Rzeźba terenu: procesy egzogeniczne i formy geomorfologiczne
10 zadań z oficjalnych arkuszy matury rozszerzonej z geografii (2023–2025). Spróbuj rozwiązać samodzielnie, potem odsłoń odpowiedź — przy każdym zadaniu znajdziesz typową pułapkę, na której wykładają się maturzyści.
- Matura CKE · maj 2025 · zad. 4 2 pkt budowa geologiczna Tatr, płaszczowiny, kras podziemny, jaskinie Doliny Kościeliskiej
Zadanie 4.
Na mapie geologicznej przedstawiono budowę geologiczną obszaru Tatr położonego w Polsce w zasięgu fragmentu mapy szczegółowej.
W tabeli przedstawiono trasy dwóch wycieczek. Turysta szedł szlakami turystycznymi PTTK.
Nr wycieczki Trasa wycieczki (pola mapy szczegółowej) 1 Kiry (pole D1) – schronisko PTTK na hali Ornak (pole C4) – Iwaniacka Przełęcz (pole B4) – Błyszcz (pole B6) 2 Kuźnice (pole J1) – Myślenickie Turnie (pole J2) – Kasprowy Wierch (pole J4) Zadanie 4.1. (0–1)
Na podstawie mapy geologicznej przedstaw jedną różnicę w budowie geologicznej między obszarem przedstawionym w polu D1 mapy szczegółowej a obszarem przedstawionym na północ od granicy Polski w polu B6 mapy szczegółowej, przecinanymi przez trasę wycieczki oznaczonej numerem 1. Odnieś się do wieku skał występujących na tych obszarach.
Zadanie 4.2. (0–1)
Na mapie szczegółowej wzdłuż tras obu wycieczek przedstawiono formy krasowe.
Dokończ zdanie. Zaznacz odpowiedź A albo B oraz odpowiedź 1., 2. albo 3.
Przez obszar charakteryzujący się występowaniem na mapie szczegółowej liczniejszych form krasu podziemnego przebiega trasa wycieczki oznaczonej:
A. numerem 1, B. numerem 2,
a do obecności tych form wzdłuż tras obu wycieczek przyczynia się występowanie skał:
1. okruchowych wieku mezozoicznego. 2. węglanowych wieku mezozoicznego. 3. węglanowych wieku kenozoicznego.
Pokaż odpowiedź
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →4.1. Różnica wieku skał:
- D1 (Kiry, płaszczowiny reglowe/wierchowe) — skały mezozoiczne (jura, kreda — wapienie, dolomity, łupki margliste)
- B6 (Błyszcz, trzon krystaliczny) — skały paleozoiczne (granity, skały magmowe i metamorficzne)
4.2. — A2 — trasa numer 1 (przez płaszczowinę wierchową w okolicy Doliny Kościeliskiej), bo przyczynia się występowanie skał węglanowych wieku mezozoicznego (wapieni i dolomitów triasu, jury, kredy), w których powstają jaskinie (Jaskinia Mroźna, Mylna, Raptawicka).
- Matura CKE · maj 2025 · zad. 6 1 pkt geomorfologia glacjalna, moreny środkowe, lodowiec Tatr w plejstocenie
Zadanie 6. (0–1)
Na rysunku przedstawiono wybrany obszar Tatr w plejstocenie. Na rysunku oznaczono strzałkami moreny środkowe powstałe między spływającymi z dolin lodowcami górskimi (val. Gl. – dolina lodowca).
Na podstawie: J. Zasadni, P. Kłapyta, The Tatra Mountains during the Last Glacial Maximum, „Journal of Maps", 12/2014.
Wyjaśnij, dlaczego w sytuacji przedstawionej na rysunku dochodziło w plejstocenie do powstawania moren środkowych.
Pokaż odpowiedź
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →Moreny środkowe powstawały w wyniku łączenia się dwóch (lub więcej) lodowców górskich w jeden — przy zlewaniu się dwóch jęzorów lodowca moreny boczne sąsiednich lodowców łączą się i tworzą morenę środkową (pas materiału skalnego w środku lodowca).
- Matura CKE · maj 2025 · zad. 13 3 pkt klimatogramy Ameryki Płd, Rio de Janeiro, prądy morskie, geomorfologia Rio
Zadanie 13.
Na fotografii przedstawiono fragment Rio de Janeiro i jego okolic (23°S, 43°W).
Poniżej przedstawiono klimatogramy dla trzech stacji położonych na wybrzeżu Ameryki Południowej, wśród których jest stacja w Rio de Janeiro. Klimatogramy oznaczono literami A, B, C i pokazują średnie miesięczne temperatury powietrza (°C) oraz sumy opadów (mm).
Na podstawie: www.wikimedia.org; www.climate-data.org
Zadanie 13.1. (0–1)
W tabeli podano współrzędne geograficzne dwóch stacji meteorologicznych spośród przedstawionych na klimatogramach.
Uzupełnij tabelę. Wpisz obok współrzędnych geograficznych literę, którą oznaczono właściwy klimatogram.
Współrzędne geograficzne stacji meteorologicznej Klimatogram (wpisz literę A, B albo C) 11°N, 72°W .......... 33°S, 72°W .......... Zadanie 13.2. (0–1)
Oceń, czy poniższe informacje o prądach morskich płynących wzdłuż wybrzeży Ameryki Południowej są prawdziwe. Zaznacz P, jeśli informacja jest prawdziwa, albo F — jeśli jest fałszywa.
- Prąd Brazylijski płynie w kierunku wysokich szerokości geograficznych położonych na półkuli południowej. — P / F
- Prąd Brazylijski i prąd płynący w tych samych szerokościach geograficznych wzdłuż zachodniego wybrzeża Ameryki Południowej są prądami tego samego rodzaju pod względem warunków termicznych. — P / F
Zadanie 13.3. (0–1)
Akweny przedstawione na fotografii stanowią ograniczenie w zagospodarowaniu przestrzennym Rio de Janeiro.
Przedstaw dwa przyrodnicze uwarunkowania, które ograniczają zabudowę obszaru lądowego widocznego na fotografii, inne niż odnoszące się do wód powierzchniowych.
- ......................
- ......................
Pokaż odpowiedź
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →13.1. Klimatogramy:
- 11°N, 72°W (Karaiby, Kolumbia/Wenezuela): klimat równikowy/podrównikowy — całoroczna wysoka temperatura ~26-28°C, opady > 1500 mm. To klimatogram A lub B z najwyższymi temperaturami i obfitymi opadami.
- 33°S, 72°W (Chile środkowe, Valparaíso): klimat śródziemnomorski/podzwrotnikowy umiarkowanie ciepły — temperatura 10-20°C, opady w zimie półkuli S (VI-VIII), suche lato. To klimatogram C (z opadami w zimie półkuli S).
13.2. — PF
- P — Prąd Brazylijski (ciepły) płynie wzdłuż wschodniego wybrzeża Ameryki Płd na S w kierunku wysokich szerokości.
- F — Prąd Brazylijski jest ciepły, a Prąd Peruwiański (Humboldta) wzdłuż zachodniego wybrzeża — zimny. NIE są tego samego rodzaju termicznie.
13.3. Dwa uwarunkowania ograniczające zabudowę Rio:
- bardzo strome stoki gór (Sugar Loaf, Corcovado — granitowe stoliwa) — niemożliwa zabudowa techniczna.
- gęsta roślinność lasów tropikalnych (Tijuca, jeden z największych miejskich lasów świata) chroniona prawnie.
- obszary zagrożone osuwiskami (intensywne opady na stromych stokach).
- Matura CKE · maj 2025 · zad. 15 2 pkt geomorfologia eoliczna, wydmy vs ostaniec/grzyb skalny, klimat suchy
Zadanie 15. (0–2)
Na fotografiach oznaczonych literami A i B przedstawiono wypukłe formy terenu, które powstały na obszarach o podobnych warunkach klimatycznych. Fotografia A — wydmy piaszczyste na pustyni. Fotografia B — grzyb skalny (ostaniec o szerokim kapeluszu i wąskiej podstawie).
Na podstawie: www.static.wikia.nocookie.net; www.wikimedia.org
Podaj jedno podobieństwo i jedną różnicę w genezie wypukłych form terenu przedstawionych na fotografiach.
- Podobieństwo: ......................
- Różnica: ......................
Pokaż odpowiedź
Podobieństwo:
- Obie formy powstają na obszarach o suchym/pustynnym klimacie, gdzie głównym czynnikiem modelującym powierzchnię terenu jest wiatr (procesy eoliczne).
Różnica:
- A (wydmy) — forma akumulacyjna (eoliczna): wiatr przenosi i osadza piasek, tworząc nagromadzenia.
- B (grzyb skalny/ostaniec) — forma erozyjna (denudacyjna): wiatr z piaskiem niszczy litą skałę — bardziej intensywnie w dolnej części (nasycenie powietrza piaskiem największe blisko gruntu), słabiej w górnej — stąd grzybowaty kształt.
⚠ Typowa pułapka: Wiatr działa **dualnie**: akumuluje (osadza, tworzy wydmy) i erodow (niszczy, tworzy ostańce, grzyby skalne, niecki deflacyjne). Te same warunki klimatyczne — odmienna geneza form.
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku → - Matura CKE · maj 2024 · zad. 4 3 pkt antropogeniczne formy terenu, hałdy pokopalniane, rewitalizacja
Zadanie 4.
Na reliefie przedstawiono fragment obszaru położonego w polu A2 mapy szczegółowej. Literami X, Y oznaczono wybrane obiekty, których funkcje miały związek z wydobywaniem w XIX i XX w. węgla kamiennego na przedstawionym obszarze. Kolory na reliefie odnoszą się do wysokości n.p.m. (skala 1 cm = 130 m).
Zadanie 4.1. (0–2)
Wykaż związek obiektów oznaczonych literami X, Y z funkcjonowaniem w przeszłości kopalni węgla kamiennego na przedstawionym obszarze.
Obiekty oznaczone literą X: ............................
Obiekt oznaczony literą Y: ............................
Zadanie 4.2. (0–1)
Uzasadnij, że rekultywacja terenu przemysłowego, przedstawionego na reliefie, może przyczynić się do odniesienia korzyści gospodarczych lub środowiskowych w skali lokalnej.
Pokaż odpowiedź
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →4.1. X — hałdy / zwałowiska skały płonnej z głębinowego wydobycia węgla kamiennego. Y — szyb / wieża szybowa / obiekt wydobywczy kopalni.
4.2. Rekultywacja zdegradowanego terenu (np. zalesienie, park, ścieżki rowerowe) podnosi atrakcyjność rekreacyjną i estetyczną miasta, zmniejsza pylenie z hałd, ogranicza erozję — bez konieczności zajmowania nowych gruntów.
- Matura CKE · maj 2024 · zad. 12 2 pkt prądy morskie, wschodnie wybrzeża 20–35°S, katastrofa Titanica
Zadanie 12.
Na mapie świata przedstawiono prądy morskie. Strzałkami czerwonymi oznaczono prądy ciepłe, a niebieskimi – zimne.
Zadanie 12.1. (0–1)
Przedstaw korzyść dla działalności człowieka wynikającą z oddziaływania prądów morskich na wschodnie wybrzeża obszarów lądowych, położone między 20° a 35° szerokości geograficznej południowej.
Zadanie 12.2. (0–1)
Przyczyną katastrofy Titanica było zderzenie z górą lodową, które nastąpiło w miejscu o współrzędnych geograficznych 42°N, 50°W.
Oceń, czy poniższe informacje są prawdziwe. Zaznacz P, jeśli informacja jest prawdziwa, albo F — jeśli jest fałszywa.
Nr Zdanie Ocena 1. Katastrofa Titanica była spowodowana zderzeniem z górą lodową, która przemieściła się z Antarktydy wraz z wodami jednego z zimnych prądów morskich. P / F 2. Góra lodowa, z którą zderzenie doprowadziło do katastrofy Titanica, przemieściła się przez koło podbiegunowe do miejsca katastrofy na skutek cyrkulacji pasatowej. P / F Pokaż odpowiedź
12.1. Wschodnie wybrzeża 20–35°S są pod wpływem ciepłych prądów (Mozambicki, Wschodnioaustralijski, Brazylijski) → wilgotne powietrze, wysokie sumy opadów, brak pustyń, sprzyjające warunki dla rolnictwa (uprawy, długi okres wegetacyjny, wysoki udział gruntów ornych).
12.2. — FF (góra przybyła z Arktyki/Grenlandii, nie Antarktydy; ruch z północy na południe odbywa się Prądem Labradorskim, nie cyrkulacją pasatową — która płynie ku równikowi i jest cieplejsza)
⚠ Typowa pułapka: Wschodnie vs zachodnie wybrzeża między zwrotnikami: **wschodnie** = ciepłe prądy = wilgotno (Brazylia, Mozambik, wsch. Australia); **zachodnie** = zimne prądy = pustynie (Atacama, Namib, Australia Zachodnia).
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku → - Matura CKE · maj 2024 · zad. 14 4 pkt parki narodowe Polski, geomorfologia krasowa, ostaniec
Zadanie 14.
Na mapie numerami 1–7 oznaczono wybrane parki narodowe w Polsce.
Zadanie 14.1. (0–2)
Uzupełnij zdania. Wpisz właściwe numery wybrane spośród podanych w nawiasach.
Park narodowy o krajobrazie bagienno-łąkowym, położony w pradolinie, oznaczono na mapie numerem (1 / 2) .......... .
Park narodowy o rzeźbie charakteryzującej się występowaniem akumulacyjnych form powstałych na skutek działalności procesów eolicznych oznaczono na mapie numerem (3 / 4) .......... .
Park narodowy, w którym występują formy polodowcowe i skały paleozoiczne pochodzenia magmowego, oznaczono na mapie numerem (5 / 6) .......... .
Zadanie 14.2. (0–2)
Na fotografii wykonanej w parku narodowym oznaczonym numerem 7 wskazano strzałką wybraną formę rzeźby krasowej.
Podaj nazwę formy wskazanej strzałką na fotografii i nazwę odpowiedniego czynnika rzeźbotwórczego, a następnie wyjaśnij, jak doszło do powstania tej formy. Nazwę formy i czynnik rzeźbotwórczy dobierz z podanych poniżej.
kem, ostaniec, woda z CO₂, wiatr
- Nazwa formy: ......................................
- Czynnik rzeźbotwórczy: ......................................
- Wyjaśnienie: ......................................
Pokaż odpowiedź
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →14.1.
- Pradolina + bagienno-łąkowy: 2 (Biebrzański PN)
- Wydmy / formy akumulacyjne eoliczne: 3 (Słowiński PN)
- Polodowcowe + magmowe paleozoiczne: 5 (Karkonoski PN)
14.2. Forma: ostaniec. Czynnik: woda z CO₂ (krasowienie wapieni). Wyjaśnienie: woda zawierająca CO₂ rozpuszcza wapienie, ale nierówno — szybciej w miejscach spękanych/porowatych, wolniej w bardziej odpornych (więcej krzemionki, mniej spękań). Tam, gdzie rozpuszczanie było słabsze, fragmenty skały pozostały jako ostańce (skałki Stołowych Gór, Pieskowa Skała).
- Matura CKE · maj 2023 · zad. 1 7 pkt wybrzeże Bałtyku, jezioro Sarbsko, Słowiński PN, wydmy paraboliczne
Zestaw zadań 1.1–1.6 oparty na mapie szczegółowej wybrzeża Bałtyku w okolicach Łeby. 1.1 — ograniczenie + sprzyjająca cecha zabudowy. 1.2 — oblicz długość 20 cm trasy + czas pieszego marszu 4 km/h. 1.3 — dwie cechy jeziora Sarbsko. 1.4 — czynnik+proces rzeźbotwórczy. 1.5 — asymetria wydmy parabolicznej. 1.6 — P/F o zlodowaceniach.
Pokaż odpowiedź
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →1.1. Ograniczenie: podmokły teren / niestabilny grunt / płytkie wody podziemne. Cecha sprzyjająca: niewielka odległość od centrum / łatwy dojazd / płaski teren / bliskość obiektów rekreacyjnych.
1.2. Skala mapy 1:55 000. Długość trasy: 20 cm × 550 m = 11 km. Czas: 11 km ÷ 4 km/h = 2,75 h = 2 h 45 min.
1.3. Dwie cechy z: wydłużony kształt, przepływowe (Chełst), wyrównana linia brzegowa, niewielkie zatoki, brzegi zarastające, zalesione/zabagnione brzegi.
1.4. Czynnik: wiatr (deflacja/akumulacja/transport) lub morze (abrazja/akumulacja/transport).
1.5. Czoła wydm wysunięte na wschód (zgodnie z wiatrami zachodnimi). Ramiona pozostają w tyle, bo piasek wilgotniejszy/utrwalony roślinnością.
1.6. — FP
- Matura CKE · maj 2023 · zad. 3 1 pkt geomorfologia wybrzeża Bałtyku, wybrzeże niskie
Na fotografii przedstawiono ujście rzeki Łeby (pole CD2).
Na podstawie: www.leba.info.pl
Oceń, czy poniższe informacje są prawdziwe. Zaznacz P, jeśli informacja jest prawdziwa, albo F – jeśli jest fałszywa.
Nr Informacja P/F 1. Wybudowanie falochronu u ujścia rzeki Łeby przyczyniło się do nagromadzenia piasku przez morze na wybrzeżu Bałtyku w polu C2/3. P / F 2. Falochron przedstawiony na fotografii przyczynił się do osłabienia akumulacyjnej działalności morza na wschód od ujścia rzeki Łeby. P / F - Matura CKE · maj 2023 · zad. 12 2 pkt formy glacjalne i grawitacyjne, kocioł lodowcowy, stożek piargowy
Poniżej zamieszczono reprodukcję wybranego dzieła sztuki przedstawiającego krajobraz Tatr Wysokich.
Stanisław Gałek, Morskie Oko
Na podstawie: www.scanstabr.pl
Uzupełnij tabelę. Wpisz nazwy dwóch form rzeźby, które są charakterystyczne dla obszaru przedstawionego na obrazie, oraz podaj ich genezę. Nazwy form dobierz z podanych poniżej.
kocioł lodowcowy, ostaniec krasowy, pradolina, stożek piargowy
Lp. Nazwa formy rzeźby Geneza formy rzeźby (wpisz: akumulacyjna albo erozyjna) 1. ........................ ........................ 2. ........................ ........................ Pokaż odpowiedź
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →Nazwa formy rzeźby Geneza kocioł lodowcowy erozyjna stożek piargowy akumulacyjna