PRL i zimna wojna: Polska i świat po 1945 roku
12 zadań z oficjalnych arkuszy matury rozszerzonej z historii (2023–2025). Spróbuj rozwiązać samodzielnie, potem odsłoń odpowiedź — przy każdym zadaniu znajdziesz typową pułapkę, na której wykładają się maturzyści.
- Matura CKE · maj 2025 · zad. 23 1 pkt realizm socjalistyczny, PRL, sztuka, propaganda
W. Dobrowolski - obraz "Armia pokoju" (obraz przedstawia grupe ludzi: robotnikow, mlodziez, kobiety i dzieci, niosacych narzedzia - lopaty, mloty - w stronie kolumny Zygmunta i tablicy z napisami "Walczymy pokoj", "MИP" - rosyjski "pokoj", "vela Paix" - francuski, "PEACE" - angielski. Postacie sa uchwycone w pozytywnym, optymistycznym swietle, w realistycznej manierze). Polecenie CKE: Podaj nazwe stylu w sztuce reprezentowanego przez przedstawiony obraz. Odpowiedz uzasadnij, charakteryzujac jedna widoczna ceche tego stylu.
Pokaż odpowiedź
Nazwa stylu: realizm socjalistyczny (socrealizm).
Cecha widoczna: idealizacja postaci ludu pracujacego - robotnicy, mlodziez i dzieci przedstawieni sa w heroicznych, optymistycznych pozach z narzedziami pracy (lopaty, mloty) jako symbolem budownictwa socjalizmu. Postacie sa zdrowe, usmiechniete, ich twarze wyrazaja pewnosc siebie i wiare w lepsza przyszlosc. To typowa propaganda komunistyczna lat 50. XX w. (PRL po Kongresie ZPAP w Nieborowie 1949, "ku czci sztuki socrealistycznej").
Inne mozliwe cechy:- tematyka pracownicza i polityczna ("Armia pokoju", napisy w roznych jezykach);
- tradycyjna, akademicka technika malarska (figuratywnosc, perspektywa, wyraziste kolory);
- przeslanie ideologiczne - walka o pokoj jako element zimnowojennej propagandy ZSRR.
⚠ Typowa pułapka: Pomylka z **realizmem XIX-wiecznym** (Courbet, Repin) - socrealizm to **specyficzny styl panstwowy** lat 1949-1955 w bloku komunistycznym, narzucony jako oficjalna doktryna artystyczna. Roznica: socrealizm jest **idealizujacy i propagandowy**, klasyczny realizm - krytyczny i obiektywny.
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku → - Matura CKE · maj 2025 · zad. 24 3 pkt Okragly Stol 1989, transformacja, Rumunia, Ceausescu, upadek komunizmu
Zrodlo 1. Fragment opracowania historycznego o porozumieniu okraglego stolu: ekipa Jaruzelskiego rezygnujac z kontroli nad najistotniejszymi narzedziami sprawowania wladzy, postanowila zbudowac dla umiarkowanej czesci opozycji reglamentowane miejsce w systemie politycznym; a stworzeniem przeszlosc rzeczywiscie centrum opozycyjnej polityczne; z Komitetu Centralnego PZPR do urzedu prezydenta. Ktorym zostal mianowany Jaruzelski. W stosunku do ofert sktadanych opozycji przedtem byl to istotny krok naprzod. (D. Audek, Historia polityczna Polski [...], Warszawa 2007, s. 28.) Zrodlo 2. Fragment opracowania historycznego: Porozumienie Okraglego Stolu zaslyniko swiat jako niezwykly przyklad rozwiazania globalnego, wielobiegunowego konfliktu politycznego. Polska jako pierwszy kraj "realnego socjalizmu" wychodzila z trworzenia systemu pluralistycznego i demokratycznego. Ulozona przy Okraglym Stole plynne ustroju konstytucyjnego oznaczaly bardzo glaboka zmiana istniejacego porzadku. Pierwsza instytucja prawdziwej demokracji parlamentarnej mial byc Senat, ktorzy - choc zachowywal ograniczone kompetencje - nie byl jednak zalozyciel umiarowy, "malowana". [...] Zapisy [...] dotyczace poszerzenia wolnosci slowa i druku, mozliwosci zrzeszania sie w organizacjach spolecznych i zawodowych dawaly podstawe do budowania demokratycznego spoleczenstwa obywatelskiego. Uprawniony jest wiec poglad, ze Okragly Stol byl wielkim zwycieztwem solidarnoiowej opozycji. Zwycieztwem ponadto osiagajacym bezkrwawo. (A. Friszke, Polska. Losy panstwa i narodu [...], Warszawa 2003, s. 458-459.) Zadanie 24.1. (0-2) Porownaj dwa porozumienia okraglego stolu zaprezentowane w zrodlach 1. i 2. - przedstaw jedno podobienstwo i jedna roznice miedzy tymi ocenami. Zadanie 24.2. (0-1) Podaj nazwe panstwa europejskiego, w ktorym w 1989 roku doszlo do krwawego obalenia dyktatury komunistycznej.
Pokaż odpowiedź
Zadanie 24.1:
Podobienstwo: Oba zrodla uznaja Okragly Stol za istotny krok w przemianach systemowych Polski - obie oceny zgadzaja sie, ze porozumienie wprowadzilo realne zmiany ustrojowe (Senat, wolnosc slowa, opozycja w systemie) i nie bylo wylacznie fasada.
Roznica: Zrodlo 1. (Audek) ocenia Okragly Stol jako strategie ekipy Jaruzelskiego - to ona "reglamentowala miejsce w systemie" dla opozycji, ale zachowywala kontrole (Jaruzelski jako prezydent). Zrodlo 2. (Friszke) ocenia jako wielkie zwyciestwo opozycji solidarnosciowej - "osiagniete bezkrwawo", Polska jako pierwszy kraj demokratyzacji w bloku. Roznica: kto zwyciezyl - PZPR (zachowala wladze) czy Solidarnosc (zdobyla nowa pozycje).
Zadanie 24.2: Rumunia. W grudniu 1989 r. obalono dyktature Nicolae Ceausescu - po rewolucji w Timisoarze (15-16 XII) i Bukareszcie (21-22 XII), Ceausescu z zona Elena zostali zatrzymani, osadzeni i straceni 25 grudnia 1989 r. Bylo to jedyne krwawe obalenie komunizmu w Europie srodkowo-wschodniej w 1989 r.⚠ Typowa pułapka: Zad. 24.1: pomylka roznicy z podobienstwem (oba zrodla widza zmiany pozytywnie, ale roznia sie KOMU przypisuja zwyciestwo). Zad. 24.2: pomylka z innymi panstwami (NRD, Czechoslowacja, Wegry) - tam przemiany byly **pokojowe** ("aksamitna rewolucja"). Tylko Rumunia 1989 = krwawy zamach stanu z egzekucja Ceausescu.
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku → - Matura CKE · maj 2025 · zad. 25 15 pkt wypracowanie, Wladyslaw Jagiello, belle epoque, rok 1956, blok komunistyczny
Zadanie zawiera trzy tematy. Wybierz jeden z nich do opracowania. Twoja wypowiedz powinna liczyc minimum 300 wyrazow. 1. Wladyslaw Jagiello byl najwybitniejszym wladca Polski z dynastii Jagiellonow. Zajmij stanowisko wobec powyzszej tezy i je uzasadnij, uwzgledniajac w swojej argumentacji aspekty: militarny, ustrojowy i spoleczno-gospodarczy. 2. Lata 1871-1914 sa nieslusznie okreslane jako belle epoque (piekna epoka). Zajmij stanowisko wobec powyzszej tezy i je uzasadnij, uwzgledniajac w swojej argumentacji aspekty: polityczny, spoleczno-gospodarczy i kulturowy. 3. Rok 1956 byl przelomem w systemie komunistycznym. Zajmij stanowisko wobec powyzszej tezy i je uzasadnij, uwzgledniajac w swojej argumentacji wydarzenia z trzech wybranych panstw bloku komunistycznego.
Pokaż odpowiedź
Konspekt do tematu 3 (rok 1956 jako przelom w komunizmie)
Teza: Rok 1956 byl przelomem w systemie komunistycznym - zachwialy podstawami stalinizmu, ujawnily kryzys, ale system jako calosc przetrwal kolejne 33 lata. Przelom czesciowy, ale rzeczywisty.
Argument 1 - ZSRR: XX zjazd KPZR (luty 1956), tajny referat Chruszczowa potepiajacy kult jednostki Stalina. Pozwolono na "destalinizacje" - zwalnianie wiezniow politycznych, ograniczenie roli NKWD/KGB. Konsekwencja: zachwianie autorytetu komunizmu, fala protestow w blokach satelickich.
Argument 2 - Polska: Pazdziernik 1956 r. Wczesniej protesty robotnikow w Poznaniu (28 czerwca 1956) krwawo stlumione (Rokossowski rozkazal strzelac). Wladze KC PZPR oddały kierowanie Wladyslawowi Gomulce (powrot z wiezienia). Konsekwencja: ograniczenie kolektywizacji wsi, zwolnienie kard. Wyszynskiego, wycofanie sowieckich oficerow z LWP. Polska "polska droga do socjalizmu".
Argument 3 - Wegry: Pazdziernik-listopad 1956. Powstanie wegierskie pod premierostwem Imre Nagya - ogloszenie wyjscia z Ukladu Warszawskiego. Reakcja: sowiecka interwencja zbrojna 4 listopada 1956, krwawe stlumienie powstania (ok. 2700 zabitych Wegrow), egzekucja Nagya. To pokazalo granice "odwilzy" - destalinizacja tak, ale lojalnosc wobec ZSRR obowiazkowa.
Wniosek: Rok 1956 byl przelomem, bo zlamal mit nieomylnosci Stalina i pokazal, ze komunizm jest reformowalny (w pewnym zakresie). Ale stlumienie Wegier pokazalo, ze granice reformy wyznacza Moskwa. To "ograniczona suwerennosc" Breznieva avant la lettre.
Konspekt do tematu 1 (Jagiello)
Teza: Jagiello byl wybitnym wladca (zalozyciel dynastii), ale najwybitniejszym z Jagiellonow byl raczej Kazimierz Jagiellonczyk (1447-1492) lub Zygmunt I Stary.
Aspekt militarny: Zwyciestwo pod Grunwaldem (15 VII 1410) - jeden z najwiekszych sukcesow militarnych w historii Polski. Zlamanie potegi zakonu krzyzackiego. +
Aspekt ustrojowy: Wprowadzenie unii w Krewie (1385) - poczatek pol-tysiacletniej zwiazku z Litwa. Przywileje szlacheckie (Czerwinsk 1422, Jedlnia 1430) - poczatek "demokracji szlacheckiej". Mieszane skutki.
Aspekt spoleczno-gospodarczy: Chrzest Litwy - zacznienie cywilizacji laciaskiej. Odnowienie Akademii Krakowskiej (1400). +
Argument przeciw: Kazimierz Jagiellonczyk - pokoj torunski 1466, statut warcki, rozwoj gospodarki, wojna 13-letnia. Jagiello - tylko poczatek dynastii.
Konspekt do tematu 2 (belle epoque)
Teza: Nazwa "belle epoque" jest nieslusznie idealizujaca - okres 1871-1914 mial swiele jasnych stron, ale tez wiele ciemnych.
Aspekt polityczny - przeciw "pieknu": Imperializm europejski w Afryce i Azji, konflikty narodowosciowe (Balkany, Irlandia), wzrastajace napiecia (wyscig zbrojen, sojusze militarne). Glob staczal sie ku I wojnie swiatowej.
Aspekt spoleczno-gospodarczy - mieszane: Rewolucja przemyslowa, wzrost zamoznosci klasy sredniej, postep techniki (elektryczne oswietlenie, telefony, samochody, lotnictwo). Ale: kwestia robotnicza, ubostwo proletariatu, masowa emigracja (Polacy do USA), nierownosci.
Aspekt kulturowy - "piekny": Rozkwit sztuki (impresjonizm, secesja, modernizm), literatury (Proust, Joyce), nauki (Maria Sklodowska-Curie, Einstein, Freud). Powszechna oswiata.
Wniosek: "Belle epoque" jest okresleniem z perspektywy klas wyzszych Zachodniej Europy - dla nich rzeczywiscie byla to piekna epoka. Dla robotnikow, emigrantow, kolonizowanych ludow - okres trudny. Idealizacja powstala dopiero po I wojnie swiatowej (po 1918), jako noszto ze swiatlem za utraconym swiatem.
⚠ Typowa pułapka: Wypracowanie ma minimum 300 wyrazow. Najczestsze bledy: brak wyraznej tezy, brak konkretnych dat i nazwisk, brak rozwiniecia wszystkich wymaganych aspektow (np. tylko militarny przy Jagielle), wnioskowanie nie odnoszace sie do tezy. Wybierz temat, ktory najlepiej znasz.
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku → - Matura CKE · maj 2024 · zad. 22 3 pkt powstanie warszawskie, zimna wojna, Solidarnosc, "godzina W
Zadanie sklada sie z dwoch podpunktow.
Zadanie 22.1. Podaj date dzienna wydarzenia okreslonego w zrodle 1. jako godzina "W".
Zadanie 22.2. Porownaj przedstawione w zrodlach 1. i 2. opinie na temat skutkow powstania warszawskiego — podaj dwa podobienstwa miedzy tymi opiniami: jedno odnoszace sie do skutkow miedzynarodowych powstania (A), drugie — do jego skutkow dla Polski (B).
Zrodlo 1: fragment opracowania historycznego o powstaniu warszawskim — przeciwnicy decyzji o powstaniu, zatrzymanie Sowietow na Wisle, Stalin przyjmie akceptujacy podzial Europy, podporzadkowanie panstw satelickich Europy Srodkowo-Wschodniej, oddrebnosc Solidarnosci jako koncepcji Stalina, pamiec tragedii powstania wraca, "Sierpien 1980 i Solidarnosc" sa owocami refleksji nad tragedia. Zrodlo 2: fragment opracowania historycznego o powstaniu warszawskim — kontekst zimnej wojny, opor przeciw komunizmowi w Europie Srodkowej, postawa zachodu wobec totalitaryzmu, Powstanie Warszawskie '44 najgwaltowniejszym wstrzasem na Drugiej Wojnie, "Syndrom Powstania" piecioma dziecioma latami pozniej; Solidarnosc.
Pokaż odpowiedź
22.1. Godzina "W" = 1 sierpnia 1944 (godzina 17:00) — wybuch powstania warszawskiego.
22.2.
- Podobienstwo A — skutki miedzynarodowe: oba zrodla wskazuja, ze upadek powstania warszawskiego przyczynil sie do akceptacji przez Zachod radzieckiej dominacji nad Europa Srodkowo-Wschodnia (powstanie nie zostalo wsparte przez aliantow, Stalin uzyskal wolna reke, co skutkowalo podzialem Europy zelazna kurtyna i powstaniem bloku satelickiego).
- Podobienstwo B — skutki dla Polski: oba zrodla podkreslaja, ze tragedia powstania stala sie zywym zrodlem pamieci narodowej i inspiracja dla pozniejszych ruchow oporu w Polsce — w szczegolnosci dla Sierpnia 1980 i Solidarnosci, ktorej powstanie autorzy obu zrodel widza jako konsekwencje refleksji nad doswiadczeniem '44.
⚠ Typowa pułapka: Zad. 22.1: uczen pisze tylko "1 sierpnia" bez roku — brak roku to czesty blad punktowany. Wpisz pelna date z rokiem: 1 sierpnia 1944. Zad. 22.2: uczen pisze jedno podobienstwo zamiast dwoch — trzeba dwoch (A miedzynarodowe + B krajowe).
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku → - Matura CKE · maj 2024 · zad. 23 2 pkt referendum 1946 "3 razy tak", komunizm w Polsce, propaganda, falszerstwo wyborow
Zadanie sklada sie z dwoch podpunktow.
Zadanie 23.1. Wymien dwie metody zobrazowane w zrodlach 1. i 2., ktore stosowali komunisci w celu przejecia wladzy w Polsce.
Zadanie 23.2. Rozstrzygnij, czy w swietle przedstawionych w zrodle 2. rzeczywistych wynikow referendum najwiecej odpowiedzi pozytywnych uzyskalo pytanie, do ktorego nawiazuje plakat ze zrodla 1. Odpowiedz uzasadnij, odwolujac sie do informacji z obu zrodel.
Zrodlo 1: plakat propagandowy "Czy jestes za zniesieniem Senatu? TAK" — przedstawia czarnoksieznika/szlachcica blokujacego "POSTEP" (woz z napisem) — "HAMOWAL POSTEP SPOLECZNY". Zrodlo 2: tabela wynikow referendum 1946 — Pytanie 1, 2, 3; wyniki oficjalne (68%, 77%, 91%) vs wyniki rzeczywiste (27%, 42%, 67%).
Pokaż odpowiedź
23.1. Dwie metody komunistow:
- Propaganda i manipulacja opinia publiczna — plakaty (np. zrodlo 1.) demonizujace przeciwnikow politycznych jako "hamulcowych postepu", uzywanie hasel emocjonalnych zamiast merytorycznych argumentow.
- Falszowanie wynikow wyborow/referendum — zrodlo 2. pokazuje razaca rozbieznosc miedzy wynikami oficjalnymi a rzeczywistymi (np. pytanie 1: oficjalnie 68%, rzeczywiscie 27%); komunisci sfalszowali wyniki referendum z 30 czerwca 1946.
23.2. Rozstrzygniecie: NIE.
Uzasadnienie: plakat ze zrodla 1. dotyczy pytania pierwszego referendum ("Czy jestes za zniesieniem Senatu?"). Z zrodla 2. wynika, ze rzeczywiste poparcie dla pytania 1. wynosilo tylko 27% — najmniej ze wszystkich trzech pytan. Najwyzsze rzeczywiste poparcie (67%) mialo pytanie 3. (najczesciej interpretowane jako dotyczace zachodniej granicy Polski na Odrze i Nysie). Wiec pytanie z plakatu uzyskalo NAJMNIEJ, nie najwiecej, odpowiedzi pozytywnych.
⚠ Typowa pułapka: Zad. 23.1: uczen podaje tylko jedna metode — wymagane DWIE. Zad. 23.2: uczen patrzy na wyniki oficjalne (91% dla pyt. 3, ale 68% dla 1) i mowi "tak" — blad; trzeba patrzec na WYNIKI RZECZYWISTE (jak w pytaniu): 27% < 67%.
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku → - Matura CKE · maj 2024 · zad. 24 1 pkt praska wiosna 1968, interwencja Ukladu Warszawskiego, Czechoslowacja, zimna wojna
Rozstrzygnij, czy zrodla 1. i 2. odnosza sie do tego samego kryzysu miedzynarodowego z okresu zimnej wojny. Odpowiedz uzasadnij, odwolujac sie do informacji z obu zrodel.
Zrodlo 1: mapa rozmieszczenia wojsk Ukladu Warszawskiego — oddzialy polskie, sowieckie, wegierskie, bulgarskie wokol Czechoslowacji (Praga, Bratyslawa). Zrodlo 2: fragment opracowania — Chruszczow obawial sie wycofania, "zostanie potraktowane przez panstwa zachodnie jako oznaka slabosci ZSRR"; pekinski wystrzepial proces; "Wiosna" "Pekin" — "Pekin" w cytacie; "od strony [stolicy] nowe oddzialy"; "do poludnia, na poczatku listopada Nagy ogloszi wystapienie [swego panstwa] z Ukladu Warszawskiego, w obliczu czego Nagy ogloszi neutralnosc kraju. 4 listopada wojska radzieckie uderzyly na [stolice], co jednoczesnie konczy zajmowanie miasta. W rezultacie krwawych walki zginelo na najmniej 2,5–3 tys. [bojownikow], a pieć razy tyle bylo rannych".
Pokaż odpowiedź
Rozstrzygniecie: NIE, zrodla NIE odnosza sie do tego samego kryzysu.
Uzasadnienie: zrodlo 1. (mapa rozmieszczenia wojsk Ukladu Warszawskiego wokol Czechoslowacji — polskich, sowieckich, wegierskich, bulgarskich) przedstawia interwencje wojsk UW w Czechoslowacji w sierpniu 1968 ("praska wiosna", obalenie reform Dubczeka). Zrodlo 2. opisuje natomiast wydarzenia z powstania wegierskiego 1956 — Imre Nagy ogloszenie neutralnosci Wegier i wystapienie z Ukladu Warszawskiego, atak radziecki 4 listopada 1956, krwawe walki w Budapeszcie. Oba kryzysy nalezaly do zimnej wojny i interwencji ZSRR w panstwach satelickich, ale byly to dwa rozne wydarzenia w odstepie 12 lat.
⚠ Typowa pułapka: Uczen widzi "Uklad Warszawski" w obu zrodlach i mowi "tak". Klucz: nazwiska (Nagy = Wegry 1956; Dubczek/Praga = Czechoslowacja 1968) + daty (4 listopada vs sierpien) jasno rozdzielaja te dwa kryzysy.
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku → - Matura CKE · maj 2024 · zad. 25 3 pkt stan wojenny, Jaruzelski, Solidarnosc, karykatura polityczna, PRL
Wyjasnij przeslanie rysunku, interpretujac jego elementy graficzne. W odpowiedzi uwzglednij kontekst historyczny.
Zrodlo: rysunek z epoki — postac wojskowego (w mundurze, okularach) ciagnaca napis "SOLIDA" (czesc napisu "SOLIDARNOSC") pod ciezkim kratowanym przedmiotem (krata wiezienia/symbol stanu wojennego); za nim postacie marionetkowe na nitkach.
Pokaż odpowiedź
Rysunek to satyryczna karykatura komentujaca wprowadzenie stanu wojennego w Polsce 13 grudnia 1981 i delegalizacje NSZZ "Solidarnosc".
Elementy graficzne i ich interpretacja:
- Postac wojskowego w mundurze i okularach — przedstawia gen. Wojciecha Jaruzelskiego, autora stanu wojennego (charakterystyczne okulary przeciwsloneczne sa znakiem rozpoznawczym Jaruzelskiego w karykaturze). Jaruzelski wciaga napis "SOLIDA" pod krate — symbolicznie chowa i delegalizuje Solidarnosc.
- Napis "SOLIDA" (urwany od "SOLIDARNOSC") — wskazuje na zwiazek zawodowy "Solidarnosc" zdelegalizowany przez stan wojenny. Urwanie nazwy = zniszczenie/uwiezienie ruchu.
- Krata — symbol wiezienia, internowania dzialaczy Solidarnosci (ok. 10 tys. osob internowanych) i represji stanu wojennego.
- Marionetki na nitkach — symbolizuja, ze Jaruzelski sam jest tylko marionetka Moskwy/ZSRR — decyzje o stanie wojennym podjeto pod presja Kremla, ktory grozil interwencja wojsk Ukladu Warszawskiego.
Przeslanie: stan wojenny to brutalne uciszenie Solidarnosci przez Jaruzelskiego, ktory dziala jako narzedzie ZSRR. Karykatura demaskuje fasadowy charakter "polskosci" decyzji o stanie wojennym.
⚠ Typowa pułapka: Uczen rozpoznaje tylko Jaruzelskiego i pisze "to o stanie wojennym" — to za malo na 3 punkty. Potrzebne: (1) identyfikacja postaci, (2) interpretacja napisu, (3) interpretacja kraty, (4) interpretacja marionetek = pelny kontekst (Solidarnosc + represje + wplyw ZSRR).
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku → - Matura CKE · maj 2023 · zad. 22 1 pkt NATO, zimna wojna, integracja europejska, Karta NZ
Fragmenty dwóch traktatów międzynarodowych:
Fragment A: Państwa-strony zobowiązują się do wzajemnej pomocy w wypadku napaści, w oparciu o art. 51 Karty NZ; powstanie zbiorowej obrony; sygnatariusze z obu stron Atlantyku.
Fragment B: Sygnatariusze, uwzględniając jednocześnie sytuację w wyniku ratyfikacji układów paryskich (włączenie do bloku północnoatlantyckiego zremilitaryzowanych Niemiec Zachodnich) - postanawiają zawrzeć niniejszy układ o przyjaźni, współpracy i pomocy wzajemnej.
Polecenie CKE: Rozstrzygnij, czy traktaty A i B odnoszą się do procesów integracyjnych odbywających się w tej samej stronie żelaznej kurtyny. Odpowiedź uzasadnij, odwołując się do treści obu traktatów i własnej wiedzy.
Pokaż odpowiedź
Rozstrzygnięcie: NIE - traktaty A i B odnoszą się do procesów integracyjnych po PRZECIWNYCH stronach żelaznej kurtyny.
Uzasadnienie:
Fragment A opisuje powstanie NATO (Pakt Północnoatlantycki, podpisany w Waszyngtonie 4 IV 1949). Wskazują na to: oparcie na art. 51 Karty NZ, zbiorowa obrona, sygnatariusze z obu stron Atlantyku (USA, Kanada + państwa zachodnioeuropejskie). NATO to sojusz bloku zachodniego (kapitalistycznego).
Fragment B opisuje powstanie Układu Warszawskiego (podpisany w Warszawie 14 V 1955). Kluczowy sygnał: "ratyfikacja układów paryskich" i "włączenie do bloku północnoatlantyckiego zremilitaryzowanych Niemiec Zachodnich" - to bezpośrednia reakcja ZSRR i państw socjalistycznych na akcesję RFN do NATO (9 V 1955). Układ Warszawski to sojusz bloku wschodniego (socjalistycznego).
Oba traktaty reprezentują dwa konkurujące bloki zimnowojennego świata - NATO (Zachód) i Układ Warszawski (Wschód), znajdujące się po przeciwnych stronach żelaznej kurtyny (termin Churchilla z Fulton, 1946).
⚠ Typowa pułapka: Częsty błąd: identyfikacja obu jako NATO (na podstawie podobnego języka "zbiorowej obrony"). Klucz: fragment B explicite wspomina o **reakcji na układy paryskie i remilitaryzację RFN** - to jednoznacznie wskazuje na Układ Warszawski 1955, nie NATO. Drugi błąd: pomylenie z Paktem Brukselskim (1948) lub UE.
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku → - Matura CKE · maj 2023 · zad. 23 1 pkt zbrodnia katyńska, PRL, cenzura, Miłosz
Fragment mowy noblowskiej Czesława Miłosza (1980) - poeta wspomina swoich przyjaciół Władysława Sebyłę i Lecha Piwowara, mówi, że w Polsce każdy zna prawdę o ich śmierci, ale nie wolno o niej pisać; przyjaciele podzielili los wielu tysięcy oficerów polskich rozbrojonych i internowanych przez "ówczesnego wspólnika Hitlera", pochowani w masowym grobie.
Polecenie CKE: Wyjaśnij, dlaczego w PRL nie można było pisać o okolicznościach śmierci przyjaciół Czesława Miłosza.
Pokaż odpowiedź
Wyjaśnienie: Przyjaciele Czesława Miłosza - Władysław Sebyła i Lech Piwowar - byli ofiarami zbrodni katyńskiej dokonanej wiosną 1940 r. przez NKWD (sowiecką służbę bezpieczeństwa) na polskich oficerach internowanych po 17 września 1939 r. ("ówczesny wspólnik Hitlera" w mowie Miłosza to ZSRR jako sygnatariusz paktu Ribbentrop-Mołotow z 23 VIII 1939, sojusznik Niemiec do 22 VI 1941). W zbrodni katyńskiej zginęło około 22 tys. Polaków - oficerów Wojska Polskiego, policjantów, urzędników, ziemian.
W PRL nie można było pisać o tym, że:
- sprawcą była strona sowiecka (NKWD), bo PRL była państwem podległym ZSRR
- oficjalna propaganda obwiniała Niemców (zgodnie z kłamliwą wersją sowiecką podtrzymywaną od 1944 r.)
- prawda o Katyniu kompromitowała "wielkiego brata" - Związek Sowiecki
- cenzura PRL (Główny Urząd Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk) systematycznie blokowała wszelkie wzmianki o sowieckim sprawstwie
ZSRR przyznał się do zbrodni katyńskiej dopiero w 1990 r. (oświadczenie Gorbaczowa), a polski rząd komunistyczny do końca utrzymywał kłamstwo katyńskie.
⚠ Typowa pułapka: Częsty błąd: ogólne stwierdzenie "cenzura" bez wyjaśnienia DLACZEGO konkretnie cenzurowano Katyń. Klucz: PRL była zależna od ZSRR, więc prawda obnażająca sowiecką zbrodnię była politycznie niedopuszczalna. Drugi błąd: nieodczytanie "wspólnika Hitlera" jako ZSRR - to bezpośrednia aluzja Miłosza do paktu Ribbentrop-Mołotow.
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku → - Matura CKE · maj 2023 · zad. 24 1 pkt Październik 1956, Gomułka, PRL, propaganda
Źródło 1. Fragment strony tytułowej gazety z okresu PRL z nagłówkiem o powszechnym poparciu dla Władysława Gomułki i odrzuceniu syjonizmu oraz przewrotu, z informacją o masowych wiecach w całej Polsce.
Źródło 2. Rysunek propagandowy z okresu PRL "Dobry Pasterz" - krytyczny w wymowie wobec polityki PRL (Propaganda Polski Ludowej, Łódź 2007).
Polecenie CKE: Rozstrzygnij, czy zaprezentowane źródła 1. i 2. powstały w ramach tej samej kampanii propagandowej z okresu PRL. Odpowiedź uzasadnij, odwołując się do treści obu źródeł i własnej wiedzy.
Pokaż odpowiedź
Rozstrzygnięcie: NIE - źródła powstały w ramach RÓŻNYCH kampanii.
Uzasadnienie:
Źródło 1 (gazeta z poparciem dla Gomułki, hasło antysyjonistyczne) powstało prawdopodobnie podczas kampanii Marca 1968 - antysemickiej i antyinteligenckiej akcji władz PRL pod kierownictwem Gomułki i Moczara, lub wcześniej podczas wydarzeń Października 1956 (poparcie dla powrotu Gomułki na czele PZPR). Nagłówek "Masowe wiece w całej Polsce" pasuje do obu okresów. Hasło antysyjonistyczne wskazuje raczej na 1968.
Źródło 2 ("Dobry Pasterz") to rysunek propagandowy/antykościelny lub satyryczny. Pochodzi z innej kampanii (np. antykościelnej z lat 50.) - krytykuje hierarchię duchowną, nie odnosi się do Gomułki ani syjonizmu.
Oba źródła to propaganda PRL, ale dotyczą RÓŻNYCH celów: jedno - poparcia kursu partii, drugie - walki z kościołem (lub odwrotnie, w zależności od interpretacji rysunku). Nie były częścią jednej, spójnej kampanii.
(Uwaga: bez pełnego widzenia rysunku trudno o ostateczną identyfikację - kluczowe jest porównanie tematyczne: gazeta o Gomułce/syjonizmie ≠ rysunek o "pasterzu/kościele".)
⚠ Typowa pułapka: Częsty błąd: zakwalifikowanie obu jako "propaganda PRL" → wniosek "ta sama kampania". Klucz: KAMPANIA to konkretna akcja z konkretnym celem, datą i adresatem - Marzec '68, Październik '56, walka z Kościołem 1953, akcje przeciw "rewizjonistom" itd. Trzeba wskazać RÓŻNE kampanie konkretnie.
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku → - Matura CKE · maj 2023 · zad. 25 2 pkt PRL, październik 1981, Solidarność, Wałęsa, Wojciech Jaruzelski
Fragment stenogramu rozmowy z października 1981 roku z udziałem polityka A i polityka B (A. Dziurok i in., Od niepodległości do niepodległości. Historia Polski 1918-1989, Warszawa 2010). Rozmówca A składa gratulacje (z zastrzeżeniem - osobiście wolałby zachowanie poprzedniego stanowiska), wspomina o zdrowiu, mowa o "rozumieniu" sytuacji i potrzebie pełnego zaufania w nowej roli rozmówcy B.
Rozmówca B dziękuje za zaufanie i wyraża obawy: ma świadomość ciężkich zadań, ostrość uzasanień, ujmuje, że obie strony są "skomunikowane" jako komunista i pełna realista. Tytułuje rozmówcę A "wielkim politykiem".
Zadanie 25.1. Podaj nazwisko polityka A i wyjaśnij, o jakiej ciężkiej chorobie wspomniał w swojej wypowiedzi. W odpowiedzi odwołaj się do faktografii.
Zadanie 25.2. Podaj nazwisko polityka B i wyjaśnij, w jaki sposób osiągnął on "przełom w sytuacji w kraju". W odpowiedzi odwołaj się do faktografii.
Pokaż odpowiedź
Zadanie 25.1:
Nazwisko polityka A: Edward Gierek lub Stanisław Kania (zależnie od kontekstu rozmowy - oba możliwe).
Najprawdopodobniej Stanisław Kania - I sekretarz KC PZPR od września 1980 do października 1981, który ustąpił 18 X 1981 na rzecz Wojciecha Jaruzelskiego. Rozmowa z października 1981 byłaby rozmową przekazania władzy.
Choroba: Stanisław Kania w 1981 r. cierpiał na problemy zdrowotne (zawał serca/dolegliwości kardiologiczne), które stały się jednym z oficjalnych powodów odejścia ze stanowiska. Alternatywnie - jeśli rozmówca A to Gierek, choroba dotyczyłaby zawału, który dotknął go w lipcu 1980, doprowadzając do dymisji we wrześniu 1980.
Zadanie 25.2:
Nazwisko polityka B: Wojciech Jaruzelski.
"Przełom w sytuacji": Gen. Wojciech Jaruzelski w październiku 1981 r. objął funkcję I sekretarza KC PZPR, łącząc ją z dotychczasowymi stanowiskami premiera (od II 1981) i ministra obrony narodowej. W ten sposób skupił w swoich rękach pełnię władzy.
Następnie 13 grudnia 1981 r. wprowadził stan wojenny w Polsce - oficjalnie aby zapobiec "anarchii" i "interwencji sowieckiej", faktycznie aby zlikwidować "Solidarność" (delegalizację ogłoszono 8 X 1982) i utrzymać władzę PZPR. Stan wojenny trwał formalnie do 22 lipca 1983 r. (faktyczne zniesienie ograniczeń stopniowe do 1989).
To był "przełom" w sensie zatrzymania ruchu "Solidarności" (wówczas ok. 10 mln członków) i przywrócenia kontroli partyjnej nad krajem - choć kosztem internowania tysięcy działaczy, ofiar śmiertelnych (kopalnia "Wujek" - 9 zabitych) i izolacji międzynarodowej.
⚠ Typowa pułapka: Częsty błąd: identyfikacja rozmówcy A jako Gierka (najbardziej znany I sekretarz) - jednak Gierek odszedł we wrześniu 1980, a rozmowa jest z października 1981. Klucz: w X 1981 r. odbywała się zmiana Kania → Jaruzelski. Drugi błąd: ograniczenie "przełomu" tylko do objęcia funkcji - kluczowy jest **stan wojenny** jako rzeczywisty "przełom w sytuacji w kraju".
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku → - Matura CKE · maj 2023 · zad. 26 15 pkt wypracowanie, decentralizacja XI-XII w., rewolucje XVIII w., zimna wojna, esej historyczny
Zadanie zawiera trzy tematy. Wybierz jeden z nich do opracowania. Twoja wypowiedź powinna liczyć minimum 300 wyrazów.
Temat 1. W życiu politycznym państwa polskiego w okresie XI-XII wieku dominowały tendencje decentralizacyjne. Zajmij stanowisko wobec powyższej tezy i je uzasadnij, uwzględniając w swojej argumentacji panowanie trzech wybranych władców z tego okresu.
Temat 2. Rewolucja amerykańska i francuska z końca XVIII wieku miały podobne przyczyny. Zajmij stanowisko wobec powyższej tezy i je uzasadnij, uwzględniając w swojej argumentacji aspekt polityczny, społeczno-gospodarczy i kulturowy.
Temat 3. Zimna wojna osiągnęła apogeum w latach 50. XX wieku. Zajmij stanowisko wobec powyższej tezy i je uzasadnij, charakteryzując trzy wybrane wydarzenia z tego okresu.
Pokaż odpowiedź
Wybór tematu: Temat 2 - rewolucja amerykańska i francuska. Poniżej zarys argumentacji.
Teza: Rewolucje amerykańska (1775-1783) i francuska (1789-1799) miały częściowo podobne, a częściowo różne przyczyny. Podobieństwa dominują w warstwie ideowej (oświecenie), a różnice - w społeczno-gospodarczej i politycznej.
Aspekt polityczny - podobieństwa:
- W obu przypadkach przeciw absolutyzmowi/władzy arbitralnej: Amerykanie przeciw rządom Korony Brytyjskiej (Jerzy III), Francuzi przeciw Ludwikowi XVI
- Hasło "no taxation without representation" (USA) i krytyka przywilejów stanowych (Francja)
- Oba ruchy doprowadziły do konstytucji republikańskich
Aspekt polityczny - różnice:
- USA: rewolucja antykolonialna, wojna o niepodległość; brak monarchii do obalenia w samych koloniach
- Francja: rewolucja społeczna, obalenie monarchii absolutnej i ustroju stanowego we własnym kraju
Aspekt społeczno-gospodarczy - podobieństwa:
- Kryzys fiskalny państwa (brytyjskie podatki w koloniach po wojnie siedmioletniej, deficyt francuski po wsparciu rewolucji amerykańskiej)
- Rosnąca rola burżuazji domagającej się reprezentacji
Aspekt społeczno-gospodarczy - różnice:
- USA: brak feudalizmu, brak głodu mas; konflikt głównie burżuazyjny i agrarny (właściciele plantacji)
- Francja: kryzys feudalny, głód mas, kontrast między uprzywilejowanym duchowieństwem i szlachtą a obciążonym stanem trzecim (98% ludności)
Aspekt kulturowy - podobieństwa:
- Oba rewolucje czerpały z filozofii oświecenia: Locke (suwerenność ludu, prawa naturalne), Monteskiusz (trójpodział władzy), Rousseau (umowa społeczna)
- Hasła wolności, równości, praw człowieka: Deklaracja Niepodległości (1776), Deklaracja Praw Człowieka i Obywatela (1789)
- Wzajemne inspiracje: La Fayette przeniósł idee amerykańskie do Francji; Konstytucja USA inspirowała konstytucję francuską 1791
Aspekt kulturowy - różnice:
- USA: ewolucyjny rozwój demokracji, brak terroru
- Francja: rewolucja radykalna (terror jakobiński 1793-94), próby dechrystianizacji
Wniosek: Teza jest częściowo prawdziwa. Obie rewolucje wyrastały ze WSPÓLNEGO PNIA oświeceniowego (idee Locke'a, Monteskiusza), reagowały na podobne kryzysy fiskalne i absolutyzm. Jednak przyczyny społeczne (USA - bez feudalizmu, Francja - z głębokim kryzysem stanowym) i polityczne (kolonialna vs wewnętrzna) były ZNACZĄCO ODMIENNE. Podobieństwo dotyczy więc głównie warstwy IDEOWEJ, a nie strukturalnej.
⚠ Typowa pułapka: Częsty błąd: brak wyraźnej tezy i wniosku (esej "rozjeżdża się"). Drugi błąd: streszczanie historii rewolucji bez ZAJĘCIA STANOWISKA wobec tezy. Trzeci błąd: pominięcie któregoś z trzech aspektów (polityczny, społeczno-gospodarczy, kulturowy) - polecenie wymaga WSZYSTKICH. Czwarty błąd: poniżej 300 słów - automatyczna utrata punktów.
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →