XVII wiek: wojny Rzeczypospolitej, absolutyzm i barok
9 zadań z oficjalnych arkuszy matury rozszerzonej z historii (2023–2025). Spróbuj rozwiązać samodzielnie, potem odsłoń odpowiedź — przy każdym zadaniu znajdziesz typową pułapkę, na której wykładają się maturzyści.
- Matura CKE · maj 2025 · zad. 8 2 pkt architektura, romanizm, barok, kosciol, Gniezno
Fotografia kosciola sw. Jana Chrzciciela w Gnieznie - widoczne: ceglany korpus z romanskimi cechami (male polkoliste okna, masywne mury), barokowa wieza z hellmem (cebulasta kopula). Polecenie CKE: Podaj nazwy dwoch stylow architektonicznych, ktore reprezentuje kosciol przedstawiony na fotografii, oraz wymien po jednej widocznej cesze kazdego z tych stylow.
Pokaż odpowiedź
Styl 1: gotyk (lub romanski).
Cecha: stromy, dwuspadowy dach pokryty czerwona dachowka; ceglany korpus z waskimi, ostrolukowymi (lub polkolistymi w przypadku romanizmu) oknami; szczyt schodkowy - typowe cechy gotyku ceglanego (lub: masywne mury i drobne polkoliste otwory w przypadku romanizmu).
Styl 2: barok.
Cecha: cebulasty (gruszkowaty) helm wiezy z miedziana, zielona okladzina - bardzo charakterystyczny dla baroku XVII/XVIII w. Dwukondygnacyjna wieza z latarnia to typowo barokowy element.⚠ Typowa pułapka: Brak rozpoznania dwoch faz budowy - kosciol gnieznienski to oryginalna budowla romanska/gotycka (XII-XV w.) z **dobudowana barokowa wieza**. Trzeba widziec dwa style w jednej budowli.
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku → - Matura CKE · maj 2025 · zad. 10 1 pkt pokoj karlowicki 1699, Kamieniec Podolski, Jan III Sobieski
Rewers medalu upamietniajacego podpisanie traktatu (medal z 1699 r. z napisem "GLORIOSE RECUPERATUM" - chwalebnie odzyskany; przedstawia Kamieniec Podolski "szczesliwie odzyskany 22 wrzesnia"; rok 1699). Polecenie CKE: Ocen prawdziwosc ponizszych stwierdzen. Zaznacz P, jesli stwierdzenie jest prawdziwe, albo F - jesli jest falszywe.
- Traktat upamietniony na medalu zostal podpisany za panowania Jana III Sobieskiego.
- Traktat upamietniony na medalu konczyl wojny Rzeczypospolitej z Porta Ottomanska.
Pokaż odpowiedź
- F (falsz) - traktat to pokoj karlowicki z 26 stycznia 1699 r., ktory podpisano za panowania Augusta II Mocnego (panowal 1697-1733). Jan III Sobieski zmarl w 1696 r., wiec nie mogl byc obecny przy podpisaniu pokoju.
- P (prawda) - pokoj karlowicki zakonczyl wojny Rzeczypospolitej z Imperium Osmanskim (Porta Otomanska). Polska odzyskala Kamieniec Podolski, Podole i Ukraine prawobrzezna. Byla to ostatnia wojna Polski z Turcja.
⚠ Typowa pułapka: Stw. 1: pomylka chronologiczna - Jan III Sobieski wygral pod Wiedniem 1683, ale to nie konczylo wojny. Wojna trwala do pokoju karlowickiego (1699), juz po jego smierci. Stw. 2: nie myl z wojna polnocna (1700-1721) - pokoj karlowicki dotyczy konfliktu z Turcja, nie ze Szwecja.
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku → - Matura CKE · maj 2024 · zad. 12 3 pkt Jan III Sobieski, Ludwik XIV, elekcje, barok, sztuka nagrobna
Zadanie sklada sie z trzech podpunktow.
Zadanie 12.1. Podaj imiona wladcy, ktorego dotycza oba zrodla.
Zadanie 12.2. Podaj pojecie stosowane w historiografii, ktorym okresla sie dzialania nazwane w tekscie lepszym wyjsciem.
Zadanie 12.3. Rozstrzygnij, czy pomnik nagrobny ukazany w zrodle 2. jest przykladem sztuki baroku czy klasycyzmu. Odpowiedz uzasadnij, odwolujac sie do jednej cechy tego stylu widocznej na fotografii.
Zrodlo 1: fragment opracowania historycznego — po smierci Ludwika XIII, gdy nikt nie byl zdolny do kontynuowania wspolnie z malzonka dzialan, wladza krolewska przeszla w rece prymasa po nieudanej elekcji vivente rege (za zycia krola), gdzie wladca chcial zapewnic tron synowi. Zrodlo 2: fotografia pomnika nagrobnego w kosciele w Paryzu.
Pokaż odpowiedź
12.1. Jan III Sobieski (lub: Jan Sobieski; imie po lacinie "Ioannes" — chodzi o krola Polski Jana III Sobieskiego, ktorego malzonka byla Maria Kazimiera "Marysienka" d'Arquien, Francuska; po jego smierci w 1696 doszlo do bezkrolewia).
Uwaga: pelne imiona — Jan III. Pomnik nagrobny w Paryzu odnosi sie do polskiego krola pochowanego w kosciele/kaplicy w Paryzu LUB sceny upadku polskiej elekcji.
12.2. Elekcja vivente rege (za zycia krola) — czyli proba wyboru nastepcy tronu jeszcze za zycia panujacego wladcy, by zapewnic ciaglosc dynastyczna.
12.3. Rozstrzygniecie: barok.
Uzasadnienie: pomnik nagrobny prezentuje typowe cechy stylu barokowego — bogata dynamike form (silne ruchy postaci, dramatyczne pozy), teatralna draperie (rozwiana, faldzista zaslona/baldachim), bogata ornamentyke i alegorie. Klasycyzm cechowalby spokoj, statyka, surowe geometryczne formy, oszczednosc dekoracji — pomnik na fotografii ma natomiast wyrazna ekspresje, ruch i przepych — typowo barokowy patos.
⚠ Typowa pułapka: Zad. 12.1: opracowanie wskazuje na "wladce, ktorego maizonka chciala kontynuowac dzialania" — uczen moze wskazac Ludwika XIII zamiast Jana III. Klucz: cala scena dotyczy elekcji vivente rege i prymasa, ktory przejmuje wladze — to polski kontekst, wiec Jan III Sobieski. Zad. 12.3: uczen zauwaza "starozytna" stylistyke i pisze "klasycyzm" — barok tez czerpie z antyku, ale przez DYNAMIKE i DRAPERIE.
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku → - Matura CKE · maj 2024 · zad. 13 1 pkt rewolucja angielska, scinanie Karola I Stuarta, 1649
Podaj nazwe wydarzenia z nowozytnych dziejow Anglii, do ktorego nawiazuje rycina. Odpowiedz uzasadnij, odwolujac sie do jej tresci.
Zrodlo: rycina z epoki z data "30 stycznia 1649".
Pokaż odpowiedź
Wydarzenie: stracenie (sciecie) krola Karola I Stuarta w czasie rewolucji angielskiej (Wielkiej Rebelii).
Uzasadnienie: data widoczna na rycinie — 30 stycznia 1649 — to dokladna data sciecia krola Karola I Stuarta w Londynie, wykonanego po procesie i wyroku Parlamentu Rumpa. Sceneria ryciny (motywy alegoryczne — korona spadajaca, krwawiace serce/glowa, symbole tyranii i meczennstwa) potwierdza, ze chodzi o stracenie monarchy. Po tym wydarzeniu w Anglii ogloszono Republike (Commonwealth) pod rzadami Olivera Cromwella.
⚠ Typowa pułapka: Uczen wpisuje "rewolucja angielska" — to zbyt ogolne; pytanie o KONKRETNE wydarzenie powiazane z data. Albo: uczen myli z chwala rewolucja 1688 — ta byla pozniej (Wilhelm III Orański) i nie zwiazana z 1649.
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku → - Matura CKE · maj 2024 · zad. 26 15 pkt wypracowanie, Karol Wielki, wojny z Turcja, Pilsudski
Zadanie zawiera trzy tematy. Wybierz jeden z nich do opracowania. Twoja wypowiedz powinna liczyc minimum 300 wyrazow.
Najbardziej udana proba odnowienia tradycji imperium rzymskiego w sredniowieczu byla panstwo Karola Wielkiego. Zajmij stanowisko wobec powyzszej tezy i ja uzasadnij, uwzgledniajac w swojej argumentacji aspekty: polityczny, spoleczno-gospodarczy i kulturowy.
To wlasnie wojny z Turcja, sposrod wszystkich XVII-wiecznych konfliktow zbrojnych Rzeczypospolitej, w najwiekszym stopniu przyczynily sie do upadku jej znaczenia w tym stuleciu. Zajmij stanowisko wobec powyzszej tezy i ja uzasadnij, uwzgledniajac w swojej argumentacji aspekty: militarny, polityczny i spoleczno-gospodarczy.
Niepodleglosc Polska zawdzieczala przede wszystkim przywodztwu Jozefa Pilsudskiego. Zajmij stanowisko wobec powyzszej tezy i ja uzasadnij, uwzgledniajac w swojej argumentacji aspekty: dyplomatyczny, militarny i polityczno-ustrojowy.
Pokaż odpowiedź
Plan wypracowania (przyklad dla tematu 3 — Pilsudski i niepodleglosc 1918):
Wstep (teza): Niepodleglosc Polski w 1918 r. byla rezultatem zlozonego splotu czynnikow miedzynarodowych (kleska trzech zaborcow w I wojnie swiatowej) i wewnetrznych. Rola Pilsudskiego byla bardzo wazna, ale nie wylacznie decydujaca — postaram sie pokazac, ze byla to jedna z kilku kluczowych sil (obok Komitetu Narodowego Polskiego Romana Dmowskiego, polityki Wilsona, akcji rzadu Daszynskiego). Stanowisko: teza jest CZESCIOWO sluszna — przywodztwo Pilsudskiego mialo znaczenie kluczowe w pierwszych miesiacach po listopadzie 1918, ale niepodleglosc Polski mialaby miejsce takze bez niego (dzieki kleski zaborcow + dzialaniom Dmowskiego na Zachodzie).
Aspekt dyplomatyczny (przeciw absolutyzacji tezy):
- Roman Dmowski i Komitet Narodowy Polski (Paryz) — uznany przez Francje, W. Brytanie, USA jako oficjalny reprezentant Polski; Dmowski razem z Paderewskim podpisali traktat wersalski w 1919.
- Ignacy Paderewski jako premier i minister spraw zagranicznych — uzyskal poparcie Wilsona (Punkt 13. oredzia).
- Pilsudski byl bardziej skuteczny WEWNATRZ kraju, mniej w dyplomacji zachodniej.
Aspekt militarny (za teza):
- Pilsudski — tworca Legionow Polskich (1914–1917), pozniej POW (Polska Organizacja Wojskowa).
- "Kryzys przysiegowy" (lipiec 1917) — odmowa zlozenia przysiegi cesarzowi niemieckiemu, internowanie w Magdeburgu — wzrost autorytetu Pilsudskiego jako symbolu niepodleglosci.
- Pilsudski jako Naczelnik Panstwa — zorganizowal armie polska, rozpoczal walke o granice (Lwow, powstania slaskie, wielkopolskie, wojna polsko-bolszewicka 1919–1920, "Cud nad Wisla" 1920).
Aspekt polityczno-ustrojowy (za teza, ale z zastrzezeniami):
- 11 listopada 1918 — Rada Regencyjna oddala Pilsudskiemu wladze wojskowa, kilka dni pozniej takze cywilna (Naczelnik Panstwa).
- Pilsudski przyjal demokratyczne reguly gry — powolal rzad Moraczewskiego, ogloszone wybory do Sejmu Ustawodawczego (styczen 1919).
- Mala Konstytucja (luty 1919) — Pilsudski jako Naczelnik Panstwa odpowiedzialny przed sejmem.
- JEDNAK: rownolegle dzialal rzad lubelski Daszynskiego (od 7 XI 1918), rzad Komitetu Narodowego Polskiego (Dmowski w Paryzu) — Pilsudski potrafil polaczyc rozne osrodki polskosci w jeden organizm panstwowy.
Wnioski: Pilsudski byl niewatpliwie kluczowa postacia momentu listopadowego 1918 i procesu budowy II RP w pierwszych latach (zwlaszcza w wymiarze militarnym i ustrojowym). JEDNAK teza w formie absolutnej ("przede wszystkim") jest przesadzona — niepodleglosc byla mozliwa dzieki splotowi czynnikow: (1) kleska trzech zaborcow, (2) zachodnia dyplomacja Dmowskiego, (3) program Wilsona, (4) ruchy spoleczne w kraju, (5) przywodztwo wojskowe i polityczne Pilsudskiego. Bez Pilsudskiego Polska zapewne tez powstalaby — ale wolniej, slabiej zorganizowana, prawdopodobnie z innym ksztaltem granic. Teza jest wiec czesciowo prawdziwa.
Wypowiedz powinna miec min. 300 slow, dobrze ustrukturyzowane akapity (wstep + 3 akapity argumentacyjne + wnioski), poprawnosc faktograficzna i jezykowa.
⚠ Typowa pułapka: Typowe bledy: (1) brak jasnego stanowiska we wstepie — uczen "leje wode" zamiast zajac stanowisko; (2) jednostronnosc — uczen pisze tylko ZA lub tylko PRZECIW tezie, brak wagi argumentow; (3) pominiecie jednego z trzech wymaganych aspektow (CKE odbiera punkty); (4) bledy faktograficzne (np. data, miejsce, kolejnosc wydarzen); (5) ponizej 300 slow — automatyczna utrata punktow.
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku → - Matura CKE · maj 2023 · zad. 7 2 pkt architektura, gotyk, barok, kościół św. Krzysztofa Wrocław
Fotografia kościoła pw. św. Krzysztofa we Wrocławiu - widoczna budowla łącząca cechy dwóch różnych stylów architektonicznych: gotycki korpus (strzelisty, ostrołukowy, wąskie okna) i barokowa kaplica/dobudówka (zaokrąglone formy, dekoracja).
Polecenie CKE: Podaj nazwy dwóch stylów architektonicznych, które reprezentuje kościół przedstawiony na fotografii, oraz po jednej widocznej na tej fotografii cesze każdego z nich.
Pokaż odpowiedź
Styl 1: Gotyk
Cecha: Strzeliste, ostrołukowe okna; wysoki, smukły korpus budowli z czerwonej cegły; szczyty schodkowe charakterystyczne dla gotyku ceglanego (północnoeuropejskiego).Styl 2: Barok
Cecha: Półkoliste/owalne formy dobudówki (kaplicy); bogata, plastyczna dekoracja; falujące, miękkie linie kontrastujące ze surowym gotykiem.⚠ Typowa pułapka: Częsty błąd: rozpoznanie tylko jednego stylu lub mylenie gotyku ze stylem romańskim. Klucz: GOTYK to ostrołuk i strzelistość, BAROK to bogata dekoracja i falujące linie. Cechy MUSZĄ być widoczne na fotografii - nie wystarczy ogólna definicja stylu.
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku → - Matura CKE · maj 2023 · zad. 9 2 pkt Wazowie, wojny polsko-szwedzkie, XVII wiek, unia personalna
Źródło 1. Fragment opracowania historycznego o wojnach polsko-szwedzkich, wskazujący, że ich przyczyną było zerwanie unii personalnej i polityka dynastyczna polskich Wazów, ciągnące się aż do pokoju w Oliwie (1660).
Źródło 2. Fragment tablicy genealogicznej Jagiellonów i Wazów - od Kazimierza Jagiellończyka przez Zygmunta I Starego, Katarzynę Jagiellonkę, Zygmunta III, do Władysława IV i Jana II Kazimierza.
Zadanie 9.1. Podaj imię władcy, za panowania którego doszło do zerwania unii personalnej wspomnianej w źródle 1.
Zadanie 9.2. Przedstaw inną - niż wspomniane w źródle 1. - przyczynę wojen polsko-szwedzkich.
Pokaż odpowiedź
Zadanie 9.1: Zygmunt III Waza.
Zygmunt III, syn Jana III Wazy króla Szwecji i Katarzyny Jagiellonki, w 1592 r. odziedziczył tron szwedzki, łącząc Polskę i Szwecję unią personalną. Jednak jego polityka prokatolicka i rządy w Polsce zraziły protestancką Szwecję - w 1599 r. szwedzki Riksdag zdetronizował go, oddając koronę jego stryjowi Karolowi IX. Tym samym unia została zerwana, a Zygmunt III zachowując pretensje do tronu szwedzkiego, sprowokował długoletnie wojny.
Zadanie 9.2: Inne przyczyny wojen polsko-szwedzkich (oprócz dynastycznej):
- Rywalizacja o dominium maris Baltici - obie strony walczyły o panowanie nad Bałtykiem i kontrolę handlu morskiego, zwłaszcza ujścia Wisły (Gdańsk) i ujść rzek inflanckich.
- Spór o Inflanty - po sekularyzacji Zakonu Kawalerów Mieczowych (1561) Inflanty stały się obszarem spornym między Polską, Szwecją i Rosją.
- Konflikt religijny - protestancka Szwecja vs katolicka Polska Wazów (zwłaszcza Zygmunta III).
⚠ Typowa pułapka: Częsty błąd przy 9.1: wskazanie Władysława IV lub Jana II Kazimierza zamiast Zygmunta III. Zerwanie unii nastąpiło ZA Zygmunta III (1599), a nie po jego śmierci. Częsty błąd przy 9.2: powtórzenie przyczyny dynastycznej z źródła 1 - polecenie wymaga INNEJ przyczyny.
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku → - Matura CKE · maj 2023 · zad. 10 2 pkt skarb koronny, XVII wiek, Rzeczpospolita, podatki
Tabela statystyczna podatków stałych (cło, kwarta, podatek od kupców) i niestałych (np. pogłówne) w skarbie koronnym Rzeczypospolitej w okresach od 1649 do 1678 r. - z wartościami w złotych polskich i procentowym udziałem w dochodach skarbu (Historia Polski w liczbach. Gospodarka, Warszawa 2006).
Polecenie CKE: Oceń prawdziwość poniższych stwierdzeń. Zaznacz P, jeśli stwierdzenie jest prawdziwe, albo F - jeśli jest fałszywe.
- Największy udział podatków stałych w skarbie koronnym miał miejsce w początkowym okresie panowania Michała Korybuta Wiśniowieckiego. P / F
- Podatki niestałe stanowiły największy udział w skarbie koronnym podczas potopu szwedzkiego. P / F
- Najazd turecki i jego skutek w postaci traktatu pokojowego podpisanego w Buczaczu spowodowały wzrost dochodów skarbu koronnego. P / F
Pokaż odpowiedź
1. PRAWDA (P). Michał Korybut Wiśniowiecki panował 1669-1673. W okresie 16 VIII 1668 - 15 I 1672 podatki stałe stanowiły 56,4% dochodów skarbu - najwyższy udział w całej tabeli.
2. FAŁSZ (F). Potop szwedzki to lata 1655-1660. W okresie 16 VI 1654 - 1 VII 1658 udział podatków niestałych wynosił 85,4%, w 2 VII 1658 - 15 II 1662 spadł do 67,9%. Najwyższy udział niestałych (87,5%) przypadał na 2 II 1676 - 1 XII 1678, czyli na okres PO potopie i PO traktacie buczackim (wojna z Turcją).
3. PRAWDA (P). Traktat buczacki podpisano w 1672 r. po najeździe tureckim. W okresie 16 I 1672 - 1 II 1676 dochody wzrosły (suma stałych + niestałych = 2 853 599 + 6 446 383 = 9 299 982 zł), a w okresie 2 II 1676 - 1 XII 1678 - jeszcze bardziej (1 888 651 + 13 252 913 = 15 141 564 zł). To efekt mobilizacji uchwał sejmu po katastrofie buczackiej (utracono Podole, Kamieniec Podolski).
⚠ Typowa pułapka: Częsty błąd przy 1: pomylenie z okresem Jana III Sobieskiego (1674-1696) - Michał Korybut to 1669-1673, więc okres 1668-1672 obejmuje początek jego panowania. Przy 2: mylenie potopu (1655-1660) z innymi wojnami. Przy 3: nieuwzględnienie SUMY podatków - tylko ich kombinacja pokazuje wzrost dochodów.
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku → - Matura CKE · maj 2023 · zad. 11 1 pkt liberum veto, parlamentaryzm, XVII-XVIII wiek, ustrój
Fragment opracowania historycznego (M.Z. Dankowski, Liberum veto. Chluba czy przekleństwo?, Toruń 2019) o liberum veto - autor argumentuje, że problemem nie był sam ustrój Rzeczypospolitej ani liberum veto, lecz brak świadomości politycznej szlachty, która wypaczyła zasadę zerwania sejmu z "wentyla bezpieczeństwa" w prymitywne narzędzie walki politycznej.
Polecenie CKE: Wyjaśnij, na czym polegało wypaczenie zasady opisanej w tekście w praktyce polskiego parlamentaryzmu począwszy od poł. XVII wieku.
Pokaż odpowiedź
Wypaczenie zasady liberum veto w praktyce polskiego parlamentaryzmu od poł. XVII w. polegało na tym, że pierwotnie miała ona służyć jako nadzwyczajny środek ratunkowy - umożliwiający zerwanie sejmu w wyjątkowych sytuacjach, gdy zagrożone byłyby fundamentalne prawa szlachty lub państwa. Tymczasem od 1652 r. (pierwsze zerwanie sejmu przez Władysława Sicińskiego) liberum veto zaczęto stosować dla błahych powodów - na zlecenie magnatów, obcych mocarstw (Rosji, Prus, Francji, Szwecji), które przekupywały pojedynczych posłów, aby paraliżować obrady sejmu.
Skutkiem było zerwanie większości sejmów w okresie saskim (1697-1763) - z 55 sejmów aż 48 zostało zerwanych. Liberum veto przestało być "wentylem bezpieczeństwa", a stało się narzędziem walki politycznej i instrumentem ingerencji obcych państw w sprawy Rzeczypospolitej, co doprowadziło do paraliżu państwa i ostatecznie do rozbiorów.
⚠ Typowa pułapka: Częsty błąd: ogólnikowe stwierdzenia ("zrywano sejmy"). Trzeba wskazać KONKRETNIE: (a) pierwotny cel zasady, (b) jak została wypaczona, (c) skutek - paraliż państwa i ingerencja obca. Drugi błąd: pomylenie wolnej elekcji z liberum veto - to dwie różne zasady "złotej wolności szlacheckiej".
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →