I wojna światowa i dwudziestolecie międzywojenne: II RP i totalitaryzmy

15 zadań z oficjalnych arkuszy matury rozszerzonej z historii (2023–2026). Spróbuj rozwiązać samodzielnie, potem odsłoń odpowiedź — przy każdym zadaniu znajdziesz typową pułapkę, na której wykładają się maturzyści.

1. Matura CKE · maj 2026 · zad. 18 2 pkt traktat wersalski, konferencja poczdamska, granica na Odrze i Nysie

   Źródło 1 — znaczek pocztowy upamiętniający traktat, z dwoma delegatami Polski.

   Źródło 2 — fragment dokumentu: „Dawne ziemie niemieckie na wschód od linii idącej od Morza Bałtyckiego bezpośrednio na zachód od Świnoujścia i stąd wzdłuż rzeki Odry, łącznie z częścią Prus Wschodnich oraz z obszarem dawnego Wolnego Miasta Gdańska, będą pod administracją Państwa Polskiego".

   18.1. Podaj nazwisko jednego z dwóch delegatów Polski upamiętnionych na znaczku.

   18.2. Rozstrzygnij, czy fragment dokumentu ze źródła 2. jest częścią traktatu, do którego odnosi się znaczek. Uzasadnij, odwołując się do obu źródeł.

   Pokaż odpowiedź

   18.1. Ignacy Jan Paderewski albo Roman Dmowski — to oni podpisali traktat wersalski w imieniu Polski (28 czerwca 1919).

   18.2.

   Rozstrzygnięcie — nie.

   Uzasadnienie — znaczek odnosi się do traktatu wersalskiego (1919), o czym informuje m.in. napis na znaczku. W źródle 2. przytoczono natomiast postanowienia konferencji poczdamskiej (1945), o czym świadczą informacje o nabytkach terytorialnych Polski kosztem Niemiec — granica na Odrze, część Prus Wschodnich, Gdańsk.

   ⚠ Typowa pułapka: Rozstrzyga treść dokumentu, nie przeczucie. Wersal (1919) **nie** przyznawał Polsce ziem nad Odrą ani Prus Wschodnich — Gdańsk stał się wtedy **Wolnym Miastem**, a nie częścią Polski. Sformułowanie „dawnego Wolnego Miasta Gdańska" w źródle 2. samo w sobie dowodzi, że mowa o czasach **po** likwidacji tego statusu, czyli po 1939/1945. W 18.1 częsty błąd to podanie Józefa Piłsudskiego — nie było go w Wersalu, delegacji przewodzili Paderewski (premier) i Dmowski (KNP).

   Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
2. Matura CKE · maj 2026 · zad. 19 2 pkt Gabriel Narutowicz, przewrot majowy, II RP, Zgromadzenie Narodowe

   Źródło 1 — fragment strony tytułowej czasopisma (z informacją o zdobyciu Belwederu).

   Źródło 2 — fragment opracowania: zwolennicy prawicy usiłują przeszkodzić prezydentowi i posłom w dotarciu do sejmu; agresja zwraca się przeciw posłom mniejszości i lewicy, Ignacego Daszyńskiego oblężono w bramie; prezydent mimo to dociera i składa przysięgę przed zdekompletowanym Zgromadzeniem Narodowym.

   19.1. Rozstrzygnij, czy sytuacja polityczna ze źródła 1. była przyczyną wydarzeń opisanych w źródle 2. Uzasadnij, odwołując się do obu źródeł.

   19.2. Oceń prawdziwość (P/F):

   1. Prezydent, którego zaprzysiężenie opisano w źródle 2., został wybrany w wyborach powszechnych.
   2. Ignacy Daszyński był działaczem partii, której organ prasowy zaprezentowano w źródle 1.
   Pokaż odpowiedź

   19.1.

   Rozstrzygnięcie — nie.

   Uzasadnienie — źródło 1. odnosi się do przewrotu majowego (1926), o czym świadczy m.in. informacja o zdobyciu Belwederu oraz data wydania czasopisma. Źródło 2. opisuje wydarzenia wcześniejsze — okoliczności zaprzysiężenia Gabriela Narutowicza na urząd Prezydenta RP (grudzień 1922). Wydarzenie późniejsze nie może być przyczyną wcześniejszego.

   19.2. FP

   1. F — Narutowicz został wybrany przez Zgromadzenie Narodowe (Sejm i Senat), nie w wyborach powszechnych. Konstytucja marcowa nie przewidywała wyborów powszechnych prezydenta.
   2. P — Daszyński był działaczem PPS.

   ⚠ Typowa pułapka: Sedno 19.1 to **chronologia**. Oba źródła dotyczą kryzysów politycznych II RP i łatwo je pomylić, ale przewrót majowy jest **o cztery lata późniejszy** niż zaprzysiężenie Narutowicza. Pytanie o przyczynę jest więc pytaniem o kolejność — a odpowiedź „tak" jest niemożliwa logicznie. W 19.2 pierwsze stwierdzenie wykorzystuje odruch: „prezydent = wybory powszechne". W II RP prezydenta wybierało **Zgromadzenie Narodowe** — i właśnie to, że Narutowicz przeszedł głosami lewicy, centrum i mniejszości narodowych, a nie prawicy, wywołało kampanię nienawiści zakończoną jego zabójstwem 16 grudnia 1922 r.

   Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
3. Matura CKE · maj 2026 · zad. 20 2 pkt karykatura polityczna, wojna domowa w Hiszpanii, anschluss, wielka czystka

   Karykatura polityczna z okresu międzywojennego pt. „Wiosenne porządki w Europie".

   Polecenie: rozstrzygnij, czy karykatura komentuje rzeczywistość polityczną z lat 20. czy 30. XX wieku. Uzasadnij, formułując dwa argumenty.

   Pokaż odpowiedź

   Rozstrzygnięcie — lata 30. XX wieku.

   Argumenty (wystarczą dwa):

   • Postać wytrzepująca dywan z napisem „czerwona Hiszpania" z pięcioramiennych gwiazd to gen. Franco — nawiązanie do wojny domowej w Hiszpanii (1936–1939).
   • Postać z emblematami swastyki i charakterystycznym wąsikiem to Hitler, „zasysający" odkurzaczem czapkę z napisem „Austria" — komentarz do anschlussu z 1938 r.
   • Postać w czapce z pięcioramienną gwiazdą, kopiąca grób „starym bolszewikom", to Stalin — nawiązanie do wielkiej czystki w ZSRR z lat 30.

   ⚠ Typowa pułapka: Punkt za rozstrzygnięcie bez argumentów nie istnieje — CKE przyznaje 1 pkt dopiero za rozstrzygnięcie **wraz z** jednym argumentem, a 2 pkt za dwa argumenty. Argument musi łączyć **element graficzny** z **wydarzeniem**. Samo „widać Hitlera, więc to lata 30." jest za słabe: Hitler był aktywny politycznie także w latach 20. Trzeba wskazać, **co konkretnie robi** na rysunku (Austria w odkurzaczu = anschluss 1938). Trzy sceny na rysunku odsyłają do trzech różnych wydarzeń — wystarczy opisać dwie, ale każdą z konkretem.

   Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
4. Matura CKE · maj 2025 · zad. 18 3 pkt traktat wersalski, Francja, Niemcy, rewanz, rysunek satyryczny

   Twoja kolej, Germanio! - francuski rysunek z 1919 roku. (Rysunek satyryczny: data "1871" w gornej czesci, "1919" na dolnej; symboliczne postacie - kobieta uosabiajaca Niemcy lub Francje, gest "twoja kolej", elementy odwolujace sie do wojny francusko-pruskiej 1870-1871 i konca I wojny swiatowej 1914-1918.) Polecenie CKE: Wyjasnij przeslanie rysunku, interpretujac jego dwa elementy graficzne i tytul. W odpowiedzi uwzglednij kontekst historyczny o roku powstania tego rysunku.

   Pokaż odpowiedź

   Przeslanie rysunku: rewanz Francji za upokorzenie z 1871 r. Po wojnie francusko-pruskiej Francja stracila Alzacje i Lotaryngie oraz musiala zaplacic kontrybucje 5 mld frankow zlota. Po I wojnie swiatowej (1914-1918) role sie odwrocily - Francja jest zwyciezczyna, Niemcy musza zaplacic reparacje (na mocy traktatu wersalskiego z 28 czerwca 1919 r.) i oddac Alzacje-Lotaryngie.
   Elementy graficzne:

   1. Daty 1871 i 1919 - kontrastuja dwie sytuacje: poniżona Francja po wojnie z Prusami (1871) i poniżone Niemcy po I wojnie swiatowej (1919).
   2. Tytul "Twoja kolej, Germanio!" (A votre tour, Germanie!) - bezposrednie wskazanie roli, ktora teraz spada na Niemcy: zaplacenie kontrybucji, utrata terytoriow.
   3. Postacie alegoryczne (Marianna - Francja, Germania - Niemcy) - sa to klasyczne personifikacje, gest pisma traktatu pokazuje "rozliczenie".
      Kontekst: 1919 r. = podpisanie traktatu wersalskiego konczacego I wojne swiatowa. Francja byla glownym beneficjentem (zwrot Alzacji-Lotaryngii, reparacje 132 mld marek, demilitaryzacja Nadrenii).

   ⚠ Typowa pułapka: Pominiecie konteksu 1871 r. - kluczowe jest odwolanie do **dwoch wojen**: francusko-pruskiej (1870-1871, kapitulacja Francji w Sedanie, koronacja Wilhelma I w Wersalu) i I wojny swiatowej (1914-1918). Rysunek jest manifestacja francuskiego rewanzu.

   Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
5. Matura CKE · maj 2025 · zad. 19 2 pkt II RP, konstytucja marcowa 1921, smierc Narutowicza, marszalek Sejmu

   Fragment konstytucji marcowej. Art. 40. Jezeli Prezydent Rzeczypospolitej nie moze sprawowac urzedu, oraz w razie oproznienia urzedu Prezydenta Rzeczypospolitej wskutek smierci, zrzeczenia sie lub innej przyczyny, zastepuje go Marszalek Sejmu. Art. 41. W razie oproznienia urzedu Prezydenta Rzeczypospolitej Sejm i Senat lacza sie natychmiast na zaproszenie Marszalka Sejmu i pod jego przewodnictwem z samego prawa w Zgromadzenie Narodowe celem wyboru Prezydenta. Polecenie CKE: Wymien dwa wydarzenia z dziejow II Rzeczypospolitej, ktore spowodowaly koniecznosc zastosowania zacytowanych zapisow konstytucji.

   Pokaż odpowiedź

   Wydarzenie 1: Smierc prezydenta Gabriela Narutowicza - 16 grudnia 1922 r. Narutowicz zostal zastrzelony w Galerii Sztuki Zachety w Warszawie przez Eligiusza Niewiadomskiego. Pierwsze zastosowanie art. 40 - marszalek Sejmu Maciej Rataj przejal obowiazki prezydenta i zwolal Zgromadzenie Narodowe, ktore wybralo Stanislawa Wojciechowskiego (20 XII 1922).
   Wydarzenie 2: Przewrot majowy / zamach majowy - 12-15 maja 1926 r. Po przewrocie Pilsudskiego prezydent Stanislaw Wojciechowski podal sie do dymisji (15 V 1926). Ponownie marszalek Sejmu Maciej Rataj przejal obowiazki prezydenta. Zgromadzenie Narodowe wybralo nowego prezydenta - Ignacego Moscickiego (1 czerwca 1926). Pilsudski odmowil objecia urzedu.

   ⚠ Typowa pułapka: Pominiecie konkretnego nazwiska prezydenta - trzeba podac wydarzenia oraz wskazac, ze chodzi o **oproznienie urzedu prezydenta**. Pomylka z wczesniejszymi okresami lub okresem konstytucji kwietniowej (1935) - tam byly inne procedury. Mowa o czasie obowiazywania konstytucji **marcowej** (1921-1935).

   Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
6. Matura CKE · maj 2025 · zad. 20 1 pkt wojna domowa w Hiszpanii, totalitaryzmy, faszyzm, komunizm, nazizm

   Fragment okladki ksiazki: "1936-1939. Pierwsze starcie totalitaryzmow" (na okladce fotografia z hiszpanskiej wojny domowej - kolumna ludzi prowadzonych przez zolnierzy). Polecenie CKE: Podaj stosowane w historiografii nazwy dwoch totalitaryzmow, do ktorych nawiazuje tytul ksiazki.

   Pokaż odpowiedź

   1. Faszyzm (lub nazizm - niemiecki narodowy socjalizm). Wsparcie Republiki - III Rzesza Hitlera (Legion Condor) i Wlochy faszystowskie Mussoliniego (Corpo Truppe Volontarie) - wspieraly gen. Franco i nacjonalistow.
   2. Komunizm - ZSRR Stalina (poprzez Brygady Miedzynarodowe i bezposrednie dostawy broni) wspieral Druga Republike Hiszpanska (rzad republikanski). Sowiecki komunizm zderzal sie z faszyzmem na hiszpanskim polu walki.
      (Mozna tez wskazac "nazizm" zamiast "faszyzm" - to obie sa akceptowalne nazwy.)

   ⚠ Typowa pułapka: Pomylka kontekstu - nie chodzi o II wojne swiatowa, ale o **wojne domowa w Hiszpanii (1936-1939)** uznawana za "rozgrzewke" przed wieksza wojna. Trzeba podac konkretne nazwy: faszyzm/nazizm i komunizm/stalinizm.

   Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
7. Matura CKE · maj 2025 · zad. 21 2 pkt II RP, COP, Gdynia, Eugeniusz Kwiatkowski, sanacja

   Zrodlo 1. Fragment strony tytulowej czasopisma "COP - Pismo Centralnego Okregu Przemyslowego" (https://www.jbc.bj.uj.edu.pl). Zrodlo 2. Fragment plakatu "Cdynia - nowy port nad Baltykiem" (https://muzeumplock.eu). Zadanie 21.1. (0-1) Podaj nazwisko polskiego ekonomisty zwiazanego z inwestycjami, do ktorych odnosza sie zrodla 1. i 2. Zadanie 21.2. (0-1) Rozstrzygnij, ktore zrodlo - 1. czy 2. - nawiazuje do inwestycji rozpoczetej w okresie rzadow sanacji w Polsce. Odpowiedz uzasadnij, odwolujac sie do faktografii.

   Pokaż odpowiedź

   Zadanie 21.1: Eugeniusz Kwiatkowski (1888-1974). Polski ekonomista i polityk, wicepremier i minister skarbu w II RP. Glowny autor i realizator obu inwestycji: budowy portu w Gdyni (jako minister przemyslu i handlu 1926-1930) oraz Centralnego Okregu Przemyslowego (jako wicepremier 1935-1939).
   Zadanie 21.2: Oba zrodla nawiazuja do inwestycji rzadow sanacji (po przewrocie majowym 1926). Ale jesli trzeba wybrac jedno - zrodlo 1. (COP) jest jednoznacznie zwiazane z sanacja. COP rozpoczeto w 1937 r., w pelni okresu rzadow sanacyjnych. Gdynia - budowe portu rozpoczeto wczesniej (1922-1926, decyzja parlamentu z 1922 r.), choc rozbudowa przypadla na okres sanacji. COP jest sztandarowym projektem sanacji.

   ⚠ Typowa pułapka: Pomylenie Kwiatkowskiego z Wladyslawem Grabskim (premier-reformator 1923-1925, autor reformy walutowej i Banku Polskiego) lub Aleksandrem Skrzynskim. Kwiatkowski byl autorem inwestycji infrastrukturalnych, Grabski - reform monetarnych.

   Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
8. Matura CKE · maj 2024 · zad. 18 1 pkt I wojna swiatowa, propaganda, ententa, panstwa centralne

   Rozstrzygnij, ktora strona konfliktu — panstwa centralne czy ententa — opublikowala zaprezentowany plakat. Odpowiedz uzasadnij, odwolujac sie do jego elementow graficznych.

   Zrodlo: plakat z okresu I wojny swiatowej — zolnierze atakujacy bagnetami olbrzymiego smoka/potwora wyobrazonego nad krajobrazem bitwy.

   Pokaż odpowiedź

   Rozstrzygniecie: plakat zostal opublikowany przez ententę.

   Uzasadnienie: na plakacie widoczni sa zolnierze w mundurach charakterystycznych dla armii ententy (np. francuskie/brytyjskie helmy Adriana lub Brodie, plaszcze, niebieskie/khaki barwy — odpowiada to mundurom Francji, Wielkiej Brytanii). Atakuja oni potwora-smoka, ktory symbolizuje panstwa centralne — typowy motyw propagandy ententy ukazywal Niemcy jako agresywnego, barbarzynskiego potwora ("Hunow", smoka pruskiego). Plakat jest wiec przekazem ententy, ktora przedstawia siebie jako sile sprawiedliwa zwalczajaca zlo cesarstw centralnych.

   ⚠ Typowa pułapka: Uczen patrzy tylko na "smoka" i mowi "to wyglada strasznie, wiec to pewnie strona przegrywajaca" — bezsensowne. Klucz: kto JEST przedstawiony jako BOHATER (zolnierze zwalczajacy potwora), to ten kto plakat wydal.

   Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
9. Matura CKE · maj 2024 · zad. 19 3 pkt plebiscyty 1920-1921, Gorny Slask, Warmia i Mazury, Litwa Srodkowa, powstania

   Zadanie sklada sie z dwoch podpunktow.

   Zadanie 19.1. Ocen prawdziwosc ponizszych stwierdzen. Zaznacz P, jesli stwierdzenie jest prawdziwe, albo F — jesli jest falszywe.

   1. Sposrod wydarzen, do ktorych nawiazuja znaczki A–D, z wydarzeniem najpozniejszym zwiazany jest znaczek A.
   2. Znaczek C nawiazuje do plebiscytu, ktory sie nie odbyl.
   3. Wydanie znaczka B nawiazuje do plebiscytu byl o znaczeniu, w wyniku ktorego do Polski przylaczono mniejsza czesc spornych terenow.

   Zadanie 19.2. Podaj imie i nazwisko generala zwiazanego z powstaniem organizmu panstwowego, na ktorego obszarze byl w obiegu znaczek B.

   Zrodlo: cztery znaczki pocztowe — A. Plebiscite, Olsztyn-Allenstein (Warmia i Mazury); B. Srodkowa Litwa (Litwa Srodkowa, Wilno); C. Slask, plebiscit (Cieszyn?); D. Komisja Rzadowa Gornego Slaska/Oberschlesien.

   Pokaż odpowiedź

   19.1.

   1. F (falsz) — sposrod wydarzen najpozniejszym z nich jest plebiscyt na Gornym Slasku i jego nastepstwa (1921), wiec najpozniejszy zwiazany jest ze znaczkiem D (Gorny Slask), NIE ze znaczkiem A (Warmia i Mazury, plebiscyt 11 lipca 1920).
   2. P (prawda) — znaczek C (Slask Cieszynski) nawiazuje do plebiscytu, ktory NIE odbyl sie — pierwotnie zaplanowany na Slasku Cieszynskim plebiscyt zostal odwolany, a podzialu dokonano decyzja Rady Ambasadorow w 1920 (podzial po rzece Olzie).
   3. F (falsz) — znaczek B dotyczy Litwy Srodkowej (Wilenszczyzny), gdzie odbyly sie wybory do Sejmu Wilenskiego (1922), ktory uchwalil przylaczenie obszaru do Polski. NIE byl to plebiscyt w klasycznym sensie i NIE wiazal sie z przylaczeniem MNIEJSZEJ czesci — przylaczono caly obszar Litwy Srodkowej.

   19.2. General Lucjan Zeligowski — w pazdzierniku 1920 dokonal pozorowanego buntu i zajal Wilno, tworzac Litwe Srodkowa (Republika Litwy Srodkowej, 1920–1922).

   ⚠ Typowa pułapka: Punkt 3 jest trudny — uczen moze interpretowac "Litwe Srodkowa" jako plebiscyt z mniejszoscia. Klucz: na Litwie Srodkowej nie bylo klasycznego plebiscytu w stylu Wersalu (byly wybory do Sejmu, ktory potem przylaczyl). Zad. 19.2: uczen pisze "Pilsudski" — to blad; akcje przeprowadzil Zeligowski (oficjalnie "samowolnie", w istocie za zgoda Pilsudskiego).

   Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
10. Matura CKE · maj 2024 · zad. 20 4 pkt Wielki Glod, kolektywizacja, NEP, Stalin, ZSRR

    Zadanie sklada sie z dwoch podpunktow.

    Zadanie 20.1. Rozstrzygnij, w ktorym zrodle — 1. czy 2. — opisano przejawy Nowej Ekonomicznej Polityki. Odpowiedz uzasadnij, odwolujac sie do zawartych w nim informacji.

    Zadanie 20.2. Ocen prawdziwosc ponizszych stwierdzen. Zaznacz P, jesli stwierdzenie jest prawdziwe, albo F — jesli jest falszywe.

    1. Oba zrodla dotycza walki z Wielkim Glodem na Ukrainie.
    2. W zrodle 1. opisano sytuacje zwiazana z procesem kolektywizacji.
    3. W zrodle 2. scharakteryzowano polityke gospodarcza zapoczatkowana przez Stalina.

    Zrodlo 1: relacja Wiktora Krawczenki — kolchoz, ziemia panstwowa, "moja ziemia". Wiosna 1929, propozycja organizatorow z miasta utworzenia kolchozow. Zrodlo 2: fragment pamietnika — golym mieszkiem, gdy ostatniego garnka i siekiery, w narzedziach polowych, "Z reki do reki, sniadanie, jarzyn, wedlin etc." — opisuje gospodarke z poczatku NEP.

    Pokaż odpowiedź

    20.1. Rozstrzygniecie: zrodlo 2. opisuje przejawy NEP.

    Uzasadnienie: Nowa Ekonomiczna Polityka (NEP, 1921–1928) wprowadzona przez Lenina po wojnie domowej oznaczala czesciowy powrot do gospodarki rynkowej — chlopi mogli sprzedawac nadwyzki na wolnym rynku, dopuszczono drobny prywatny handel i rzemioslo. Zrodlo 2. opisuje wlasnie takie elementy: prywatny obrot zywnoscia, masla, jarzyn, wedlin, drobny handel "z reki do reki" — typowe dla okresu NEP. Zrodlo 1. natomiast opisuje kolektywizacje (kolchozy, 1929–) — zatem przeciwienstwo NEP.

    20.2.

    1. F (falsz) — tylko zrodlo 2. (lub czesciowo zrodlo 1. opisujace kolektywizacje, ktora doprowadzila do Wielkiego Glodu) odnosi sie do Wielkiego Glodu na Ukrainie (1932–1933). Oba zrodla nie dotycza WALKI z Wielkim Glodem; zrodlo 1. opisuje kolektywizacje (przyczyne glodu), a 2. — NEP (okres wczesniejszy).
    2. P (prawda) — zrodlo 1. opisuje organizacje kolchozow na wsi w 1929 r., czyli proces kolektywizacji.
    3. F (falsz) — zrodlo 2. opisuje NEP, ktora nie byla zapoczatkowana przez Stalina, lecz przez Lenina (1921); Stalin natomiast NEP zlikwidowal i wprowadzil kolektywizacje.

    ⚠ Typowa pułapka: Zad. 20.1: uczen myli pojecia "kolektywizacja" z NEP. Klucz: NEP = wolny rynek (drobny handel), kolektywizacja = panstwowe kolchozy. Zad. 20.2 pkt 3: uczen mysli "ZSRR = Stalin" i zaznacza P — blad. NEP zapoczatkowal Lenin w 1921, Stalin ja zniosl po 1928.

    Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
11. Matura CKE · maj 2024 · zad. 21 1 pkt Triumf woli, Riefenstahl, propaganda nazistowska, NSDAP

    Na podstawie przedstawionego kadru sformuluj jeden argument potwierdzajacy teze, ze film sluzyl celom propagandowym.

    Zrodlo: kadr z filmu Triumf woli w rezyserii Leni Riefenstahl, dokumentujacego zjazd NSDAP (Norymberga 1934).

    Pokaż odpowiedź

    Argumenty (jeden wystarczy):

    • Monumentalna inscenizacja i symetria — kadr pokazuje gigantyczny plac wypelniony tysiacami zolnierzy ustawionych w idealnych geometrycznych formacjach. Taka kompozycja sluzy wywolaniu w widzu wrazenia potegi, dyscypliny i jednosci ruchu nazistowskiego — kluczowy zabieg propagandowy podkreslajacy sile panstwa i wodza.
    • Wszechobecne symbole nazistowskie — kadr eksponuje swastyki i sztandary NSDAP, ktore dominuja w przestrzeni — wizualnie utozsamiajac partie z narodem niemieckim.
    • Sakralizacja przywodztwa — ustawienie kamery na osi centralnej (perspektywa procesyjna), monumentalne pomniki, zywiolowa choreografia mas — wszystko sluzy gloryfikacji Hitlera i NSDAP, nadajac wydarzeniu religijny, niemal liturgiczny charakter.

    ⚠ Typowa pułapka: Uczen pisze ogolnie "to bylo o nazistach" — to za malo. Wymagany KONKRETNY element kadru (formacja, symetria, swastyki, monumentalizm) + zwiazek z propaganda (jak ten element manipuluje widzem).

    Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
12. Matura CKE · maj 2024 · zad. 26 15 pkt wypracowanie, Karol Wielki, wojny z Turcja, Pilsudski

    Zadanie zawiera trzy tematy. Wybierz jeden z nich do opracowania. Twoja wypowiedz powinna liczyc minimum 300 wyrazow.

    1. Najbardziej udana proba odnowienia tradycji imperium rzymskiego w sredniowieczu byla panstwo Karola Wielkiego. Zajmij stanowisko wobec powyzszej tezy i ja uzasadnij, uwzgledniajac w swojej argumentacji aspekty: polityczny, spoleczno-gospodarczy i kulturowy.

    2. To wlasnie wojny z Turcja, sposrod wszystkich XVII-wiecznych konfliktow zbrojnych Rzeczypospolitej, w najwiekszym stopniu przyczynily sie do upadku jej znaczenia w tym stuleciu. Zajmij stanowisko wobec powyzszej tezy i ja uzasadnij, uwzgledniajac w swojej argumentacji aspekty: militarny, polityczny i spoleczno-gospodarczy.

    3. Niepodleglosc Polska zawdzieczala przede wszystkim przywodztwu Jozefa Pilsudskiego. Zajmij stanowisko wobec powyzszej tezy i ja uzasadnij, uwzgledniajac w swojej argumentacji aspekty: dyplomatyczny, militarny i polityczno-ustrojowy.

    Pokaż odpowiedź

    Plan wypracowania (przyklad dla tematu 3 — Pilsudski i niepodleglosc 1918):

    Wstep (teza): Niepodleglosc Polski w 1918 r. byla rezultatem zlozonego splotu czynnikow miedzynarodowych (kleska trzech zaborcow w I wojnie swiatowej) i wewnetrznych. Rola Pilsudskiego byla bardzo wazna, ale nie wylacznie decydujaca — postaram sie pokazac, ze byla to jedna z kilku kluczowych sil (obok Komitetu Narodowego Polskiego Romana Dmowskiego, polityki Wilsona, akcji rzadu Daszynskiego). Stanowisko: teza jest CZESCIOWO sluszna — przywodztwo Pilsudskiego mialo znaczenie kluczowe w pierwszych miesiacach po listopadzie 1918, ale niepodleglosc Polski mialaby miejsce takze bez niego (dzieki kleski zaborcow + dzialaniom Dmowskiego na Zachodzie).

    Aspekt dyplomatyczny (przeciw absolutyzacji tezy):

    • Roman Dmowski i Komitet Narodowy Polski (Paryz) — uznany przez Francje, W. Brytanie, USA jako oficjalny reprezentant Polski; Dmowski razem z Paderewskim podpisali traktat wersalski w 1919.
    • Ignacy Paderewski jako premier i minister spraw zagranicznych — uzyskal poparcie Wilsona (Punkt 13. oredzia).
    • Pilsudski byl bardziej skuteczny WEWNATRZ kraju, mniej w dyplomacji zachodniej.

    Aspekt militarny (za teza):

    • Pilsudski — tworca Legionow Polskich (1914–1917), pozniej POW (Polska Organizacja Wojskowa).
    • "Kryzys przysiegowy" (lipiec 1917) — odmowa zlozenia przysiegi cesarzowi niemieckiemu, internowanie w Magdeburgu — wzrost autorytetu Pilsudskiego jako symbolu niepodleglosci.
    • Pilsudski jako Naczelnik Panstwa — zorganizowal armie polska, rozpoczal walke o granice (Lwow, powstania slaskie, wielkopolskie, wojna polsko-bolszewicka 1919–1920, "Cud nad Wisla" 1920).

    Aspekt polityczno-ustrojowy (za teza, ale z zastrzezeniami):

    • 11 listopada 1918 — Rada Regencyjna oddala Pilsudskiemu wladze wojskowa, kilka dni pozniej takze cywilna (Naczelnik Panstwa).
    • Pilsudski przyjal demokratyczne reguly gry — powolal rzad Moraczewskiego, ogloszone wybory do Sejmu Ustawodawczego (styczen 1919).
    • Mala Konstytucja (luty 1919) — Pilsudski jako Naczelnik Panstwa odpowiedzialny przed sejmem.
    • JEDNAK: rownolegle dzialal rzad lubelski Daszynskiego (od 7 XI 1918), rzad Komitetu Narodowego Polskiego (Dmowski w Paryzu) — Pilsudski potrafil polaczyc rozne osrodki polskosci w jeden organizm panstwowy.

    Wnioski: Pilsudski byl niewatpliwie kluczowa postacia momentu listopadowego 1918 i procesu budowy II RP w pierwszych latach (zwlaszcza w wymiarze militarnym i ustrojowym). JEDNAK teza w formie absolutnej ("przede wszystkim") jest przesadzona — niepodleglosc byla mozliwa dzieki splotowi czynnikow: (1) kleska trzech zaborcow, (2) zachodnia dyplomacja Dmowskiego, (3) program Wilsona, (4) ruchy spoleczne w kraju, (5) przywodztwo wojskowe i polityczne Pilsudskiego. Bez Pilsudskiego Polska zapewne tez powstalaby — ale wolniej, slabiej zorganizowana, prawdopodobnie z innym ksztaltem granic. Teza jest wiec czesciowo prawdziwa.

    Wypowiedz powinna miec min. 300 slow, dobrze ustrukturyzowane akapity (wstep + 3 akapity argumentacyjne + wnioski), poprawnosc faktograficzna i jezykowa.

    ⚠ Typowa pułapka: Typowe bledy: (1) brak jasnego stanowiska we wstepie — uczen "leje wode" zamiast zajac stanowisko; (2) jednostronnosc — uczen pisze tylko ZA lub tylko PRZECIW tezie, brak wagi argumentow; (3) pominiecie jednego z trzech wymaganych aspektow (CKE odbiera punkty); (4) bledy faktograficzne (np. data, miejsce, kolejnosc wydarzen); (5) ponizej 300 slow — automatyczna utrata punktow.

    Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
13. Matura CKE · maj 2023 · zad. 18 3 pkt I wojna światowa, USA, Francja, 1917, propaganda

    Rysunek satyryczny z 1917 roku zatytułowany "Duch roku '76" - przedstawia La Fayette'a (XVIII-wiecznego francuskiego bohatera amerykańskiej rewolucji) ofiarującego Francji (alegoryczna postać kobieca) "jeden miliard dolarów". Tytuł i postaci odnoszą się do amerykańskiej tradycji wojny o niepodległość 1776.

    Polecenie CKE: Wyjaśnij wymowę rysunku, interpretując jego dwa elementy graficzne i tytuł. W odpowiedzi uwzględnij kontekst historyczny z roku powstania tego rysunku.

    Pokaż odpowiedź

    Wymowa rysunku: Rysunek z 1917 r. przedstawia symbolicznie spłatę historycznego długu Stanów Zjednoczonych wobec Francji - amerykańska pomoc finansowa i wojskowa dla Francji w I wojnie światowej jest ukazana jako rewanż za pomoc, którą Francuzi (z markizem La Fayette na czele) udzielili amerykańskim koloniom podczas wojny o niepodległość 1775-1783.

    Interpretacja trzech elementów:

    1. Tytuł "Duch roku '76" - rok 1776 to rok proklamowania Deklaracji Niepodległości USA. Tytuł wskazuje, że duch amerykańskiej rewolucji żyje nadal - tym razem USA stają w obronie Francji.

    2. Postać La Fayette'a - francuski generał i bohater rewolucji amerykańskiej, symbol francuskiej pomocy dla amerykańskich kolonistów (słynne "Lafayette, we are here!" wypowiedziane po przybyciu Amerykanów do Francji w 1917). Symbolizuje zwrotną stronę pomocy.

    3. "Jeden miliard dolarów" dla "Francji" (alegoryczna postać) - konkretna kwota amerykańskich kredytów wojennych dla Francji w 1917 r. po przystąpieniu USA do wojny (kwiecień 1917). Wskazuje na ekonomiczny i materialny wymiar amerykańskiego zaangażowania.

    Kontekst historyczny 1917 r.: W kwietniu 1917 USA pod prezydenturą Woodrowa Wilsona przystąpiły do I wojny światowej po stronie Ententy, wypowiadając wojnę Niemcom. Amerykanie udzielili Francji i Wielkiej Brytanii ogromnych kredytów oraz wysłali wojska ekspedycyjne (American Expeditionary Forces) pod gen. Pershingiem. Rysunek wpisuje się w propagandę uzasadniającą amerykański udział w wojnie.

    ⚠ Typowa pułapka: Częsty błąd: pominięcie kontekstu 1917 (przystąpienie USA do wojny) i potraktowanie rysunku jako historycznej alegorii o XVIII wieku. Drugi błąd: niedostrzeżenie symboliki postaci - La Fayette to KLUCZ do zrozumienia, że chodzi o spłatę długu wdzięczności.

    Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
14. Matura CKE · maj 2023 · zad. 19 2 pkt II Rzeczpospolita, granice, konstytucja marcowa, traktat ryski

    Źródło 1. Fragment wspomnień ambasadora amerykańskiego w Polsce dotyczący sytuacji wewnętrznej i prac nad konstytucją - opisuje opóźnienia w przyjęciu nowej konstytucji, zatłoczenie nowo przybyłych Polaków z Rosji, problemy ze stabilizacją polityczną kraju.

    Źródło 2. Mapa "Kształtowanie się granic II Rzeczypospolitej" - z oznaczonymi punktami A (na wschodzie) i B (w centrum/na zachodzie).

    Polecenie CKE: Oceń prawdziwość poniższych stwierdzeń. Zaznacz P, jeśli stwierdzenie jest prawdziwe, albo F - jeśli jest fałszywe.

    1. W źródle 1. jest mowa o okolicznościach uchwalenia konstytucji, która wprowadzała w Polsce system prezydencki. P / F
    2. Na mapie źródła 2. jest zaznaczono przebieg granicy wschodniej Polski, ustalonej na mocy pokoju, o którym mowa w źródle 1. P / F
    3. Plebiscyt, o którym mowa w źródle 1. - odbył się na terytorium oznaczonym na mapie literą A. P / F
    Pokaż odpowiedź

    1. FAŁSZ (F). Wspomnienia ambasadora dotyczą prac nad konstytucją marcową 1921, która wprowadzała w Polsce system parlamentarno-gabinetowy (nie prezydencki!). System prezydencki wprowadziła dopiero konstytucja kwietniowa z 1935 r. Konstytucja marcowa znacznie ograniczała kompetencje prezydenta (z obawy przed Piłsudskim).

    2. PRAWDA (P). Mapa pokazuje granice II RP, w tym granicę wschodnią ustaloną na mocy traktatu ryskiego (18 III 1921) kończącego wojnę polsko-bolszewicką. Wspomnienia ambasadora amerykańskiego dotyczą tego samego okresu (1921), a "Polacy z Rosji" to repatrianci po pokoju ryskim.

    3. FAŁSZ (F). Plebiscyty z 1921 r. odbyły się na terenach ZACHODNICH/POŁUDNIOWYCH: Górny Śląsk (20 III 1921), Warmia, Mazury, Powiśle (11 VII 1920). Litera A oznacza prawdopodobnie wschodnie terytorium (np. Wileńszczyzna, Galicja Wschodnia), gdzie plebiscytów NIE było - granice ustalono militarnie i traktatowo (Ryga). Plebiscytowy teren to litera B (zachód).

    ⚠ Typowa pułapka: Częsty błąd przy 1: pomylenie konstytucji marcowej (1921, parlamentarna) z kwietniową (1935, prezydencka). Przy 3: brak wiedzy gdzie były plebiscyty - tylko ZACHÓD (Górny Śląsk, Warmia, Mazury, Powiśle) i POŁUDNIE (Śląsk Cieszyński - tu nie doszło do plebiscytu, podzielono Radą Ambasadorów). WSCHÓD ustalono w Rydze, bez plebiscytów.

    Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →
15. Matura CKE · maj 2023 · zad. 20 1 pkt traktat wersalski, Nadrenia, Hitler, łamanie traktatów, 1936

    Źródło 1. Fragment opracowania historycznego (T. Kotłowski, Niemcy 1890-1945, 2008) - opisuje, jak w 1935 r. Hitler wprowadził powszechną służbę wojskową w Niemczech, a 13 stycznia 1935 r. odbył się plebiscyt w Zagłębiu Saary - 91,4% głosów oddano za przyłączeniem do Niemiec.

    Źródło 2. Fragment strony tytułowej dziennika "Śląski Kurjer Poranny" z 8 marca 1936 r. z nagłówkiem "Zanim Niemcy wycofają wojska z Nadrenii. Nie może być mowy o rokowaniach francusko-niemieckich".

    Polecenie CKE: Rozstrzygnij, czy źródła 1. i 2. nawiązują do łamania postanowień traktatu wersalskiego przez Niemcy. Odpowiedź uzasadnij, odwołując się do treści obu źródeł.

    Pokaż odpowiedź

    Rozstrzygnięcie: TAK - oba źródła nawiązują do łamania postanowień traktatu wersalskiego przez Niemcy.

    Uzasadnienie:

    • Źródło 1 opisuje wprowadzenie przez Hitlera w 1935 r. powszechnej służby wojskowej - co bezpośrednio łamało postanowienia traktatu wersalskiego (1919), który ograniczał Reichswehrę do 100 tys. żołnierzy zawodowych i zakazywał poboru. To było jedno z najbardziej znaczących pogwałceń traktatu w sferze militarnej.

    • Źródło 2 (gazeta z 8 III 1936) nawiązuje do remilitaryzacji Nadrenii - 7 marca 1936 r. wojska niemieckie wkroczyły do strefy zdemilitaryzowanej Nadrenii, łamiąc tym samym art. 42-44 traktatu wersalskiego (oraz traktat z Locarno z 1925 r.), które ustanawiały Nadrenię jako strefę bez wojska niemieckiego.

    Oba wydarzenia stanowiły kluczowe etapy systematycznego łamania przez Hitlera postanowień Wersalu (1933 wystąpienie z Ligi Narodów; 1935 pobór; 1936 Nadrenia; 1938 Anschluss Austrii; 1938 Monachium - Sudety; 1939 Czechy i Słowacja).

    ⚠ Typowa pułapka: Częsty błąd: nieświadomość, czego dokładnie zakazywał Wersal. Trzeba pamiętać o trzech kluczowych ograniczeniach: (1) 100 tys. żołnierzy - złamane 1935, (2) Nadrenia jako strefa zdemilitaryzowana - złamane 1936, (3) reparacje wojenne - zaprzestane wcześniej (1932). Drugi błąd: nieświadomość, że plebiscyt w Saarze (źródło 1) BYŁ zgodny z Wersalem - to remilitaryzacja była łamaniem.

    Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →