Gleby i biosfera: strefy roślinne, piętrowość, ochrona przyrody

7 zadań z oficjalnych arkuszy matury rozszerzonej z geografii (2023–2025). Spróbuj rozwiązać samodzielnie, potem odsłoń odpowiedź — przy każdym zadaniu znajdziesz typową pułapkę, na której wykładają się maturzyści.

1. Matura CKE · maj 2025 · zad. 3 1 pkt piętra roślinne, Bieszczady, Tatry, Kolei Goryczkowa

   Zadanie 3. (0–1)

   W tabeli z wykazem pięter roślinnych oznaczono literami X i Y wybrane obszary w Polsce, wśród których są Bieszczady.

   Piętro	Tatry Wysokie	X	Y
   turniowe	+	–	–
   halne	+	+	+
   kosówki (kosodrzewiny)	+	–	+
   regla górnego	+	–	+
   regla dolnego	+	+	+

   Legenda: + piętro występuje, – piętro nie występuje.

   Na podstawie: Geografia Polski. Środowisko przyrodnicze, red. L. Starkel, Warszawa 1999.

   Oceń, czy poniższe informacje są prawdziwe. Zaznacz P, jeśli informacja jest prawdziwa, albo F — jeśli jest fałszywa.

   1. W Bieszczadach górna granica lasu oddziela piętro regla górnego od piętra kosówki. — P / F
   2. Na podstawie mapy szczegółowej Tatr można stwierdzić, że trasa Kolei Goryczkowej (pole J3/4) przecina górną granicę lasu. — P / F
   Pokaż odpowiedź

   1. F — w Bieszczadach (X = brak regla górnego i kosówek, tylko halne + regiel dolny) górna granica lasu oddziela regiel dolny od piętra połonin (halnego), nie regiel górny od kosówki.
   2. P — trasa Kolei Goryczkowej (J3/4) idzie od Kuźnic (~1000 m n.p.m., w lesie) do szczytu Kasprowego Wierchu (~1985 m n.p.m., piętro halne). Przecina górną granicę lasu w okolicy ok. 1500–1550 m n.p.m.

   ⚠ Typowa pułapka: Bieszczady mają niskie szczyty (~1300 m), więc brakuje pięter wysokogórskich: nie ma regla górnego, nie ma kosówek. Górna granica lasu w Bieszczadach to bezpośrednie przejście **regiel dolny → połoniny**.

   Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
2. Matura CKE · maj 2025 · zad. 16 2 pkt gleby Polski, bielica, profil glebowy, burak cukrowy

   Zadanie 16. (0–2)

   Na fotografii przedstawiono profil jednej z gleb występujących w Polsce. Na profilu widoczne są: cienki poziom próchniczny, pod nim jasny (białawy) poziom wymywania, niżej brunatno-rdzawy poziom wzbogacenia oraz piaszczyste podłoże macierzyste.

   Na podstawie: www.zasobynauki.pl

   Zaznacz nazwę gleby, której profil przedstawiono na fotografii, a następnie wykaż, z czego wynika mała możliwość wykorzystania tej gleby pod uprawę buraka cukrowego. Odnieś się do odpowiedniej cechy widocznej na fotografii.

   A. madaB. rędzinaC. gleba brunatnaD. gleba bielicowa

   Mała możliwość wykorzystania pod uprawę buraka cukrowego gleby przedstawionej na fotografii wynika z: ......................

   Pokaż odpowiedź

   D. gleba bielicowa

   Mała przydatność dla buraka cukrowego wynika z:

   • widoczna na fotografii jasna warstwa wymywania (poziom albuwiku) o jasnoszarym/białym kolorze — uboga w substancje organiczne i składniki mineralne (Ca, K, Mg);
   • gleba kwaśna (pH < 5) — burak cukrowy wymaga odczynu obojętnego/zasadowego;
   • powstaje na piaskach (sandry, wydmy) → mała pojemność wodna, słaba retencja;
   • obecność poziomu orsztynu (twarda warstwa wzbogacenia) ogranicza zasięg korzeni.

   ⚠ Typowa pułapka: Burak cukrowy potrzebuje gleb żyznych, zasobnych w wapń, o odczynie pH 6,5-7,5 (czarnoziemy, mady, gleby brunatne). Bielice na piaskach są dla niego nieodpowiednie.

   Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
3. Matura CKE · maj 2024 · zad. 11 4 pkt step, klimat umiarkowany kontynentalny, czarnoziem vs bielica

   Zadanie 11.

   Na klimatogramie przedstawiono średnie miesięczne wartości temperatury powietrza i średnie miesięczne sumy opadów atmosferycznych z wybranej stacji meteorologicznej w Europie. Stacja jest położona poniżej 200 m n.p.m.

   Zadanie 11.1. (0–2)

   Poniżej zamieszczono reprodukcję obrazu przedstawiającego krajobraz – nieużytkowany rolniczo – strefowej formacji roślinnej, charakterystycznej dla obszaru, na którym jest położona stacja meteorologiczna.

   Uzupełnij zdania. Wpisz właściwe określenia wybrane spośród podanych w nawiasach.

   Strefową formacją roślinną, przedstawioną na obrazie i charakterystyczną dla klimatu stacji, dla której sporządzono klimatogram, jest (makia / step) ........... .

   Ta formacja występuje w klimacie umiarkowanym ciepłym (morskim / kontynentalnym) ............ .

   Tę formację tworzą głównie (trawy i rośliny zielne / mchy i porosty) ........... .

   Zadanie 11.2. (0–2)

   Poniżej przedstawiono profile dwóch gleb strefowych. Literą X oznaczono profil gleby charakterystycznej dla formacji roślinnej obszaru, dla którego sporządzono klimatogram, a literą Y — profil gleby, która tworzy się pod lasami iglastymi na sandrach lub wydmach. Przyjmij, że profile gleb są takiej samej głębokości.

   Uzasadnij dwoma argumentami, że gleba, której profil oznaczono literą Y, charakteryzuje się mniejszą przydatnością dla upraw o wysokich wymaganiach niż gleba oznaczona literą X.

   Pokaż odpowiedź

   11.1. Formacja: step — klimat umiarkowany ciepły kontynentalny — tworzą ją głównie trawy i rośliny zielne.

   11.2. Gleba Y (bielica pod las iglasty) ma mniejszą żyzność od X (czarnoziem stepowy), bo:

   1. mniej próchnicy w profilu Y (jasny poziom wymywania) — niższa zasobność w składniki mineralne;
   2. powstała na piaskach (sandry/wydmy) — mała retencja wody, łatwe wymywanie pierwiastków;
   3. kwaśny odczyn Y — nieprzydatny dla pszenicy/buraków cukrowych; X ma odczyn obojętny/zasadowy;
   4. występowanie poziomu orsztynu (twarda warstwa wzbogacenia) ogranicza zasięg korzeni i przepuszczalność.

   Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
4. Matura CKE · maj 2024 · zad. 14 4 pkt parki narodowe Polski, geomorfologia krasowa, ostaniec

   Zadanie 14.

   Na mapie numerami 1–7 oznaczono wybrane parki narodowe w Polsce.

   Zadanie 14.1. (0–2)

   Uzupełnij zdania. Wpisz właściwe numery wybrane spośród podanych w nawiasach.

   Park narodowy o krajobrazie bagienno-łąkowym, położony w pradolinie, oznaczono na mapie numerem (1 / 2) .......... .

   Park narodowy o rzeźbie charakteryzującej się występowaniem akumulacyjnych form powstałych na skutek działalności procesów eolicznych oznaczono na mapie numerem (3 / 4) .......... .

   Park narodowy, w którym występują formy polodowcowe i skały paleozoiczne pochodzenia magmowego, oznaczono na mapie numerem (5 / 6) .......... .

   Zadanie 14.2. (0–2)

   Na fotografii wykonanej w parku narodowym oznaczonym numerem 7 wskazano strzałką wybraną formę rzeźby krasowej.

   Podaj nazwę formy wskazanej strzałką na fotografii i nazwę odpowiedniego czynnika rzeźbotwórczego, a następnie wyjaśnij, jak doszło do powstania tej formy. Nazwę formy i czynnik rzeźbotwórczy dobierz z podanych poniżej.

   kem, ostaniec, woda z CO₂, wiatr

   • Nazwa formy: ......................................
   • Czynnik rzeźbotwórczy: ......................................
   • Wyjaśnienie: ......................................
   Pokaż odpowiedź

   14.1.

   • Pradolina + bagienno-łąkowy: 2 (Biebrzański PN)
   • Wydmy / formy akumulacyjne eoliczne: 3 (Słowiński PN)
   • Polodowcowe + magmowe paleozoiczne: 5 (Karkonoski PN)

   14.2. Forma: ostaniec. Czynnik: woda z CO₂ (krasowienie wapieni). Wyjaśnienie: woda zawierająca CO₂ rozpuszcza wapienie, ale nierówno — szybciej w miejscach spękanych/porowatych, wolniej w bardziej odpornych (więcej krzemionki, mniej spękań). Tam, gdzie rozpuszczanie było słabsze, fragmenty skały pozostały jako ostańce (skałki Stołowych Gór, Pieskowa Skała).

   Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
5. Matura CKE · maj 2024 · zad. 22 3 pkt lesistość strefowa, Finlandia / Algieria / Austria

   Zadanie 22. (0–3)

   W tabeli przedstawiono strukturę użytkowania gruntów w wybranych państwach w 2018 r.

   Państwo	Grunty orne (%)	Łąki i pastwiska (%)	Lasy (%)	Pozostałe (%)
   Finlandia	7,4	0,2	72,9	19,5
   Algieria	3,1	13,3	0,8	82,8
   Austria	16,5	20,8	47,2	15,5

   Na świecie udział lasów w powierzchni obszarów lądowych wynosi około 30%.

   Uzasadnij, że warunki przyrodnicze wywierają wpływ na lesistość obszarów państw wymienionych w tabeli. W odpowiedzi odnieś się – odpowiednio – do strefowych lub astrefowych uwarunkowań przyrodniczych.

   • Finlandia — uwarunkowanie strefowe: ............
   • Algieria — uwarunkowanie strefowe: ............
   • Austria — uwarunkowanie astrefowe: ............
   Pokaż odpowiedź

   Finlandia (lasy 72,9% — wysoka):

   • położenie w strefie tajgi (lasy iglaste)
   • klimat umiarkowany chłodny sprzyja roślinności iglastej
   • zbyt krótki okres wegetacyjny dla wielu upraw (nie skłania do wyrębu)

   Algieria (lasy 0,8% — bardzo niska):

   • położenie większości obszaru w strefie zwrotnikowej — pustynie (Sahara)
   • niskie sumy opadów atmosferycznych
   • typ lasu (suchy las podzwrotnikowy) — niska wartość gospodarcza

   Austria (lasy 47,2% — wysoka, astrefowa):

   • duża górzystość kraju (Alpy)
   • w niższych piętrach Alp dominują lasy reglowe (modyfikacja astrefowa — piętrowość pionowa)

   Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
6. Matura CKE · maj 2023 · zad. 2 1 pkt krajobraz górski, granica lasu

   Na początku XX wieku na Mierzei Sarbskiej podjęto działania zmierzające do stabilizacji wydm. Do tego celu wykorzystano m.in. kosodrzewinę, której nasadzenia przetrwały do czasów współczesnych.

   Na podstawie: www.lasy.gov.pl

   Która odpowiedź zawiera wspólne cechy środowiska przyrodniczego Mierzei Sarbskiej i piętra kosodrzewiny w górach, przyczyniające się do obecności kosodrzewiny na obu obszarach? Zaznacz właściwą odpowiedź spośród podanych.

   A. Niskie średnie temperatury roczne i płytkie występowanie wód podziemnych. B. Powstawanie bryzy i obecność gleb wytworzonych na skałach węglanowych. C. Występowanie silnych wiatrów i podłoża o niskiej zawartości składników organicznych. D. Adiabatyczny spadek temperatury wraz z wysokością i występowanie wiatrów fenowych.

   Pokaż odpowiedź

   C

   Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
7. Matura CKE · maj 2023 · zad. 22 3 pkt Wielki Zielony Mur, Sahel, zrównoważony rozwój

   Państwa Sahelu podjęły się realizacji projektu Wielkiego Zielonego Muru – zasadzenia pasa drzew o długości 8000 km, który ma zapobiegać pustynnieniu terenu na południe od Sahary. W drugiej dekadzie XXI wieku zalesiono fragmenty planowanego obszaru, głównie na wschodnich i zachodnich krańcach Afryki.

   Na podstawie: www.ft.com; www.greatgreenwall.org

   Na mapie przedstawiono planowany przebieg Wielkiego Zielonego Muru.

   Państwa uczestniczące w projekcie: Mauretania, Mali, Niger, Czad, Sudan, Erytrea, Etiopia, Dżibuti, Sudan Pd., Nigeria, Burkina Faso, Senegal, Gambia.

   Zalesienie sprzyja zmniejszaniu się amplitud dobowych temperatury powietrza, gdyż drzewa chronią grunt przed nagrzewaniem i nocnym wypromieniowaniem.

   Na podstawie: www.lelivrescolaire.fr

   Przedstaw dwa argumenty – inne niż podany powyżej – uzasadniające, że państwa Sahelu na skutek podjęcia realizacji tej inwestycji mogą osiągnąć korzyści gospodarcze lub środowiskowe, oraz jedno zagrożenie, które może utrudnić kontynuację tego projektu.

   Argumenty:

   1. ........................
   2. ........................

   Zagrożenie: ........................

   Pokaż odpowiedź

   Argumenty za (dwa z):

   • środki finansowe z zagranicy aktywizują gospodarki państw Sahelu;
   • tworzenie miejsc pracy w administracji i w terenie;
   • ograniczenie zasypywania piaskiem pustynnym pól / dróg (bariera drzew);
   • zmniejszenie erozji wietrznej gleb (system korzeniowy chroni glebę);
   • zmniejszenie ubóstwa ludności Sahelu (poprawa rolnictwa);
   • zmniejszenie zagrożenia głodem (wzrost plonów);
   • zwiększenie zasobów wody (zalesienie podnosi poziom wód gruntowych);
   • wzrost świadomości ekologicznej.

   Zagrożenie (jedno z):

   • wysokie temperatury / niskie opady / niekorzystne warunki glebowe utrudniające zalesienie / pożary lasów;
   • wycinanie drzew Muru na opał / drewno budowlane;
   • zbyt małe środki finansowe na realizację;
   • konflikty zbrojne między państwami Afryki mogące zniweczyć wysiłek zalesiania.

   Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →