warunki przyrodnicze dla hydroenergetyki (Alpy — wysokie góry, opady, jeziora, rzeki górskie). Brak własnych surowców energetycznych → energetyka jądrowa + hydro.
Odpowiedź B2: literą Y, sprzyja występowanie w tym kraju odpowiednich warunków przyrodniczych lub pozaprzyrodniczych dla hydroenergetyki i energetyki jądrowej.
- Matura CKE · maj 2024 · zad. 4 3 pkt antropogeniczne formy terenu, hałdy pokopalniane, rewitalizacja
Zadanie 4.
Na reliefie przedstawiono fragment obszaru położonego w polu A2 mapy szczegółowej. Literami X, Y oznaczono wybrane obiekty, których funkcje miały związek z wydobywaniem w XIX i XX w. węgla kamiennego na przedstawionym obszarze. Kolory na reliefie odnoszą się do wysokości n.p.m. (skala 1 cm = 130 m).
Zadanie 4.1. (0–2)
Wykaż związek obiektów oznaczonych literami X, Y z funkcjonowaniem w przeszłości kopalni węgla kamiennego na przedstawionym obszarze.
Obiekty oznaczone literą X: ............................
Obiekt oznaczony literą Y: ............................
Zadanie 4.2. (0–1)
Uzasadnij, że rekultywacja terenu przemysłowego, przedstawionego na reliefie, może przyczynić się do odniesienia korzyści gospodarczych lub środowiskowych w skali lokalnej.
Pokaż odpowiedź
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →4.1. X — hałdy / zwałowiska skały płonnej z głębinowego wydobycia węgla kamiennego. Y — szyb / wieża szybowa / obiekt wydobywczy kopalni.
4.2. Rekultywacja zdegradowanego terenu (np. zalesienie, park, ścieżki rowerowe) podnosi atrakcyjność rekreacyjną i estetyczną miasta, zmniejsza pylenie z hałd, ogranicza erozję — bez konieczności zajmowania nowych gruntów.
- Matura CKE · maj 2024 · zad. 28 1 pkt hutnictwo żelaza, Staropolski Okręg Przemysłowy, Kraków
Zadanie 28. (0–1)
Oceń, czy poniższe informacje o lokalizacji hutnictwa żelaza są prawdziwe. Zaznacz P, jeśli informacja jest prawdziwa, albo F — jeśli jest fałszywa.
Nr Zdanie Ocena 1. Miejscowa baza surowcowa przyczyniła się do lokalizacji hutnictwa żelaza na obszarze Staropolskiego Okręgu Przemysłowego. P / F 2. Huta w Krakowie wybudowana po II wojnie światowej jest przykładem lokalizacji przymusowej do miejsca eksploatacji rud żelaza w tym samym okręgu przemysłowym. P / F Pokaż odpowiedź
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →PF
P — Staropolski OP (rejon Skarżyska-Kamiennej, Końskich, Ostrowca Św.) miał historyczną bazę surowcową: rudy żelaza w Górach Świętokrzyskich, wapień (topnik) z Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej, węgiel drzewny → wczesna lokalizacja hutnictwa.
F — Huta w Krakowie (Nowa Huta) NIE jest klasycznym przykładem lokalizacji "przymusowej" wokół eksploatacji rud żelaza w samym okręgu. Huta wybudowana ze względów politycznych (zatrudnienie + równowaga społeczna w katolickim Krakowie), a rudę importowano z ZSRR (Krzywy Róg) → wytypowanie przez wymóg dostępu do wody (Wisła) i transportu kolejowego (nie z lokalnych rud).
- Matura CKE · maj 2024 · zad. 30 1 pkt energetyka, lotnisko Pittsburgh, fotowoltaika vs gaz ziemny
Zadanie 30. (0–1)
Poniżej podano wybrane informacje o jednym z lotnisk w Stanach Zjednoczonych.
Lotnisko w Pittsburghu (40°N, 80°W) korzysta z samowystarczalnego systemu energetycznego. System składa się z dziesięciu tysięcy paneli słonecznych oraz z pięciu generatorów, w których spala się gaz ziemny eksploatowany z lokalnych złóż. Wielkość produkowanej energii jest większa w przybliżeniu o 30% od maksymalnego zapotrzebowania.
Wyjaśnij, dlaczego do systemu opisanego powyżej wykorzystuje się – oprócz odnawialnego – także nieodnawialne źródło energii.
Pokaż odpowiedź
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →W przeciwieństwie do instalacji fotowoltaicznych, generatory zasilane gazem ziemnym mogą produkować energię 24/7 niezależnie od pogody i pory dnia — dzięki czemu możliwe jest ciągłe funkcjonowanie lotniska (zwłaszcza nocą, w pochmurne dni, w zimie). Fotowoltaika jest uzależniona od zmiennych warunków pogodowych i pory dnia → nie zapewnia ciągłej produkcji energii.
- Matura CKE · maj 2024 · zad. 31 2 pkt OPEC, handel zagraniczny UE, ropa naftowa
Zadanie 31.
Na mapie czerwonym kolorem oznaczono państwa należące w 2020 roku do organizacji OPEC. Numerami 1–4 zaznaczono inne wybrane państwa.
Zadanie 31.1. (0–1)
Oceń, czy poniższe informacje są prawdziwe. Zaznacz P, jeśli informacja jest prawdziwa, albo F — jeśli jest fałszywa.
Nr Zdanie Ocena 1. Państwa oznaczone na mapie numerami 2 i 3 nie eksportowały ropy naftowej w końcu drugiej dekady XXI wieku. P / F 2. Państwa oznaczone na mapie numerami 1 i 4 wydobywają ropę naftową, ale ze względu na duży popyt są importerami tego surowca. P / F Zadanie 31.2. (0–1)
Uzasadnij, że polityka energetyczna państw zrzeszonych w organizacji OPEC wpływa na handel zagraniczny państw Unii Europejskiej.
Pokaż odpowiedź
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →31.1. — FP
- F — państwa 2 (Wenezuela) i 3 (Rosja) NIE są tylko eksporterami; Rosja eksportuje a Wenezuela wstrzymywała eksport w XXI w. (kryzys polityczny).
- P — państwa 1 (Norwegia? USA? Kanada?) i 4 (Chiny? Indie?) mogą być w głównej mierze importerami ropy mimo własnego wydobycia.
31.2. Polityka OPEC (regulacja wydobycia, ceny kwot OPEC) wpływa na handel UE:
- wzrost cen ropy w OPEC → wzrost cen towarów eksportowanych przez UE (koszty produkcji);
- może spowodować ujemne saldo krajów UE w obrotach z OPEC;
- zwiększenie importu ropy z państw spoza OPEC (Norwegia, USA);
- wzrost importu komponentów do produkcji samochodów elektrycznych (transformacja energetyczna).
- Matura CKE · maj 2023 · zad. 18 2 pkt migracje religijne, miejsca pielgrzymkowe, technopolie
Lourdes we Francji, Medziugorie w Bośni i Hercegowinie oraz Santiago de Compostela w Hiszpanii to miejscowości, do których corocznie odbywają się migracje tego samego typu o charakterze krótkotrwałym, spowodowane przyczyną pozaekonomiczną.
Spośród A–E wybierz i zaznacz dwie litery oznaczające miejsca, których rozwój wynika z migracji takiego samego typu, jak do miejscowości wskazanych powyżej.
A. Doha w Katarze B. Fatima w Portugalii C. Bangalur w Indiach D. Sophia Antipolis we Francji E. Mekka w Arabii Saudyjskiej
- Matura CKE · maj 2023 · zad. 23 2 pkt górnictwo węgla brunatnego, kopalnia Bełchatów, lej depresyjny
Zadanie 23. Na rzeźbie oznaczonym numerem 1 przedstawiono fragment Wyżyny Sandomierskiej, a na rzeźbie oznaczonym numerem 2 – fragment południowej części Województwa łódzkiego, przekształcony na skutek eksploatacji węgla brunatnego. Literami A–D oznaczono wybrane formy terenu, z których forma A oznacza dolinę B₁ i B₂ wąwozami, a litera D – zwałowiskiem zewnętrznym. Reliefy wykonane w różnych skalach.
Na podstawie: www.geoportal.gov.pl
Zadanie 23.1. (0–1)
Oceń, czy poniższe informacje są prawdziwe. Zaznacz P, jeśli informacja jest prawdziwa, albo F – jeśli jest fałszywa.
Nr Informacja P/F 1. Formy oznaczone literą A powstały w wyniku erozyjnej działalności wiatru. P / F 2. Formy rzeźby przedstawiające wycinkę między literą B₁ i B₂, powstały w wyniku działalności wody. P / F Zadanie 23.2. (0–1)
Która forma – C czy D – wywiera silniejszy wpływ na zasoby wód podziemnych obszaru przedstawionego na reliefie? Uzasadnij odpowiedź.
Forma: ........................
Uzasadnienie: ........................
Pokaż odpowiedź
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →23.1. — FP
23.2. — C
Przykładowe uzasadnienie:
- Eksploatacja węgla brunatnego (np. Bełchatów) wymaga odwadniania kopalni → maleją zasoby wód podziemnych;
- Odwadnianie wyrobiska powoduje obniżenie zwierciadła wód podziemnych → powstaje lej depresyjny / depresji;
- Głębokie wyrobisko musi być stale odwadniane, aby nie zostało zalane wodą;
- Forma D jest wypukła — wody z niej szybko odpływają.
- Matura CKE · maj 2023 · zad. 24 2 pkt przemysł, lokalizacja cukrowni, Kujawy
Na mapie oznaczonej numerem 1 przedstawiono udział buraków cukrowych w ogólnej powierzchni zasiewów według powiatów, na mapie oznaczonej numerem 2 – lokalizacje cukrowni w Polsce w 2010 roku.
Udział buraków cukrowych w ogólnej powierzchni zasiewów wg powiatów (%): >10,0 / 5,1–10,0 / 2,1–5,1 / 1,1–2,0 / ≤1,0
Na podstawie: www.stat.gov.pl, Bank Danych Lokalnych, Warszawa 2010 / A. Dubownik, R. Rudnicki, Reforma rynku cukru Unii Europejskiej i jej wpływ na uprawę buraków cukrowych i produkcję cukru w Polsce, Toruń 2016.
Uzupełnij zdania. Wpisz właściwe określenia wybrane spośród podanych w nawiasach.
Głównym czynnikiem lokalizacji cukrowni w Polsce jest (bliskość rynku zbytu / dostępność surowca / dostęp do wody) ........................ . Cukrownie mają typ lokalizacji (przymusowej / związanej / swobodnej) ........................ . Największym udziałem buraka cukrowego w ogólnej powierzchni zasiewów charakteryzuje się rolnictwo (Kujaw / Podlasia / Żuław Wiślanych) ........................ .
- Matura CKE · maj 2023 · zad. 26 3 pkt ropa naftowa, regiony wydobycia, konflikty Bliskiego Wschodu
Zadanie 26. Na mapie oznaczono numerami 1–7 wybrane obszary wydobycia ropy naftowej na świecie.
Na podstawie: Atlas geograficzny, Warszawa 2019.
Zadanie 26.1. (0–2)
Uzupełnij tabelę. Obok każdego opisu wpisz odpowiednią nazwę obszaru spośród podanych poniżej oraz numer, którym oznaczono ten obszar na mapie.
Afryka Środkowa, Alaska, jezioro Maracaibo, Zatoka Perska
Opis obszaru wydobycia ropy naftowej Nazwa obszaru Położenie obszaru (wpisz numer) Obszar o trudnych warunkach wydobycia i transportu ropy naftowej wynikających z klimatu, ukształtowania powierzchni i obecności wieloletniej zmarzliny, znacznie oddalony od rynków zbytu. Do przesyłu ropy naftowej wykorzystuje się rurociągi i żeglugę morską. ........................ ........................ Jeden z największych obszarów wydobycia ropy naftowej na świecie, mimo trudnych warunków klimatycznych i niestabilności politycznej. Niektóre kraje tego regionu charakteryzują się dużą wartością PKB na 1 mieszkańca niż kraje – importerzy ropy naftowej z Europy. ........................ ........................ Zadanie 26.2. (0–1)
Obszary wydobycia ropy naftowej nie pokrywają się z obszarami jej największej konsumpcji.
Przedstaw skutek dla światowej gospodarki, wynikający z tej prawidłowości.
Pokaż odpowiedź
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →26.1.
Region Pozycja Alaska 1 Zatoka Perska 6 26.2. Skutek (jeden z):
- Uzależnienie gospodarek od sytuacji politycznej regionów wydobycia → wahania kosztów.
- Wyższe ceny ropy wynikające z kosztów transportu.
- Niebezpieczeństwo zanieczyszczenia środowiska (transport tankowcami).
- Rozwój transportu morskiego / wyspecjalizowane porty do przeładunku ropy.
- Lokalizowanie rafinerii w portach.
- Uzależnienie regionów wydobycia od koniunktury na rynkach.