XVI wiek: Rzeczpospolita szlachecka, reformacja i pierwsze wolne elekcje
8 zadań z oficjalnych arkuszy matury rozszerzonej z historii (2023–2025). Spróbuj rozwiązać samodzielnie, potem odsłoń odpowiedź — przy każdym zadaniu znajdziesz typową pułapkę, na której wykładają się maturzyści.
- Matura CKE · maj 2025 · zad. 4 2 pkt zakony, sredniowiecze, franciszkanie, benedyktyni, jezuici
Uzupelnij tabele - wpisz obok kazdego z opisow stosowana w historiografii nazwe zakonu, ktorego dany opis dotyczy. A. Bracia mniejsi, zakon zebrzacy, zalozony w 1209 r. we Wloszech. Regula glosila ubostwo indywidualne i wspolnotowe. Zakladali klasztory w miastach, dzialalnosc wsrod plebsu, umilowanie natury. B. Meski zakon mniszy, zalozony w VI w. we Wloszech. Ok. 529 r. pierwszy klasztor na Monte Cassino. Regula klada nacisk na modlitwe i prace umyslowa. Prowadzili kancelarie, skryptoria, szkoly, biblioteki, szpitale. C. Meski zakon klerykow regularnych, zalozony w 1534 r. Na czele dozywotni general podlegly papiezowi. Cel: nauczanie, misje, wspieranie papieza. Dodatkowy slub - bezwzglednego posluszenstwa papiezowi.
Pokaż odpowiedź
A. Franciszkanie (zakon braci mniejszych, OFM, zal. 1209 przez sw. Franciszka z Asyzu).
B. Benedyktyni (OSB, zal. ok. 529 przez sw. Benedykta z Nursji na Monte Cassino; regula "Ora et labora").
C. Jezuici (Towarzystwo Jezusowe, SJ, zal. 1534 przez sw. Ignacego Loyole; specjalny slub posluszenstwa papiezowi - czwarty slub).⚠ Typowa pułapka: Pomylka franciszkanow z dominikanami (oba zakony zebrzace z XIII w.) - franciszkanie powstali w 1209 we Wloszech, dominikanie w 1216 w Hiszpanii. Pomylka jezuitow z teatynami - tych pierwszych odroznia czwarty slub posluszenstwa papiezowi i data 1534.
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku → - Matura CKE · maj 2025 · zad. 9 3 pkt artykuly henrykowskie, Henryk Walezy, Francja, bezkrolewie
Fragmenty dokumentu - tekst stwierdzajacy nierozerwalnosc Rzeczypospolitej z Korona, przyjazd nowo wybranego krola, zjazd warszawski, swobody religijne (rozdzialy "in causa religionis christianae"), gwarancje praw Rzeczypospolitej, sprzeciw wobec lamania przywilejow. Zadanie 9.1. (0-1) Dokoncz zdanie. Zaznacz wlasciwa odpowiedz sposrod podanych. Dokument zostal uchwalony w okresie bezkrolewia po smierci A. Zygmunta Augusta. B. Stefana Batorego. C. Zygmunta III. D. Wladyslawa IV. Zadanie 9.2. (0-1) Podaj stosowana w historiografii nazwe dokumentu zacytowanego w zrodle. Zadanie 9.3. (0-1) Podaj stosowana w historiografii nazwe wydarzen we Francji, do ktorych nawiazali autorzy dokumentu.
Pokaż odpowiedź
Zadanie 9.1: A. Zygmunta Augusta (zmarl w 1572 r., po nim pierwsze bezkrolewie i wybor Henryka Walezego w 1573 r.).
Zadanie 9.2: Artykuly henrykowskie (uchwalone 1573 r., podpisane przez Henryka Walezego). Stanowily fundament ustroju Rzeczypospolitej (konstytucja).
Zadanie 9.3: Noc sw. Bartlomieja (24 sierpnia 1572 r.) - masakra hugenotow we Francji, w ktorej uczestniczyl m.in. Henryk Walezy. Polacy wprowadzili gwarancje wolnosci religijnej (artykuly + Konfederacja Warszawska 1573), by zapobiec powtorzeniu sie takich zbrodni.⚠ Typowa pułapka: Zadanie 9.1: pomylka z konfederacja warszawska - to inny dokument (akt tolerancji religijnej z 1573 r.). Artykuly henrykowskie precyzowaly obowiazki krola. Zadanie 9.3: pomylka z rewolucja francuska (1789) - artykuly henrykowskie z 1573 r. nawiazuja do nocy sw. Bartlomieja (1572).
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku → - Matura CKE · maj 2024 · zad. 8 2 pkt przywileje, Nihil novi, sejm walny, parlamentaryzm szlachecki
Zadanie sklada sie z dwoch podpunktow.
Zadanie 8.1. Podaj stosowana w historiografii nazwe dokumentu cytowanego w zrodle 1.
Zadanie 8.2. Rozstrzygnij, czy ilustracja zalaczona do zrodla 2. odzwierciedla strukture przedstawiona w zrodle 1. Odpowiedz uzasadnij, odwolujac sie do informacji z obu zrodel.
Zrodlo 1: fragment dokumentu — "poniewaz prawa ogolne i ustawy publiczne dotycza nie pojedynczego czlowieka, ale ogolu narodu, przeto na tym walnym sejmie […] wraz z wszystkimi Krolestwa naszego prelatami i rady i panami ziemskimi za sluszne i sprawiedliwe uznalismy, jakoz postanowilismy, iz odtad na potem czasu nie nowego stanowionym byc nie ma przez nas i naszych nastepcow, bez wspolnego zezwolenia senatorow i poslow ziemskich". Zrodlo 2: ilustracja z epoki — sejm (A – krol, B – arcybiskup gnieznienski, C – arcybiskup lwowski, D – senatorowie-biskupi, E – senatorowie-wojewodowie i kasztelanowie, F i G – senatorowie-urzednicy, H – szlachta).
Pokaż odpowiedź
8.1. Konstytucja Nihil novi (1505, sejm radomski).
8.2. Rozstrzygniecie: TAK — ilustracja odzwierciedla strukture.
Uzasadnienie: dokument (Nihil novi) ustanawia, ze ustawy beda uchwalane na sejmie walnym wspolnie przez krola oraz przedstawicieli senatu (prelatow, panow rady) i izby poselskiej (poslowie ziemscy). Ilustracja pokazuje wlasnie ten trojpodzial: krol (A), senat — arcybiskupi (B, C), biskupi (D), wojewodowie i kasztelanowie (E), urzednicy ziemscy (F, G) — oraz izbe poselska (szlachta — H). Wszystkie trzy "stany sejmujace" (krol, senat, izba poselska) sa obecne, co odpowiada strukturze prawnej okreslonej w Nihil novi.
⚠ Typowa pułapka: Zad. 8.1: uczen pisze "przywilej" (np. piotrkowski) zamiast "konstytucja Nihil novi". Klucz: cytat "nic nowego bez wspolnego zezwolenia" = wprost slowo "novum" w nazwie. Zad. 8.2: uczen rozstrzyga "nie" — to blad, ilustracja wlasnie pokazuje pelna strukture trzech stanow sejmujacych.
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku → - Matura CKE · maj 2024 · zad. 9 2 pkt Stanislaw Orzechowski, Quincunx, bracia polscy, arianie, reformacja
Rozstrzygnij, czy Stanislaw Orzechowski propagowal idee braci polskich (arian). Odpowiedz uzasadnij, odwolujac sie do napisu i wybranego elementu graficznego drzeworytu.
Zrodlo: alegoria wladzy — drzeworyt z dziela Stanislawa Orzechowskiego Quincunx, to jest wzor Korony Polskiej na cynku wystawiony. Tekst lacinski na drzeworycie: "Panstwo opiera sie na barkach papieza i krola; jesli ruszy sie jedna z tych podpor, zostanie zniszczona cala struktura krolestwa".
Pokaż odpowiedź
Rozstrzygniecie: NIE, Orzechowski NIE propagowal idei braci polskich (arian).
Uzasadnienie: bracia polscy (arianie) byli radykalna grupa reformacyjna — odrzucali dogmat Trojcy Swietej, negowali wladze papieska, glosili pacyfizm i postulat oddzielenia panstwa od Kosciola. Tymczasem napis na drzeworycie wyraznie stwierdza, ze panstwo opiera sie na DWOCH podporach — papiezu i krolu — co potwierdza wybrany element graficzny (postac krola i postac papieza/Kosciola podtrzymujacych korone/strukture krolestwa). Orzechowski byl wiec zwolennikiem scislego sojuszu tronu z Kosciolem katolickim i wladza papieska — przeciwienstwa programu braci polskich.
⚠ Typowa pułapka: Uczen rozstrzyga "tak" myslac, ze "polskie" w nazwie "bracia polscy" wystarczy. Klucz: tresc napisu = filar papieski = katolicyzm + ultramontanizm = przeciwienstwo arianizmu.
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku → - Matura CKE · maj 2024 · zad. 10 1 pkt sejm egzekucyjny, kwarta, krolewszczyzny, ruch egzekucyjny
Dokoncz zdanie. Zaznacz wlasciwa odpowiedz sposrod podanych.
Podzial dochodow zaprezentowany w zrodle wprowadzono na mocy postanowien sejmu
A. egzekucyjnego 1562–1563.B. konwokacyjnego 1573.C. Niemego 1717.D. Wielkiego 1788–1792.Zrodlo: wykres dochodow z krolewszczyzn — kwarta (1/5 calosci, 1/4 dochodu skarbu), krol (3/5), dzierzawca (1/5).
Pokaż odpowiedź
Poprawna odpowiedz: A. egzekucyjnego 1562–1563.
Uzasadnienie: kwarta — czyli 1/4 dochodu skarbu (1/5 calosci dochodow z krolewszczyzn) przekazywana na utrzymanie wojska kwarcianego — zostala wprowadzona w ramach reform ruchu egzekucyjnego praw i dobr za panowania Zygmunta II Augusta na sejmie piotrkowskim 1562–1563. Sejm konwokacyjny 1573 dotyczyl elekcji po smierci Zygmunta Augusta, sejm Niemy 1717 — redukcji wojska i wplywu Rosji, Sejm Wielki 1788–1792 — reform i Konstytucji 3 maja.
⚠ Typowa pułapka: Uczen wybiera Sejm Wielki (D) jako "duza reforma skarbowa" — to blad. Slowo-klucz na wykresie: KWARTA — ten termin jest zawsze przypisany do sejmu egzekucyjnego (1562–63) i kwarcianego wojska.
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku → - Matura CKE · maj 2024 · zad. 11 2 pkt noc sw. Bartlomieja, Henryk IV Burbon, Karol IX, edykt nantejski, hugenoci
Zadanie sklada sie z dwoch podpunktow.
Zadanie 11.1. Kazdemu fragmentowi ze zrodla 1. przyporzadkuj wladce ze zrodla 2., ktory panowal we Francji w czasie wydarzen tam opisanych. Odpowiedzi zapisz ponizej.
Zadanie 11.2. Wyjasnij sens sformulowania "Paryz wart mszy", ktore przytoczono we fragmencie B.
Zrodlo 1, fragment A: noc sw. Bartlomieja (24 sierpnia 1572) — rzez hugenotow, smierc Coligny'ego. Fragment B: wladca wypowiadajacy slowa "Paryz wart mszy", zajmujacy stolice, podpisujacy pokoj z Hiszpania w Vervins, wydanie edyktu nantejskiego gwarantujacego prawa protestantom.
Pokaż odpowiedź
11.1.
- Fragment A — Karol IX (Walezy) — panowal we Francji 1560–1574, za jego rzadow doszlo do nocy sw. Bartlomieja (1572).
- Fragment B — Henryk IV (Burbon) — panowal 1589–1610, byl protestantem, przeszedl na katolicyzm slowami "Paryz wart mszy", w 1598 podpisal pokoj w Vervins i wydal edykt nantejski.
11.2. Henryk IV, krol Nawarry, przywodca hugenotow, zostal po smierci Henryka III dziedzicem tronu francuskiego. By moc objac wladze w katolickim Paryzu i zakonczyc wojny religijne, zdecydowal sie przejsc na katolicyzm. Sformulowanie "Paryz wart mszy" oznacza, ze cena za zdobycie tronu i pokoj w panstwie (stolica = Paryz) byla zmiana wyznania (msza katolicka). To pragmatyczny wybor polityczny — kompromis religijny dla wyzszego celu, jakim byla wladza nad zjednoczona Francja.
⚠ Typowa pułapka: Zad. 11.1: uczen przypisuje Henryka IV do fragmentu A (rzezi) — blad. W 1572 panowal Karol IX. Zad. 11.2: uczen tlumaczy doslownie ("Paryz to wazne miasto") — wymagana interpretacja: konwersja religijna jako cena tronu.
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku → - Matura CKE · maj 2024 · zad. 12 3 pkt Jan III Sobieski, Ludwik XIV, elekcje, barok, sztuka nagrobna
Zadanie sklada sie z trzech podpunktow.
Zadanie 12.1. Podaj imiona wladcy, ktorego dotycza oba zrodla.
Zadanie 12.2. Podaj pojecie stosowane w historiografii, ktorym okresla sie dzialania nazwane w tekscie lepszym wyjsciem.
Zadanie 12.3. Rozstrzygnij, czy pomnik nagrobny ukazany w zrodle 2. jest przykladem sztuki baroku czy klasycyzmu. Odpowiedz uzasadnij, odwolujac sie do jednej cechy tego stylu widocznej na fotografii.
Zrodlo 1: fragment opracowania historycznego — po smierci Ludwika XIII, gdy nikt nie byl zdolny do kontynuowania wspolnie z malzonka dzialan, wladza krolewska przeszla w rece prymasa po nieudanej elekcji vivente rege (za zycia krola), gdzie wladca chcial zapewnic tron synowi. Zrodlo 2: fotografia pomnika nagrobnego w kosciele w Paryzu.
Pokaż odpowiedź
12.1. Jan III Sobieski (lub: Jan Sobieski; imie po lacinie "Ioannes" — chodzi o krola Polski Jana III Sobieskiego, ktorego malzonka byla Maria Kazimiera "Marysienka" d'Arquien, Francuska; po jego smierci w 1696 doszlo do bezkrolewia).
Uwaga: pelne imiona — Jan III. Pomnik nagrobny w Paryzu odnosi sie do polskiego krola pochowanego w kosciele/kaplicy w Paryzu LUB sceny upadku polskiej elekcji.
12.2. Elekcja vivente rege (za zycia krola) — czyli proba wyboru nastepcy tronu jeszcze za zycia panujacego wladcy, by zapewnic ciaglosc dynastyczna.
12.3. Rozstrzygniecie: barok.
Uzasadnienie: pomnik nagrobny prezentuje typowe cechy stylu barokowego — bogata dynamike form (silne ruchy postaci, dramatyczne pozy), teatralna draperie (rozwiana, faldzista zaslona/baldachim), bogata ornamentyke i alegorie. Klasycyzm cechowalby spokoj, statyka, surowe geometryczne formy, oszczednosc dekoracji — pomnik na fotografii ma natomiast wyrazna ekspresje, ruch i przepych — typowo barokowy patos.
⚠ Typowa pułapka: Zad. 12.1: opracowanie wskazuje na "wladce, ktorego maizonka chciala kontynuowac dzialania" — uczen moze wskazac Ludwika XIII zamiast Jana III. Klucz: cala scena dotyczy elekcji vivente rege i prymasa, ktory przejmuje wladze — to polski kontekst, wiec Jan III Sobieski. Zad. 12.3: uczen zauwaza "starozytna" stylistyke i pisze "klasycyzm" — barok tez czerpie z antyku, ale przez DYNAMIKE i DRAPERIE.
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku → - Matura CKE · maj 2023 · zad. 8 2 pkt reformacja, XVI wiek, źródło ikonograficzne, propaganda
Rycina z XVI wieku (źródło: https://www.tagblatt.ch) przedstawiająca scenę alegoryczną - waga z postaciami duchownych po jednej stronie i symbolami religijnymi (Biblią, Lutrem) po drugiej, ukazująca dysproporcję w ocenie nauki katolickiej i reformacyjnej.
Polecenie CKE: Sformułuj dwa argumenty potwierdzające tezę, że rycina powstała w kręgu zwolenników reformacji.
Pokaż odpowiedź
Argument 1: Na rycinie waga "wskazuje" na korzyść strony reformacyjnej - Biblia (symbol nauki Lutra, "sola scriptura") przeważa nad ciężkimi atrybutami duchowieństwa katolickiego (relikwiami, regułami zakonnymi, bullą papieską). Taka kompozycja ikonograficzna jednoznacznie wartościuje strony konfliktu na korzyść reformacji - katolicki autor nie przedstawiłby tak swoich symboli sakralnych jako "lekkich" wobec Biblii.
Argument 2: Postać Lutra (lub przedstawicieli reformacji) jest ukazana w sposób dostojny, jako autorytet z Pismem Świętym, podczas gdy hierarchowie kościoła katolickiego (papież, biskupi, zakonnicy) są karykaturalnie przeładowani atrybutami, co stanowi typowy zabieg propagandy luterańskiej - ośmieszenie "pustej" obrzędowości i tradycji katolickiej w opozycji do prostoty nauki biblijnej.
⚠ Typowa pułapka: Częsty błąd: ogólnikowe stwierdzenia ("rycina krytykuje kościół"). Trzeba wskazać KONKRETNE elementy graficzne (waga, Biblia, atrybuty), które dowodzą stronniczości autora. Drugi błąd: opis bez argumentacji - sam opis nie jest argumentem, trzeba wykazać "dlaczego to świadczy o reformacyjnym pochodzeniu".
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →