Litosfera: budowa geologiczna, tektonika płyt, skały
12 zadań z oficjalnych arkuszy matury rozszerzonej z geografii (2023–2025). Spróbuj rozwiązać samodzielnie, potem odsłoń odpowiedź — przy każdym zadaniu znajdziesz typową pułapkę, na której wykładają się maturzyści.
- Matura CKE · maj 2025 · zad. 1 2 pkt Tatry, masyw Giewontu, azymut, dział wodny
Zadania od 1. do 6. odnoszą się do obszaru przedstawionego na mapie szczegółowej fragmentu Tatr.
Zadanie 1. (0–2)
Na fotografii przedstawiono masyw Giewontu (pole GH2).
Na fotografii podpisane są szczyty: Giewont oraz Długi Giewont (na podstawie: www.wikimedia.org).
Uzupełnij zdania. Wpisz właściwe określenia wybrane spośród podanych w nawiasach.
- Między miejscem, z którego wykonano fotografię, a masywem Giewontu jest położona (Czerwona Przełęcz / Kondracka Przełęcz) ........... .
- Azymut ze szczytu Długiego Giewontu, wyznaczony ku szczytowi Giewontu, zawiera się w przedziale (0°–90° / 180°–270°) ........... .
- Granica między zlewiskiem Morza Bałtyckiego a zlewiskiem Morza Czarnego (przebiega / nie przebiega) ........... przez szczyty widoczne na fotografii.
Pokaż odpowiedź
- Kondracka Przełęcz
- 180°–270°
- nie przebiega
⚠ Typowa pułapka: Azymut liczymy z punktu obserwacji do celu zgodnie z ruchem wskazówek zegara od kierunku N. Z Długiego Giewontu (na E od Giewontu) na Giewont — kierunek SW, azymut 180–270°.
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku → - Matura CKE · maj 2025 · zad. 3 1 pkt piętra roślinne, Bieszczady, Tatry, Kolei Goryczkowa
Zadanie 3. (0–1)
W tabeli z wykazem pięter roślinnych oznaczono literami X i Y wybrane obszary w Polsce, wśród których są Bieszczady.
Piętro Tatry Wysokie X Y turniowe + – – halne + + + kosówki (kosodrzewiny) + – + regla górnego + – + regla dolnego + + + Legenda: + piętro występuje, – piętro nie występuje.
Na podstawie: Geografia Polski. Środowisko przyrodnicze, red. L. Starkel, Warszawa 1999.
Oceń, czy poniższe informacje są prawdziwe. Zaznacz P, jeśli informacja jest prawdziwa, albo F — jeśli jest fałszywa.
- W Bieszczadach górna granica lasu oddziela piętro regla górnego od piętra kosówki. — P / F
- Na podstawie mapy szczegółowej Tatr można stwierdzić, że trasa Kolei Goryczkowej (pole J3/4) przecina górną granicę lasu. — P / F
Pokaż odpowiedź
- F — w Bieszczadach (X = brak regla górnego i kosówek, tylko halne + regiel dolny) górna granica lasu oddziela regiel dolny od piętra połonin (halnego), nie regiel górny od kosówki.
- P — trasa Kolei Goryczkowej (J3/4) idzie od Kuźnic (~1000 m n.p.m., w lesie) do szczytu Kasprowego Wierchu (~1985 m n.p.m., piętro halne). Przecina górną granicę lasu w okolicy ok. 1500–1550 m n.p.m.
⚠ Typowa pułapka: Bieszczady mają niskie szczyty (~1300 m), więc brakuje pięter wysokogórskich: nie ma regla górnego, nie ma kosówek. Górna granica lasu w Bieszczadach to bezpośrednie przejście **regiel dolny → połoniny**.
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku → - Matura CKE · maj 2025 · zad. 4 2 pkt budowa geologiczna Tatr, płaszczowiny, kras podziemny, jaskinie Doliny Kościeliskiej
Zadanie 4.
Na mapie geologicznej przedstawiono budowę geologiczną obszaru Tatr położonego w Polsce w zasięgu fragmentu mapy szczegółowej.
W tabeli przedstawiono trasy dwóch wycieczek. Turysta szedł szlakami turystycznymi PTTK.
Nr wycieczki Trasa wycieczki (pola mapy szczegółowej) 1 Kiry (pole D1) – schronisko PTTK na hali Ornak (pole C4) – Iwaniacka Przełęcz (pole B4) – Błyszcz (pole B6) 2 Kuźnice (pole J1) – Myślenickie Turnie (pole J2) – Kasprowy Wierch (pole J4) Zadanie 4.1. (0–1)
Na podstawie mapy geologicznej przedstaw jedną różnicę w budowie geologicznej między obszarem przedstawionym w polu D1 mapy szczegółowej a obszarem przedstawionym na północ od granicy Polski w polu B6 mapy szczegółowej, przecinanymi przez trasę wycieczki oznaczonej numerem 1. Odnieś się do wieku skał występujących na tych obszarach.
Zadanie 4.2. (0–1)
Na mapie szczegółowej wzdłuż tras obu wycieczek przedstawiono formy krasowe.
Dokończ zdanie. Zaznacz odpowiedź A albo B oraz odpowiedź 1., 2. albo 3.
Przez obszar charakteryzujący się występowaniem na mapie szczegółowej liczniejszych form krasu podziemnego przebiega trasa wycieczki oznaczonej:
A. numerem 1, B. numerem 2,
a do obecności tych form wzdłuż tras obu wycieczek przyczynia się występowanie skał:
1. okruchowych wieku mezozoicznego. 2. węglanowych wieku mezozoicznego. 3. węglanowych wieku kenozoicznego.
Pokaż odpowiedź
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →4.1. Różnica wieku skał:
- D1 (Kiry, płaszczowiny reglowe/wierchowe) — skały mezozoiczne (jura, kreda — wapienie, dolomity, łupki margliste)
- B6 (Błyszcz, trzon krystaliczny) — skały paleozoiczne (granity, skały magmowe i metamorficzne)
4.2. — A2 — trasa numer 1 (przez płaszczowinę wierchową w okolicy Doliny Kościeliskiej), bo przyczynia się występowanie skał węglanowych wieku mezozoicznego (wapieni i dolomitów triasu, jury, kredy), w których powstają jaskinie (Jaskinia Mroźna, Mylna, Raptawicka).
- Matura CKE · maj 2025 · zad. 5 1 pkt tektonika Tatr, nasunięcie płaszczowinowe, orogeneza alpejska
Zadanie 5. (0–1)
Na przekroju geologicznym przedstawiono budowę geologiczną fragmentu Tatr (pola EF3/5 mapy szczegółowej).
Przekrój NW–SE / N–S obejmuje: Ciemniak, Tomanową Przełęcz, Tomanowy Wierch. Pokazane: płaszczowiny reglowe (kreda – łupki margliste; jura – wapienie i radiolaryty; trias – łupki, wapienie i dolomity), płaszczowiny wierchowe (kreda – łupki margliste; jura – wapienie masywne; jura – piaskowce i wapienie; trias – łupki, piaskowce, wapienie i dolomity; trias – piaskowce i łupki) oraz trzon krystaliczny (paleozoik – skały magmowe i przeobrażone). Symbol z trójkątami oznacza nasunięcie.
Na podstawie: M. Bac-Moszaszwili, M. Gąsienica Szostak, Tatry Polskie. Przewodnik geologiczny dla turystów, Warszawa 1990.
Skały paleozoiczne występujące na północno-zachodnim stoku Ciemniaka są starsze od skał, które pod nimi zalegają.
Wyjaśnij, dlaczego na północno-zachodnim stoku Ciemniaka skały paleozoiczne występują na skałach mezozoicznych. Odnieś się do przebiegu odpowiedniego procesu, o którym świadczy sytuacja przedstawiona na przekroju geologicznym.
Pokaż odpowiedź
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →W trakcie orogenezy alpejskiej (paleogen-neogen) doszło do nasunięcia płaszczowinowego — trzon krystaliczny Tatr (skały paleozoiczne: granity, gnejsy) został nasunięty od południa na młodsze skały mezozoiczne płaszczowin reglowych i wierchowych. Strzałka z trójkątami na przekroju oznacza linię nasunięcia. Proces ten odwraca normalną stratygrafię (na dole młodsze, na górze starsze).
- Matura CKE · maj 2025 · zad. 8 1 pkt skały osadowe okruchowe, diageneza, zlepieniec
Zadanie 8. (0–1)
Na fotografiach oznaczonych literami X i Y przedstawiono wybrane okruchowe skały osadowe (fotografia X — luźne otoczaki o zaokrąglonych krawędziach; fotografia Y — skała zbudowana ze scementowanych otoczaków; skala 1 cm).
Na podstawie: www.pgi.gov.pl
Dokończ zdanie. Zaznacz odpowiedź A albo B oraz odpowiedź 1., 2. albo 3.
Na fotografii oznaczonej literą Y przedstawiono:
A. porfir, B. zlepieniec,
który powstaje ze skały przedstawionej na fotografii X na skutek procesu:
1. diagenezy. 2. metamorfizmu. 3. wietrzenia.
Pokaż odpowiedź
B1 = zlepieniec, który powstaje z otoczaków przedstawionych na fotografii X na skutek diagenezy.
⚠ Typowa pułapka: Diageneza = lityfikacja skały osadowej (kompakcja + cementacja). Metamorfizm = przeobrażenie skały pod wpływem T i p. Wietrzenie = rozpad mechaniczny/chemiczny — proces odwrotny.
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku → - Matura CKE · maj 2025 · zad. 9 2 pkt tektonika płyt, krawędź aktywna, Ameryka Południowa, Andy
Zadanie 9. (0–2)
Zachodnia krawędź Ameryki Południowej ma charakter aktywny tektonicznie, a wschodnia – pasywny. Na krawędzi aktywnej dochodzi tam m.in. do trzęsień ziemi, które mogą przyczyniać się do powstawania tsunami.
Podaj trzy inne zjawiska lub procesy przyrodnicze, uwarunkowane tektoniką płyt, występujące u zachodnich wybrzeży Ameryki Południowej, a niewystępujące we wschodniej części tego kontynentu.
- ......................
- ......................
- ......................
Pokaż odpowiedź
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →Trzy zjawiska/procesy spośród:
- wulkanizm (Cotopaxi, Llaima, Villarrica — łańcuch wulkanów wzdłuż Andów)
- powstawanie gór (orogeneza — Andy fałdowane od kredy do dziś)
- powstawanie rowu oceanicznego (Rów Atakamski/Peru-Chile na zachód od wybrzeża)
- subdukcja (płyta Nazca podsuwa się pod płytę Południowoamerykańską)
- Matura CKE · maj 2024 · zad. 3 2 pkt geologia Sudetów, sieć rzeczna, wiek złóż węgla
Zadanie 3. (0–2)
Uzupełnij zdania. Wpisz właściwe określenia wybrane spośród podanych w nawiasach.
Do powstania obiektu geologicznego położonego obok stacji kolejowej w polu B3 (przyczyniło / nie przyczyniło) ................... się występowanie w przeszłości procesów endogenicznych w Sudetach.
Sieć rzeczna obszaru przedstawionego na mapie w porównaniu z siecią rzeczną Pojezierza Pomorskiego jest (starsza / młodsza) ................... .
Złoża węgla kamiennego, które występują w rejonie Wałbrzycha, powstały (wcześniej / później) ................... niż złoża węgla brunatnego w zachodniej części Sudetów.
Pokaż odpowiedź
- przyczyniło
- starsza
- wcześniej
⚠ Typowa pułapka: Sieć rzeczna w starych górach (Sudety, hercynidy) jest **starsza** niż na młodym Pojezierzu Pomorskim (które powstało po ostatnim zlodowaceniu). Węgiel kamienny (karbon) powstał **wcześniej** niż węgiel brunatny (neogen).
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku → - Matura CKE · maj 2024 · zad. 13 1 pkt tektonika płyt, Wielki Rów Wschodnioafrykański, rozłam Afryki
Zadanie 13. (0–1)
Na mapie przedstawiono przewidywany zarys kontynentu afrykańskiego za około 10 milionów lat.
Przedstaw przyczynę przewidywanego rozłamu Afryki. W odpowiedzi odnieś się do tektoniki płyt litosfery.
Pokaż odpowiedź
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →Pękanie kontynentu afrykańskiego następuje wzdłuż strefy ryftowej (Wielki Rów Wschodnioafrykański). Dochodzi do rozsuwania się dwóch płyt litosfery: afrykańskiej i somalijskiej. Pod wpływem rozbieżnych prądów konwekcyjnych w płaszczu Ziemi płyty oddalają się — po pewnym czasie odłączy się Półwysep Somalijski.
- Matura CKE · maj 2024 · zad. 15 1 pkt przekrój geologiczny, wiek względny skał, sfałdowanie i uskok
Zadanie 15. (0–1)
Poniżej przedstawiono przekrój geologiczny wybranego obszaru.
Na przekroju geologicznym skały z dwóch er – paleozoicznej i mezozoicznej – oddziela powierzchnia zrównania.
Które wydarzenia geologiczne wystąpiły przed powstaniem powierzchni zrównania przedstawionej na przekroju? Zaznacz właściwą odpowiedź spośród podanych.
A. Sedymentacja w jurze i powstanie intruzji porfirów.B. Sfałdowanie skał paleozoicznych i powstanie uskoku.C. Sedymentacja w paleozoiku i wyerodowanie doliny przez rzekę.D. Transgresja morza i denudacja skał jurajskich w warunkach lądowych.Pokaż odpowiedź
B. Sfałdowanie skał paleozoicznych i powstanie uskoku.
Powierzchnia zrównania oddziela paleozoik (karbon margle, dewon, porfiry — pod) od mezozoiku (trias piaskowce, jura wapienie — nad). Skały paleozoiczne są sfałdowane, więc orogeneza (waryscyjska) zaszła PRZED zrównaniem. Uskok przecina tylko paleozoik — też przed.
⚠ Typowa pułapka: A jest błędne (intruzje porfirów + sedymentacja jurajska to dwa różne etapy). C zawiera dolinę rzeczną (mało prawdopodobne na zrównanej powierzchni). D mówi o transgresji morza po jurze — nie odnosi się do **paleozoiku**.
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku → - Matura CKE · maj 2023 · zad. 7 2 pkt tektonika płyt, spreading, Grzbiet Śródatlantycki
Na rysunku przedstawiono wiek skał bazaltowych dna oceanów.
Na podstawie: www.ngdc.noaa.gov
Wyjaśnij – odwołując się do tektoniki płyt litosfery – dlaczego wschodnie wybrzeża Ameryki Południowej i zachodnie wybrzeża Afryki mają podobny zarys. W odpowiedzi odnieś się do położenia kontynentów w przeszłości oraz do właściwego procesu tektonicznego.
Pokaż odpowiedź
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →W przeszłości Afryka i obie Ameryki tworzyły jeden kontynent (Pangea). W rejonie Grzbietu Śródatlantyckiego zachodzi zjawisko spreadingu (ekspansja / rozrastanie się dna oceanicznego). Płyty afrykańska i południowoamerykańska są rozsuwane przez rozbieżne prądy konwekcyjne w płaszczu Ziemi → kontynenty się oddalają. Wiek skał bazaltowych w pobliżu osi grzbietu potwierdza obecność strefy ryftowej i spreadingu.
- Matura CKE · maj 2023 · zad. 13 2 pkt geologia, fotografia odkrywki, wiek względny skał
Zadanie 13. Na fotografii przedstawiono odkrywkę geologiczną. Literami X oznaczono jedną z warstw skalnych, a literami U₁ i U₂ – uskoki.
Na podstawie: www.geologylearn.blogspot.com
Zadanie 13.1. (0–1)
Oceń, czy poniższe informacje są prawdziwe. Zaznacz P, jeśli informacja jest prawdziwa, albo F – jeśli jest fałszywa.
Nr Informacja P/F 1. Warstwy skalne położone nad warstwą X tworzą antyklinę. P / F 2. Uskoki oznaczone literami U₁ i U₂ są przykładem deformacji nieciągłych. P / F Zadanie 13.2. (0–1)
Podaj wiek względny warstwy X w stosunku do wieku uskoków U₁ i U₂ przedstawionych na fotografii.
Pokaż odpowiedź
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →13.1. — FP
13.2. — Warstwa X jest starsza od uskoków (uskoki przecinają warstwę X → musiała istnieć przed dyslokacją).
- Matura CKE · maj 2023 · zad. 14 2 pkt skały magmowe, granit, geneza
Na fotografii przedstawiono jedną ze skał występujących w Polsce.
Podaj nazwę przedstawionej skały, a następnie wyjaśnij, jak dochodzi do jej powstawania. Nazwę skały wybierz spośród podanych poniżej.
bazalt, gnejs, granit, łupek
Skała: ........................
Wyjaśnienie: ........................
Pokaż odpowiedź
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →Nazwa skały: granit
Wyjaśnienie: Skała powstaje w wyniku zastygania magmy w skorupie ziemskiej / głęboko pod powierzchnią Ziemi. Warunki głębinowe — powolna krystalizacja minerałów — dają skałę jawnokrystaliczną (z wyraźnie widocznymi ziarnami: kwarc, skaleń, mika).