Sztuka i źródła historyczne: propaganda, ikonografia, wypracowanie
17 zadań z oficjalnych arkuszy matury rozszerzonej z historii (2023–2025). Spróbuj rozwiązać samodzielnie, potem odsłoń odpowiedź — przy każdym zadaniu znajdziesz typową pułapkę, na której wykładają się maturzyści.
- Matura CKE · maj 2025 · zad. 3 2 pkt starozytny Rzym, akwedukt, Pont du Gard, architektura
Wspolczesna fotografia budowli starozytnej (akwedukt Pont du Gard - rzymski most-akwedukt w poludniowej Francji). Zadanie 3.1. (0-1) Podaj - inna niz most - funkcje budowli zaprezentowanej na fotografii, jaka pelnila ta budowla w starozytnosci. Zadanie 3.2. (0-1) Rozstrzygnij, czy zaprezentowana budowla jest typowa dla cywilizacji starozytnej Grecji czy starozytnego Rzymu. Odpowiedz uzasadnij, odwolujac sie do jednego widocznego na fotografii elementu architektonicznego.
Pokaż odpowiedź
Zadanie 3.1: Funkcja akweduktu - doprowadzanie wody pitnej do miast i osad (woda plyne specjalnym kanalem na gornym poziomie budowli, korzystajac z lekkiego spadku).
Zadanie 3.2: Budowla jest typowa dla starozytnego Rzymu. Charakterystyczny element to luk (arkada, sklepienie polkoliste) - Rzymianie udoskonalili konstrukcje lukowa i wielokondygnacyjne arkady, ktorych Grecy nie stosowali na taka skale (architektura grecka opierala sie glownie na belkowaniu i kolumnach). Wielopoziomowe luki widoczne na fotografii to charakterystyczna technika rzymska.⚠ Typowa pułapka: Wskazanie ze element to "kolumny" - kolumny wystepowaly tez w architekturze greckiej. Trzeba wskazac **luk / arkade / sklepienie polkoliste** jako element wybitnie rzymski.
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku → - Matura CKE · maj 2025 · zad. 8 2 pkt architektura, romanizm, barok, kosciol, Gniezno
Fotografia kosciola sw. Jana Chrzciciela w Gnieznie - widoczne: ceglany korpus z romanskimi cechami (male polkoliste okna, masywne mury), barokowa wieza z hellmem (cebulasta kopula). Polecenie CKE: Podaj nazwy dwoch stylow architektonicznych, ktore reprezentuje kosciol przedstawiony na fotografii, oraz wymien po jednej widocznej cesze kazdego z tych stylow.
Pokaż odpowiedź
Styl 1: gotyk (lub romanski).
Cecha: stromy, dwuspadowy dach pokryty czerwona dachowka; ceglany korpus z waskimi, ostrolukowymi (lub polkolistymi w przypadku romanizmu) oknami; szczyt schodkowy - typowe cechy gotyku ceglanego (lub: masywne mury i drobne polkoliste otwory w przypadku romanizmu).
Styl 2: barok.
Cecha: cebulasty (gruszkowaty) helm wiezy z miedziana, zielona okladzina - bardzo charakterystyczny dla baroku XVII/XVIII w. Dwukondygnacyjna wieza z latarnia to typowo barokowy element.⚠ Typowa pułapka: Brak rozpoznania dwoch faz budowy - kosciol gnieznienski to oryginalna budowla romanska/gotycka (XII-XV w.) z **dobudowana barokowa wieza**. Trzeba widziec dwa style w jednej budowli.
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku → - Matura CKE · maj 2025 · zad. 18 3 pkt traktat wersalski, Francja, Niemcy, rewanz, rysunek satyryczny
Twoja kolej, Germanio! - francuski rysunek z 1919 roku. (Rysunek satyryczny: data "1871" w gornej czesci, "1919" na dolnej; symboliczne postacie - kobieta uosabiajaca Niemcy lub Francje, gest "twoja kolej", elementy odwolujace sie do wojny francusko-pruskiej 1870-1871 i konca I wojny swiatowej 1914-1918.) Polecenie CKE: Wyjasnij przeslanie rysunku, interpretujac jego dwa elementy graficzne i tytul. W odpowiedzi uwzglednij kontekst historyczny o roku powstania tego rysunku.
Pokaż odpowiedź
Przeslanie rysunku: rewanz Francji za upokorzenie z 1871 r. Po wojnie francusko-pruskiej Francja stracila Alzacje i Lotaryngie oraz musiala zaplacic kontrybucje 5 mld frankow zlota. Po I wojnie swiatowej (1914-1918) role sie odwrocily - Francja jest zwyciezczyna, Niemcy musza zaplacic reparacje (na mocy traktatu wersalskiego z 28 czerwca 1919 r.) i oddac Alzacje-Lotaryngie.
Elementy graficzne:- Daty 1871 i 1919 - kontrastuja dwie sytuacje: poniżona Francja po wojnie z Prusami (1871) i poniżone Niemcy po I wojnie swiatowej (1919).
- Tytul "Twoja kolej, Germanio!" (A votre tour, Germanie!) - bezposrednie wskazanie roli, ktora teraz spada na Niemcy: zaplacenie kontrybucji, utrata terytoriow.
- Postacie alegoryczne (Marianna - Francja, Germania - Niemcy) - sa to klasyczne personifikacje, gest pisma traktatu pokazuje "rozliczenie".
Kontekst: 1919 r. = podpisanie traktatu wersalskiego konczacego I wojne swiatowa. Francja byla glownym beneficjentem (zwrot Alzacji-Lotaryngii, reparacje 132 mld marek, demilitaryzacja Nadrenii).
⚠ Typowa pułapka: Pominiecie konteksu 1871 r. - kluczowe jest odwolanie do **dwoch wojen**: francusko-pruskiej (1870-1871, kapitulacja Francji w Sedanie, koronacja Wilhelma I w Wersalu) i I wojny swiatowej (1914-1918). Rysunek jest manifestacja francuskiego rewanzu.
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku → - Matura CKE · maj 2025 · zad. 23 1 pkt realizm socjalistyczny, PRL, sztuka, propaganda
W. Dobrowolski - obraz "Armia pokoju" (obraz przedstawia grupe ludzi: robotnikow, mlodziez, kobiety i dzieci, niosacych narzedzia - lopaty, mloty - w stronie kolumny Zygmunta i tablicy z napisami "Walczymy pokoj", "MИP" - rosyjski "pokoj", "vela Paix" - francuski, "PEACE" - angielski. Postacie sa uchwycone w pozytywnym, optymistycznym swietle, w realistycznej manierze). Polecenie CKE: Podaj nazwe stylu w sztuce reprezentowanego przez przedstawiony obraz. Odpowiedz uzasadnij, charakteryzujac jedna widoczna ceche tego stylu.
Pokaż odpowiedź
Nazwa stylu: realizm socjalistyczny (socrealizm).
Cecha widoczna: idealizacja postaci ludu pracujacego - robotnicy, mlodziez i dzieci przedstawieni sa w heroicznych, optymistycznych pozach z narzedziami pracy (lopaty, mloty) jako symbolem budownictwa socjalizmu. Postacie sa zdrowe, usmiechniete, ich twarze wyrazaja pewnosc siebie i wiare w lepsza przyszlosc. To typowa propaganda komunistyczna lat 50. XX w. (PRL po Kongresie ZPAP w Nieborowie 1949, "ku czci sztuki socrealistycznej").
Inne mozliwe cechy:- tematyka pracownicza i polityczna ("Armia pokoju", napisy w roznych jezykach);
- tradycyjna, akademicka technika malarska (figuratywnosc, perspektywa, wyraziste kolory);
- przeslanie ideologiczne - walka o pokoj jako element zimnowojennej propagandy ZSRR.
⚠ Typowa pułapka: Pomylka z **realizmem XIX-wiecznym** (Courbet, Repin) - socrealizm to **specyficzny styl panstwowy** lat 1949-1955 w bloku komunistycznym, narzucony jako oficjalna doktryna artystyczna. Roznica: socrealizm jest **idealizujacy i propagandowy**, klasyczny realizm - krytyczny i obiektywny.
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku → - Matura CKE · maj 2025 · zad. 25 15 pkt wypracowanie, Wladyslaw Jagiello, belle epoque, rok 1956, blok komunistyczny
Zadanie zawiera trzy tematy. Wybierz jeden z nich do opracowania. Twoja wypowiedz powinna liczyc minimum 300 wyrazow. 1. Wladyslaw Jagiello byl najwybitniejszym wladca Polski z dynastii Jagiellonow. Zajmij stanowisko wobec powyzszej tezy i je uzasadnij, uwzgledniajac w swojej argumentacji aspekty: militarny, ustrojowy i spoleczno-gospodarczy. 2. Lata 1871-1914 sa nieslusznie okreslane jako belle epoque (piekna epoka). Zajmij stanowisko wobec powyzszej tezy i je uzasadnij, uwzgledniajac w swojej argumentacji aspekty: polityczny, spoleczno-gospodarczy i kulturowy. 3. Rok 1956 byl przelomem w systemie komunistycznym. Zajmij stanowisko wobec powyzszej tezy i je uzasadnij, uwzgledniajac w swojej argumentacji wydarzenia z trzech wybranych panstw bloku komunistycznego.
Pokaż odpowiedź
Konspekt do tematu 3 (rok 1956 jako przelom w komunizmie)
Teza: Rok 1956 byl przelomem w systemie komunistycznym - zachwialy podstawami stalinizmu, ujawnily kryzys, ale system jako calosc przetrwal kolejne 33 lata. Przelom czesciowy, ale rzeczywisty.
Argument 1 - ZSRR: XX zjazd KPZR (luty 1956), tajny referat Chruszczowa potepiajacy kult jednostki Stalina. Pozwolono na "destalinizacje" - zwalnianie wiezniow politycznych, ograniczenie roli NKWD/KGB. Konsekwencja: zachwianie autorytetu komunizmu, fala protestow w blokach satelickich.
Argument 2 - Polska: Pazdziernik 1956 r. Wczesniej protesty robotnikow w Poznaniu (28 czerwca 1956) krwawo stlumione (Rokossowski rozkazal strzelac). Wladze KC PZPR oddały kierowanie Wladyslawowi Gomulce (powrot z wiezienia). Konsekwencja: ograniczenie kolektywizacji wsi, zwolnienie kard. Wyszynskiego, wycofanie sowieckich oficerow z LWP. Polska "polska droga do socjalizmu".
Argument 3 - Wegry: Pazdziernik-listopad 1956. Powstanie wegierskie pod premierostwem Imre Nagya - ogloszenie wyjscia z Ukladu Warszawskiego. Reakcja: sowiecka interwencja zbrojna 4 listopada 1956, krwawe stlumienie powstania (ok. 2700 zabitych Wegrow), egzekucja Nagya. To pokazalo granice "odwilzy" - destalinizacja tak, ale lojalnosc wobec ZSRR obowiazkowa.
Wniosek: Rok 1956 byl przelomem, bo zlamal mit nieomylnosci Stalina i pokazal, ze komunizm jest reformowalny (w pewnym zakresie). Ale stlumienie Wegier pokazalo, ze granice reformy wyznacza Moskwa. To "ograniczona suwerennosc" Breznieva avant la lettre.
Konspekt do tematu 1 (Jagiello)
Teza: Jagiello byl wybitnym wladca (zalozyciel dynastii), ale najwybitniejszym z Jagiellonow byl raczej Kazimierz Jagiellonczyk (1447-1492) lub Zygmunt I Stary.
Aspekt militarny: Zwyciestwo pod Grunwaldem (15 VII 1410) - jeden z najwiekszych sukcesow militarnych w historii Polski. Zlamanie potegi zakonu krzyzackiego. +
Aspekt ustrojowy: Wprowadzenie unii w Krewie (1385) - poczatek pol-tysiacletniej zwiazku z Litwa. Przywileje szlacheckie (Czerwinsk 1422, Jedlnia 1430) - poczatek "demokracji szlacheckiej". Mieszane skutki.
Aspekt spoleczno-gospodarczy: Chrzest Litwy - zacznienie cywilizacji laciaskiej. Odnowienie Akademii Krakowskiej (1400). +
Argument przeciw: Kazimierz Jagiellonczyk - pokoj torunski 1466, statut warcki, rozwoj gospodarki, wojna 13-letnia. Jagiello - tylko poczatek dynastii.
Konspekt do tematu 2 (belle epoque)
Teza: Nazwa "belle epoque" jest nieslusznie idealizujaca - okres 1871-1914 mial swiele jasnych stron, ale tez wiele ciemnych.
Aspekt polityczny - przeciw "pieknu": Imperializm europejski w Afryce i Azji, konflikty narodowosciowe (Balkany, Irlandia), wzrastajace napiecia (wyscig zbrojen, sojusze militarne). Glob staczal sie ku I wojnie swiatowej.
Aspekt spoleczno-gospodarczy - mieszane: Rewolucja przemyslowa, wzrost zamoznosci klasy sredniej, postep techniki (elektryczne oswietlenie, telefony, samochody, lotnictwo). Ale: kwestia robotnicza, ubostwo proletariatu, masowa emigracja (Polacy do USA), nierownosci.
Aspekt kulturowy - "piekny": Rozkwit sztuki (impresjonizm, secesja, modernizm), literatury (Proust, Joyce), nauki (Maria Sklodowska-Curie, Einstein, Freud). Powszechna oswiata.
Wniosek: "Belle epoque" jest okresleniem z perspektywy klas wyzszych Zachodniej Europy - dla nich rzeczywiscie byla to piekna epoka. Dla robotnikow, emigrantow, kolonizowanych ludow - okres trudny. Idealizacja powstala dopiero po I wojnie swiatowej (po 1918), jako noszto ze swiatlem za utraconym swiatem.
⚠ Typowa pułapka: Wypracowanie ma minimum 300 wyrazow. Najczestsze bledy: brak wyraznej tezy, brak konkretnych dat i nazwisk, brak rozwiniecia wszystkich wymaganych aspektow (np. tylko militarny przy Jagielle), wnioskowanie nie odnoszace sie do tezy. Wybierz temat, ktory najlepiej znasz.
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku → - Matura CKE · maj 2024 · zad. 4 1 pkt architektura, klasycyzm, kosciol sw. Aleksandra, antyk
Sformuluj jeden argument na poparcie tezy, ze budowla zaprezentowana na fotografii stanowi przyklad inspiracji zarowno greckimi, jak i rzymskimi rozwiazaniami w architekturze.
Zrodlo: wspolczesna fotografia kosciola sw. Aleksandra w Warszawie (klasycystyczna budowla na planie centralnym).
Pokaż odpowiedź
Budowla laczy elementy zaczerpniete z architektury greckiej (np. portyk wsparty na kolumnach z kapitelami w porzadku jonskim/korynckim oraz trojkatny tympanon — typowy schemat fasady swiatyni greckiej) z elementem charakterystycznym dla architektury rzymskiej (rotunda nakryta kopula — wzorowana na rzymskim Panteonie). Polaczenie portyku swiatyni greckiej z kopulowa rotunda Panteonu jest jednoczesnie odwolaniem do dwoch tradycji antycznych — co stanowi argument na poparcie tezy.
⚠ Typowa pułapka: Uczen pisze ogolnie "to klasycyzm" lub "ma kolumny" — to za malo. Trzeba WSKAZAC: konkretny element grecki (portyk z kolumnami + tympanon) ORAZ konkretny element rzymski (kopula/rotunda nawiazujaca do Panteonu).
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku → - Matura CKE · maj 2024 · zad. 18 1 pkt I wojna swiatowa, propaganda, ententa, panstwa centralne
Rozstrzygnij, ktora strona konfliktu — panstwa centralne czy ententa — opublikowala zaprezentowany plakat. Odpowiedz uzasadnij, odwolujac sie do jego elementow graficznych.
Zrodlo: plakat z okresu I wojny swiatowej — zolnierze atakujacy bagnetami olbrzymiego smoka/potwora wyobrazonego nad krajobrazem bitwy.
Pokaż odpowiedź
Rozstrzygniecie: plakat zostal opublikowany przez ententę.
Uzasadnienie: na plakacie widoczni sa zolnierze w mundurach charakterystycznych dla armii ententy (np. francuskie/brytyjskie helmy Adriana lub Brodie, plaszcze, niebieskie/khaki barwy — odpowiada to mundurom Francji, Wielkiej Brytanii). Atakuja oni potwora-smoka, ktory symbolizuje panstwa centralne — typowy motyw propagandy ententy ukazywal Niemcy jako agresywnego, barbarzynskiego potwora ("Hunow", smoka pruskiego). Plakat jest wiec przekazem ententy, ktora przedstawia siebie jako sile sprawiedliwa zwalczajaca zlo cesarstw centralnych.
⚠ Typowa pułapka: Uczen patrzy tylko na "smoka" i mowi "to wyglada strasznie, wiec to pewnie strona przegrywajaca" — bezsensowne. Klucz: kto JEST przedstawiony jako BOHATER (zolnierze zwalczajacy potwora), to ten kto plakat wydal.
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku → - Matura CKE · maj 2024 · zad. 23 2 pkt referendum 1946 "3 razy tak", komunizm w Polsce, propaganda, falszerstwo wyborow
Zadanie sklada sie z dwoch podpunktow.
Zadanie 23.1. Wymien dwie metody zobrazowane w zrodlach 1. i 2., ktore stosowali komunisci w celu przejecia wladzy w Polsce.
Zadanie 23.2. Rozstrzygnij, czy w swietle przedstawionych w zrodle 2. rzeczywistych wynikow referendum najwiecej odpowiedzi pozytywnych uzyskalo pytanie, do ktorego nawiazuje plakat ze zrodla 1. Odpowiedz uzasadnij, odwolujac sie do informacji z obu zrodel.
Zrodlo 1: plakat propagandowy "Czy jestes za zniesieniem Senatu? TAK" — przedstawia czarnoksieznika/szlachcica blokujacego "POSTEP" (woz z napisem) — "HAMOWAL POSTEP SPOLECZNY". Zrodlo 2: tabela wynikow referendum 1946 — Pytanie 1, 2, 3; wyniki oficjalne (68%, 77%, 91%) vs wyniki rzeczywiste (27%, 42%, 67%).
Pokaż odpowiedź
23.1. Dwie metody komunistow:
- Propaganda i manipulacja opinia publiczna — plakaty (np. zrodlo 1.) demonizujace przeciwnikow politycznych jako "hamulcowych postepu", uzywanie hasel emocjonalnych zamiast merytorycznych argumentow.
- Falszowanie wynikow wyborow/referendum — zrodlo 2. pokazuje razaca rozbieznosc miedzy wynikami oficjalnymi a rzeczywistymi (np. pytanie 1: oficjalnie 68%, rzeczywiscie 27%); komunisci sfalszowali wyniki referendum z 30 czerwca 1946.
23.2. Rozstrzygniecie: NIE.
Uzasadnienie: plakat ze zrodla 1. dotyczy pytania pierwszego referendum ("Czy jestes za zniesieniem Senatu?"). Z zrodla 2. wynika, ze rzeczywiste poparcie dla pytania 1. wynosilo tylko 27% — najmniej ze wszystkich trzech pytan. Najwyzsze rzeczywiste poparcie (67%) mialo pytanie 3. (najczesciej interpretowane jako dotyczace zachodniej granicy Polski na Odrze i Nysie). Wiec pytanie z plakatu uzyskalo NAJMNIEJ, nie najwiecej, odpowiedzi pozytywnych.
⚠ Typowa pułapka: Zad. 23.1: uczen podaje tylko jedna metode — wymagane DWIE. Zad. 23.2: uczen patrzy na wyniki oficjalne (91% dla pyt. 3, ale 68% dla 1) i mowi "tak" — blad; trzeba patrzec na WYNIKI RZECZYWISTE (jak w pytaniu): 27% < 67%.
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku → - Matura CKE · maj 2024 · zad. 25 3 pkt stan wojenny, Jaruzelski, Solidarnosc, karykatura polityczna, PRL
Wyjasnij przeslanie rysunku, interpretujac jego elementy graficzne. W odpowiedzi uwzglednij kontekst historyczny.
Zrodlo: rysunek z epoki — postac wojskowego (w mundurze, okularach) ciagnaca napis "SOLIDA" (czesc napisu "SOLIDARNOSC") pod ciezkim kratowanym przedmiotem (krata wiezienia/symbol stanu wojennego); za nim postacie marionetkowe na nitkach.
Pokaż odpowiedź
Rysunek to satyryczna karykatura komentujaca wprowadzenie stanu wojennego w Polsce 13 grudnia 1981 i delegalizacje NSZZ "Solidarnosc".
Elementy graficzne i ich interpretacja:
- Postac wojskowego w mundurze i okularach — przedstawia gen. Wojciecha Jaruzelskiego, autora stanu wojennego (charakterystyczne okulary przeciwsloneczne sa znakiem rozpoznawczym Jaruzelskiego w karykaturze). Jaruzelski wciaga napis "SOLIDA" pod krate — symbolicznie chowa i delegalizuje Solidarnosc.
- Napis "SOLIDA" (urwany od "SOLIDARNOSC") — wskazuje na zwiazek zawodowy "Solidarnosc" zdelegalizowany przez stan wojenny. Urwanie nazwy = zniszczenie/uwiezienie ruchu.
- Krata — symbol wiezienia, internowania dzialaczy Solidarnosci (ok. 10 tys. osob internowanych) i represji stanu wojennego.
- Marionetki na nitkach — symbolizuja, ze Jaruzelski sam jest tylko marionetka Moskwy/ZSRR — decyzje o stanie wojennym podjeto pod presja Kremla, ktory grozil interwencja wojsk Ukladu Warszawskiego.
Przeslanie: stan wojenny to brutalne uciszenie Solidarnosci przez Jaruzelskiego, ktory dziala jako narzedzie ZSRR. Karykatura demaskuje fasadowy charakter "polskosci" decyzji o stanie wojennym.
⚠ Typowa pułapka: Uczen rozpoznaje tylko Jaruzelskiego i pisze "to o stanie wojennym" — to za malo na 3 punkty. Potrzebne: (1) identyfikacja postaci, (2) interpretacja napisu, (3) interpretacja kraty, (4) interpretacja marionetek = pelny kontekst (Solidarnosc + represje + wplyw ZSRR).
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku → - Matura CKE · maj 2024 · zad. 26 15 pkt wypracowanie, Karol Wielki, wojny z Turcja, Pilsudski
Zadanie zawiera trzy tematy. Wybierz jeden z nich do opracowania. Twoja wypowiedz powinna liczyc minimum 300 wyrazow.
Najbardziej udana proba odnowienia tradycji imperium rzymskiego w sredniowieczu byla panstwo Karola Wielkiego. Zajmij stanowisko wobec powyzszej tezy i ja uzasadnij, uwzgledniajac w swojej argumentacji aspekty: polityczny, spoleczno-gospodarczy i kulturowy.
To wlasnie wojny z Turcja, sposrod wszystkich XVII-wiecznych konfliktow zbrojnych Rzeczypospolitej, w najwiekszym stopniu przyczynily sie do upadku jej znaczenia w tym stuleciu. Zajmij stanowisko wobec powyzszej tezy i ja uzasadnij, uwzgledniajac w swojej argumentacji aspekty: militarny, polityczny i spoleczno-gospodarczy.
Niepodleglosc Polska zawdzieczala przede wszystkim przywodztwu Jozefa Pilsudskiego. Zajmij stanowisko wobec powyzszej tezy i ja uzasadnij, uwzgledniajac w swojej argumentacji aspekty: dyplomatyczny, militarny i polityczno-ustrojowy.
Pokaż odpowiedź
Plan wypracowania (przyklad dla tematu 3 — Pilsudski i niepodleglosc 1918):
Wstep (teza): Niepodleglosc Polski w 1918 r. byla rezultatem zlozonego splotu czynnikow miedzynarodowych (kleska trzech zaborcow w I wojnie swiatowej) i wewnetrznych. Rola Pilsudskiego byla bardzo wazna, ale nie wylacznie decydujaca — postaram sie pokazac, ze byla to jedna z kilku kluczowych sil (obok Komitetu Narodowego Polskiego Romana Dmowskiego, polityki Wilsona, akcji rzadu Daszynskiego). Stanowisko: teza jest CZESCIOWO sluszna — przywodztwo Pilsudskiego mialo znaczenie kluczowe w pierwszych miesiacach po listopadzie 1918, ale niepodleglosc Polski mialaby miejsce takze bez niego (dzieki kleski zaborcow + dzialaniom Dmowskiego na Zachodzie).
Aspekt dyplomatyczny (przeciw absolutyzacji tezy):
- Roman Dmowski i Komitet Narodowy Polski (Paryz) — uznany przez Francje, W. Brytanie, USA jako oficjalny reprezentant Polski; Dmowski razem z Paderewskim podpisali traktat wersalski w 1919.
- Ignacy Paderewski jako premier i minister spraw zagranicznych — uzyskal poparcie Wilsona (Punkt 13. oredzia).
- Pilsudski byl bardziej skuteczny WEWNATRZ kraju, mniej w dyplomacji zachodniej.
Aspekt militarny (za teza):
- Pilsudski — tworca Legionow Polskich (1914–1917), pozniej POW (Polska Organizacja Wojskowa).
- "Kryzys przysiegowy" (lipiec 1917) — odmowa zlozenia przysiegi cesarzowi niemieckiemu, internowanie w Magdeburgu — wzrost autorytetu Pilsudskiego jako symbolu niepodleglosci.
- Pilsudski jako Naczelnik Panstwa — zorganizowal armie polska, rozpoczal walke o granice (Lwow, powstania slaskie, wielkopolskie, wojna polsko-bolszewicka 1919–1920, "Cud nad Wisla" 1920).
Aspekt polityczno-ustrojowy (za teza, ale z zastrzezeniami):
- 11 listopada 1918 — Rada Regencyjna oddala Pilsudskiemu wladze wojskowa, kilka dni pozniej takze cywilna (Naczelnik Panstwa).
- Pilsudski przyjal demokratyczne reguly gry — powolal rzad Moraczewskiego, ogloszone wybory do Sejmu Ustawodawczego (styczen 1919).
- Mala Konstytucja (luty 1919) — Pilsudski jako Naczelnik Panstwa odpowiedzialny przed sejmem.
- JEDNAK: rownolegle dzialal rzad lubelski Daszynskiego (od 7 XI 1918), rzad Komitetu Narodowego Polskiego (Dmowski w Paryzu) — Pilsudski potrafil polaczyc rozne osrodki polskosci w jeden organizm panstwowy.
Wnioski: Pilsudski byl niewatpliwie kluczowa postacia momentu listopadowego 1918 i procesu budowy II RP w pierwszych latach (zwlaszcza w wymiarze militarnym i ustrojowym). JEDNAK teza w formie absolutnej ("przede wszystkim") jest przesadzona — niepodleglosc byla mozliwa dzieki splotowi czynnikow: (1) kleska trzech zaborcow, (2) zachodnia dyplomacja Dmowskiego, (3) program Wilsona, (4) ruchy spoleczne w kraju, (5) przywodztwo wojskowe i polityczne Pilsudskiego. Bez Pilsudskiego Polska zapewne tez powstalaby — ale wolniej, slabiej zorganizowana, prawdopodobnie z innym ksztaltem granic. Teza jest wiec czesciowo prawdziwa.
Wypowiedz powinna miec min. 300 slow, dobrze ustrukturyzowane akapity (wstep + 3 akapity argumentacyjne + wnioski), poprawnosc faktograficzna i jezykowa.
⚠ Typowa pułapka: Typowe bledy: (1) brak jasnego stanowiska we wstepie — uczen "leje wode" zamiast zajac stanowisko; (2) jednostronnosc — uczen pisze tylko ZA lub tylko PRZECIW tezie, brak wagi argumentow; (3) pominiecie jednego z trzech wymaganych aspektow (CKE odbiera punkty); (4) bledy faktograficzne (np. data, miejsce, kolejnosc wydarzen); (5) ponizej 300 slow — automatyczna utrata punktow.
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku → - Matura CKE · maj 2023 · zad. 6 2 pkt Władysław Łokietek, zjednoczenie Polski, średniowiecze, historiografia
Dwa fragmenty opracowań historycznych dotyczących Władysława Łokietka. Źródło 1 (M. Bobrzyński, Dzieje Polski w zarysie, 1987) przedstawia Łokietka krytycznie - jako księcia o ograniczonych umiejętnościach, który osiągnął sukces dzięki zbiegowi okoliczności. Źródło 2 (A. Zieliński, Władysław Łokietek, 2010) ukazuje Łokietka pozytywnie - jako wytrwałego, mężnego władcę, choć działającego raczej intuicyjnie niż refleksyjnie.
Polecenie CKE: Porównaj zaprezentowane w źródłach 1. i 2. opinie historyków na temat Władysława Łokietka. Przedstaw jedno podobieństwo i jedną różnicę między nimi.
Pokaż odpowiedź
Podobieństwo: Obaj historycy dostrzegają u Łokietka brak głębszej refleksji politycznej i działanie raczej spontaniczne - źródło 1 wprost mówi o ograniczonych horyzontach intelektualnych, źródło 2 podkreśla brak analizy skutków i działanie pod wpływem emocji oraz instynktu.
Różnica: Ogólna ocena władcy. Źródło 1 (Bobrzyński) ocenia Łokietka negatywnie - jako księcia, który nie zasługiwał na sukces, a jego osiągnięcia były zasługą sprzyjających okoliczności i wad innych Piastowiczów. Źródło 2 (Zieliński) ocenia Łokietka pozytywnie - dostrzega jego wartościowe cechy (wytrwałość, męstwo, gospodarność), choć z zastrzeżeniami; ukazuje go jako sprawnego władcę księstwa kujawsko-brzeskiego.
⚠ Typowa pułapka: Częsty błąd: znalezienie tylko różnic lub tylko podobieństw. Polecenie wymaga JEDNEGO podobieństwa I JEDNEJ różnicy. Drugi błąd: streszczanie źródeł zamiast porównywania - trzeba wskazać konkretną cechę, którą obaj autorzy oceniają (np. zdolności intelektualne), i pokazać zgodność/niezgodność.
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku → - Matura CKE · maj 2023 · zad. 7 2 pkt architektura, gotyk, barok, kościół św. Krzysztofa Wrocław
Fotografia kościoła pw. św. Krzysztofa we Wrocławiu - widoczna budowla łącząca cechy dwóch różnych stylów architektonicznych: gotycki korpus (strzelisty, ostrołukowy, wąskie okna) i barokowa kaplica/dobudówka (zaokrąglone formy, dekoracja).
Polecenie CKE: Podaj nazwy dwóch stylów architektonicznych, które reprezentuje kościół przedstawiony na fotografii, oraz po jednej widocznej na tej fotografii cesze każdego z nich.
Pokaż odpowiedź
Styl 1: Gotyk
Cecha: Strzeliste, ostrołukowe okna; wysoki, smukły korpus budowli z czerwonej cegły; szczyty schodkowe charakterystyczne dla gotyku ceglanego (północnoeuropejskiego).Styl 2: Barok
Cecha: Półkoliste/owalne formy dobudówki (kaplicy); bogata, plastyczna dekoracja; falujące, miękkie linie kontrastujące ze surowym gotykiem.⚠ Typowa pułapka: Częsty błąd: rozpoznanie tylko jednego stylu lub mylenie gotyku ze stylem romańskim. Klucz: GOTYK to ostrołuk i strzelistość, BAROK to bogata dekoracja i falujące linie. Cechy MUSZĄ być widoczne na fotografii - nie wystarczy ogólna definicja stylu.
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku → - Matura CKE · maj 2023 · zad. 8 2 pkt reformacja, XVI wiek, źródło ikonograficzne, propaganda
Rycina z XVI wieku (źródło: https://www.tagblatt.ch) przedstawiająca scenę alegoryczną - waga z postaciami duchownych po jednej stronie i symbolami religijnymi (Biblią, Lutrem) po drugiej, ukazująca dysproporcję w ocenie nauki katolickiej i reformacyjnej.
Polecenie CKE: Sformułuj dwa argumenty potwierdzające tezę, że rycina powstała w kręgu zwolenników reformacji.
Pokaż odpowiedź
Argument 1: Na rycinie waga "wskazuje" na korzyść strony reformacyjnej - Biblia (symbol nauki Lutra, "sola scriptura") przeważa nad ciężkimi atrybutami duchowieństwa katolickiego (relikwiami, regułami zakonnymi, bullą papieską). Taka kompozycja ikonograficzna jednoznacznie wartościuje strony konfliktu na korzyść reformacji - katolicki autor nie przedstawiłby tak swoich symboli sakralnych jako "lekkich" wobec Biblii.
Argument 2: Postać Lutra (lub przedstawicieli reformacji) jest ukazana w sposób dostojny, jako autorytet z Pismem Świętym, podczas gdy hierarchowie kościoła katolickiego (papież, biskupi, zakonnicy) są karykaturalnie przeładowani atrybutami, co stanowi typowy zabieg propagandy luterańskiej - ośmieszenie "pustej" obrzędowości i tradycji katolickiej w opozycji do prostoty nauki biblijnej.
⚠ Typowa pułapka: Częsty błąd: ogólnikowe stwierdzenia ("rycina krytykuje kościół"). Trzeba wskazać KONKRETNE elementy graficzne (waga, Biblia, atrybuty), które dowodzą stronniczości autora. Drugi błąd: opis bez argumentacji - sam opis nie jest argumentem, trzeba wykazać "dlaczego to świadczy o reformacyjnym pochodzeniu".
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku → - Matura CKE · maj 2023 · zad. 15 1 pkt realizm, Chełmoński, malarstwo XIX wieku, style artystyczne
Reprodukcja obrazu Józefa Chełmońskiego "Bociany" (1900) - przedstawia chłopa siedzącego na łące obok stojącego chłopca, obu patrzących w niebo na klucz bocianów; w tle wiejskie zabudowania, krowy i pole.
Polecenie CKE: Podaj nazwę stylu w malarstwie, którego przykładem jest zaprezentowany obraz. Odpowiedź uzasadnij, podając jedną widoczną na obrazie cechę tego stylu.
Pokaż odpowiedź
Nazwa stylu: Realizm (z elementami nastrojowości - czasem klasyfikowany też jako późny realizm/nastrojowy realizm Młodej Polski).
Uzasadnienie (cecha widoczna): Realistyczne, wierne odwzorowanie codziennego życia polskiej wsi - artysta przedstawia zwykłych chłopów w autentycznych strojach ludowych, na tle realnego pejzażu wiejskiego (chaty kryte strzechą, krowa na polu, pole orne). Brak idealizacji, alegorii czy mitologizacji - typowa scena z prawdziwego życia chłopów polskich końca XIX w. Realizm w malarstwie polega właśnie na wiernym ukazywaniu rzeczywistości społecznej i przyrodniczej bez upiększeń.
Alternatywna cecha: Drobiazgowe oddanie szczegółów (faktura traw, postaci, ubiorów) i naturalne barwy, niestylizowane.
⚠ Typowa pułapka: Częsty błąd: określenie stylu jako "naturalizm" (też możliwe, choć "Bociany" są bliżej realizmu z elementami nastrojowości) lub "impresjonizm" (Chełmoński z impresjonizmem flirtował, ale "Bociany" nie są impresjonistyczne - brak rozbicia barwy, jest twarda forma). Drugi błąd: cecha ZBYT ogólna - musi być WIDOCZNA na obrazie.
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku → - Matura CKE · maj 2023 · zad. 18 3 pkt I wojna światowa, USA, Francja, 1917, propaganda
Rysunek satyryczny z 1917 roku zatytułowany "Duch roku '76" - przedstawia La Fayette'a (XVIII-wiecznego francuskiego bohatera amerykańskiej rewolucji) ofiarującego Francji (alegoryczna postać kobieca) "jeden miliard dolarów". Tytuł i postaci odnoszą się do amerykańskiej tradycji wojny o niepodległość 1776.
Polecenie CKE: Wyjaśnij wymowę rysunku, interpretując jego dwa elementy graficzne i tytuł. W odpowiedzi uwzględnij kontekst historyczny z roku powstania tego rysunku.
Pokaż odpowiedź
Wymowa rysunku: Rysunek z 1917 r. przedstawia symbolicznie spłatę historycznego długu Stanów Zjednoczonych wobec Francji - amerykańska pomoc finansowa i wojskowa dla Francji w I wojnie światowej jest ukazana jako rewanż za pomoc, którą Francuzi (z markizem La Fayette na czele) udzielili amerykańskim koloniom podczas wojny o niepodległość 1775-1783.
Interpretacja trzech elementów:
Tytuł "Duch roku '76" - rok 1776 to rok proklamowania Deklaracji Niepodległości USA. Tytuł wskazuje, że duch amerykańskiej rewolucji żyje nadal - tym razem USA stają w obronie Francji.
Postać La Fayette'a - francuski generał i bohater rewolucji amerykańskiej, symbol francuskiej pomocy dla amerykańskich kolonistów (słynne "Lafayette, we are here!" wypowiedziane po przybyciu Amerykanów do Francji w 1917). Symbolizuje zwrotną stronę pomocy.
"Jeden miliard dolarów" dla "Francji" (alegoryczna postać) - konkretna kwota amerykańskich kredytów wojennych dla Francji w 1917 r. po przystąpieniu USA do wojny (kwiecień 1917). Wskazuje na ekonomiczny i materialny wymiar amerykańskiego zaangażowania.
Kontekst historyczny 1917 r.: W kwietniu 1917 USA pod prezydenturą Woodrowa Wilsona przystąpiły do I wojny światowej po stronie Ententy, wypowiadając wojnę Niemcom. Amerykanie udzielili Francji i Wielkiej Brytanii ogromnych kredytów oraz wysłali wojska ekspedycyjne (American Expeditionary Forces) pod gen. Pershingiem. Rysunek wpisuje się w propagandę uzasadniającą amerykański udział w wojnie.
⚠ Typowa pułapka: Częsty błąd: pominięcie kontekstu 1917 (przystąpienie USA do wojny) i potraktowanie rysunku jako historycznej alegorii o XVIII wieku. Drugi błąd: niedostrzeżenie symboliki postaci - La Fayette to KLUCZ do zrozumienia, że chodzi o spłatę długu wdzięczności.
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku → - Matura CKE · maj 2023 · zad. 24 1 pkt Październik 1956, Gomułka, PRL, propaganda
Źródło 1. Fragment strony tytułowej gazety z okresu PRL z nagłówkiem o powszechnym poparciu dla Władysława Gomułki i odrzuceniu syjonizmu oraz przewrotu, z informacją o masowych wiecach w całej Polsce.
Źródło 2. Rysunek propagandowy z okresu PRL "Dobry Pasterz" - krytyczny w wymowie wobec polityki PRL (Propaganda Polski Ludowej, Łódź 2007).
Polecenie CKE: Rozstrzygnij, czy zaprezentowane źródła 1. i 2. powstały w ramach tej samej kampanii propagandowej z okresu PRL. Odpowiedź uzasadnij, odwołując się do treści obu źródeł i własnej wiedzy.
Pokaż odpowiedź
Rozstrzygnięcie: NIE - źródła powstały w ramach RÓŻNYCH kampanii.
Uzasadnienie:
Źródło 1 (gazeta z poparciem dla Gomułki, hasło antysyjonistyczne) powstało prawdopodobnie podczas kampanii Marca 1968 - antysemickiej i antyinteligenckiej akcji władz PRL pod kierownictwem Gomułki i Moczara, lub wcześniej podczas wydarzeń Października 1956 (poparcie dla powrotu Gomułki na czele PZPR). Nagłówek "Masowe wiece w całej Polsce" pasuje do obu okresów. Hasło antysyjonistyczne wskazuje raczej na 1968.
Źródło 2 ("Dobry Pasterz") to rysunek propagandowy/antykościelny lub satyryczny. Pochodzi z innej kampanii (np. antykościelnej z lat 50.) - krytykuje hierarchię duchowną, nie odnosi się do Gomułki ani syjonizmu.
Oba źródła to propaganda PRL, ale dotyczą RÓŻNYCH celów: jedno - poparcia kursu partii, drugie - walki z kościołem (lub odwrotnie, w zależności od interpretacji rysunku). Nie były częścią jednej, spójnej kampanii.
(Uwaga: bez pełnego widzenia rysunku trudno o ostateczną identyfikację - kluczowe jest porównanie tematyczne: gazeta o Gomułce/syjonizmie ≠ rysunek o "pasterzu/kościele".)
⚠ Typowa pułapka: Częsty błąd: zakwalifikowanie obu jako "propaganda PRL" → wniosek "ta sama kampania". Klucz: KAMPANIA to konkretna akcja z konkretnym celem, datą i adresatem - Marzec '68, Październik '56, walka z Kościołem 1953, akcje przeciw "rewizjonistom" itd. Trzeba wskazać RÓŻNE kampanie konkretnie.
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku → - Matura CKE · maj 2023 · zad. 26 15 pkt wypracowanie, decentralizacja XI-XII w., rewolucje XVIII w., zimna wojna, esej historyczny
Zadanie zawiera trzy tematy. Wybierz jeden z nich do opracowania. Twoja wypowiedź powinna liczyć minimum 300 wyrazów.
Temat 1. W życiu politycznym państwa polskiego w okresie XI-XII wieku dominowały tendencje decentralizacyjne. Zajmij stanowisko wobec powyższej tezy i je uzasadnij, uwzględniając w swojej argumentacji panowanie trzech wybranych władców z tego okresu.
Temat 2. Rewolucja amerykańska i francuska z końca XVIII wieku miały podobne przyczyny. Zajmij stanowisko wobec powyższej tezy i je uzasadnij, uwzględniając w swojej argumentacji aspekt polityczny, społeczno-gospodarczy i kulturowy.
Temat 3. Zimna wojna osiągnęła apogeum w latach 50. XX wieku. Zajmij stanowisko wobec powyższej tezy i je uzasadnij, charakteryzując trzy wybrane wydarzenia z tego okresu.
Pokaż odpowiedź
Wybór tematu: Temat 2 - rewolucja amerykańska i francuska. Poniżej zarys argumentacji.
Teza: Rewolucje amerykańska (1775-1783) i francuska (1789-1799) miały częściowo podobne, a częściowo różne przyczyny. Podobieństwa dominują w warstwie ideowej (oświecenie), a różnice - w społeczno-gospodarczej i politycznej.
Aspekt polityczny - podobieństwa:
- W obu przypadkach przeciw absolutyzmowi/władzy arbitralnej: Amerykanie przeciw rządom Korony Brytyjskiej (Jerzy III), Francuzi przeciw Ludwikowi XVI
- Hasło "no taxation without representation" (USA) i krytyka przywilejów stanowych (Francja)
- Oba ruchy doprowadziły do konstytucji republikańskich
Aspekt polityczny - różnice:
- USA: rewolucja antykolonialna, wojna o niepodległość; brak monarchii do obalenia w samych koloniach
- Francja: rewolucja społeczna, obalenie monarchii absolutnej i ustroju stanowego we własnym kraju
Aspekt społeczno-gospodarczy - podobieństwa:
- Kryzys fiskalny państwa (brytyjskie podatki w koloniach po wojnie siedmioletniej, deficyt francuski po wsparciu rewolucji amerykańskiej)
- Rosnąca rola burżuazji domagającej się reprezentacji
Aspekt społeczno-gospodarczy - różnice:
- USA: brak feudalizmu, brak głodu mas; konflikt głównie burżuazyjny i agrarny (właściciele plantacji)
- Francja: kryzys feudalny, głód mas, kontrast między uprzywilejowanym duchowieństwem i szlachtą a obciążonym stanem trzecim (98% ludności)
Aspekt kulturowy - podobieństwa:
- Oba rewolucje czerpały z filozofii oświecenia: Locke (suwerenność ludu, prawa naturalne), Monteskiusz (trójpodział władzy), Rousseau (umowa społeczna)
- Hasła wolności, równości, praw człowieka: Deklaracja Niepodległości (1776), Deklaracja Praw Człowieka i Obywatela (1789)
- Wzajemne inspiracje: La Fayette przeniósł idee amerykańskie do Francji; Konstytucja USA inspirowała konstytucję francuską 1791
Aspekt kulturowy - różnice:
- USA: ewolucyjny rozwój demokracji, brak terroru
- Francja: rewolucja radykalna (terror jakobiński 1793-94), próby dechrystianizacji
Wniosek: Teza jest częściowo prawdziwa. Obie rewolucje wyrastały ze WSPÓLNEGO PNIA oświeceniowego (idee Locke'a, Monteskiusza), reagowały na podobne kryzysy fiskalne i absolutyzm. Jednak przyczyny społeczne (USA - bez feudalizmu, Francja - z głębokim kryzysem stanowym) i polityczne (kolonialna vs wewnętrzna) były ZNACZĄCO ODMIENNE. Podobieństwo dotyczy więc głównie warstwy IDEOWEJ, a nie strukturalnej.
⚠ Typowa pułapka: Częsty błąd: brak wyraźnej tezy i wniosku (esej "rozjeżdża się"). Drugi błąd: streszczanie historii rewolucji bez ZAJĘCIA STANOWISKA wobec tezy. Trzeci błąd: pominięcie któregoś z trzech aspektów (polityczny, społeczno-gospodarczy, kulturowy) - polecenie wymaga WSZYSTKICH. Czwarty błąd: poniżej 300 słów - automatyczna utrata punktów.
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →