I wojna światowa i dwudziestolecie międzywojenne: II RP i totalitaryzmy
12 zadań z oficjalnych arkuszy matury rozszerzonej z historii (2023–2025). Spróbuj rozwiązać samodzielnie, potem odsłoń odpowiedź — przy każdym zadaniu znajdziesz typową pułapkę, na której wykładają się maturzyści.
- Matura CKE · maj 2025 · zad. 18 3 pkt traktat wersalski, Francja, Niemcy, rewanz, rysunek satyryczny
Twoja kolej, Germanio! - francuski rysunek z 1919 roku. (Rysunek satyryczny: data "1871" w gornej czesci, "1919" na dolnej; symboliczne postacie - kobieta uosabiajaca Niemcy lub Francje, gest "twoja kolej", elementy odwolujace sie do wojny francusko-pruskiej 1870-1871 i konca I wojny swiatowej 1914-1918.) Polecenie CKE: Wyjasnij przeslanie rysunku, interpretujac jego dwa elementy graficzne i tytul. W odpowiedzi uwzglednij kontekst historyczny o roku powstania tego rysunku.
Pokaż odpowiedź
Przeslanie rysunku: rewanz Francji za upokorzenie z 1871 r. Po wojnie francusko-pruskiej Francja stracila Alzacje i Lotaryngie oraz musiala zaplacic kontrybucje 5 mld frankow zlota. Po I wojnie swiatowej (1914-1918) role sie odwrocily - Francja jest zwyciezczyna, Niemcy musza zaplacic reparacje (na mocy traktatu wersalskiego z 28 czerwca 1919 r.) i oddac Alzacje-Lotaryngie.
Elementy graficzne:- Daty 1871 i 1919 - kontrastuja dwie sytuacje: poniżona Francja po wojnie z Prusami (1871) i poniżone Niemcy po I wojnie swiatowej (1919).
- Tytul "Twoja kolej, Germanio!" (A votre tour, Germanie!) - bezposrednie wskazanie roli, ktora teraz spada na Niemcy: zaplacenie kontrybucji, utrata terytoriow.
- Postacie alegoryczne (Marianna - Francja, Germania - Niemcy) - sa to klasyczne personifikacje, gest pisma traktatu pokazuje "rozliczenie".
Kontekst: 1919 r. = podpisanie traktatu wersalskiego konczacego I wojne swiatowa. Francja byla glownym beneficjentem (zwrot Alzacji-Lotaryngii, reparacje 132 mld marek, demilitaryzacja Nadrenii).
⚠ Typowa pułapka: Pominiecie konteksu 1871 r. - kluczowe jest odwolanie do **dwoch wojen**: francusko-pruskiej (1870-1871, kapitulacja Francji w Sedanie, koronacja Wilhelma I w Wersalu) i I wojny swiatowej (1914-1918). Rysunek jest manifestacja francuskiego rewanzu.
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku → - Matura CKE · maj 2025 · zad. 19 2 pkt II RP, konstytucja marcowa 1921, smierc Narutowicza, marszalek Sejmu
Fragment konstytucji marcowej. Art. 40. Jezeli Prezydent Rzeczypospolitej nie moze sprawowac urzedu, oraz w razie oproznienia urzedu Prezydenta Rzeczypospolitej wskutek smierci, zrzeczenia sie lub innej przyczyny, zastepuje go Marszalek Sejmu. Art. 41. W razie oproznienia urzedu Prezydenta Rzeczypospolitej Sejm i Senat lacza sie natychmiast na zaproszenie Marszalka Sejmu i pod jego przewodnictwem z samego prawa w Zgromadzenie Narodowe celem wyboru Prezydenta. Polecenie CKE: Wymien dwa wydarzenia z dziejow II Rzeczypospolitej, ktore spowodowaly koniecznosc zastosowania zacytowanych zapisow konstytucji.
Pokaż odpowiedź
Wydarzenie 1: Smierc prezydenta Gabriela Narutowicza - 16 grudnia 1922 r. Narutowicz zostal zastrzelony w Galerii Sztuki Zachety w Warszawie przez Eligiusza Niewiadomskiego. Pierwsze zastosowanie art. 40 - marszalek Sejmu Maciej Rataj przejal obowiazki prezydenta i zwolal Zgromadzenie Narodowe, ktore wybralo Stanislawa Wojciechowskiego (20 XII 1922).
Wydarzenie 2: Przewrot majowy / zamach majowy - 12-15 maja 1926 r. Po przewrocie Pilsudskiego prezydent Stanislaw Wojciechowski podal sie do dymisji (15 V 1926). Ponownie marszalek Sejmu Maciej Rataj przejal obowiazki prezydenta. Zgromadzenie Narodowe wybralo nowego prezydenta - Ignacego Moscickiego (1 czerwca 1926). Pilsudski odmowil objecia urzedu.⚠ Typowa pułapka: Pominiecie konkretnego nazwiska prezydenta - trzeba podac wydarzenia oraz wskazac, ze chodzi o **oproznienie urzedu prezydenta**. Pomylka z wczesniejszymi okresami lub okresem konstytucji kwietniowej (1935) - tam byly inne procedury. Mowa o czasie obowiazywania konstytucji **marcowej** (1921-1935).
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku → - Matura CKE · maj 2025 · zad. 20 1 pkt wojna domowa w Hiszpanii, totalitaryzmy, faszyzm, komunizm, nazizm
Fragment okladki ksiazki: "1936-1939. Pierwsze starcie totalitaryzmow" (na okladce fotografia z hiszpanskiej wojny domowej - kolumna ludzi prowadzonych przez zolnierzy). Polecenie CKE: Podaj stosowane w historiografii nazwy dwoch totalitaryzmow, do ktorych nawiazuje tytul ksiazki.
Pokaż odpowiedź
- Faszyzm (lub nazizm - niemiecki narodowy socjalizm). Wsparcie Republiki - III Rzesza Hitlera (Legion Condor) i Wlochy faszystowskie Mussoliniego (Corpo Truppe Volontarie) - wspieraly gen. Franco i nacjonalistow.
- Komunizm - ZSRR Stalina (poprzez Brygady Miedzynarodowe i bezposrednie dostawy broni) wspieral Druga Republike Hiszpanska (rzad republikanski). Sowiecki komunizm zderzal sie z faszyzmem na hiszpanskim polu walki.
(Mozna tez wskazac "nazizm" zamiast "faszyzm" - to obie sa akceptowalne nazwy.)
⚠ Typowa pułapka: Pomylka kontekstu - nie chodzi o II wojne swiatowa, ale o **wojne domowa w Hiszpanii (1936-1939)** uznawana za "rozgrzewke" przed wieksza wojna. Trzeba podac konkretne nazwy: faszyzm/nazizm i komunizm/stalinizm.
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku → - Matura CKE · maj 2025 · zad. 21 2 pkt II RP, COP, Gdynia, Eugeniusz Kwiatkowski, sanacja
Zrodlo 1. Fragment strony tytulowej czasopisma "COP - Pismo Centralnego Okregu Przemyslowego" (https://www.jbc.bj.uj.edu.pl). Zrodlo 2. Fragment plakatu "Cdynia - nowy port nad Baltykiem" (https://muzeumplock.eu). Zadanie 21.1. (0-1) Podaj nazwisko polskiego ekonomisty zwiazanego z inwestycjami, do ktorych odnosza sie zrodla 1. i 2. Zadanie 21.2. (0-1) Rozstrzygnij, ktore zrodlo - 1. czy 2. - nawiazuje do inwestycji rozpoczetej w okresie rzadow sanacji w Polsce. Odpowiedz uzasadnij, odwolujac sie do faktografii.
Pokaż odpowiedź
Zadanie 21.1: Eugeniusz Kwiatkowski (1888-1974). Polski ekonomista i polityk, wicepremier i minister skarbu w II RP. Glowny autor i realizator obu inwestycji: budowy portu w Gdyni (jako minister przemyslu i handlu 1926-1930) oraz Centralnego Okregu Przemyslowego (jako wicepremier 1935-1939).
Zadanie 21.2: Oba zrodla nawiazuja do inwestycji rzadow sanacji (po przewrocie majowym 1926). Ale jesli trzeba wybrac jedno - zrodlo 1. (COP) jest jednoznacznie zwiazane z sanacja. COP rozpoczeto w 1937 r., w pelni okresu rzadow sanacyjnych. Gdynia - budowe portu rozpoczeto wczesniej (1922-1926, decyzja parlamentu z 1922 r.), choc rozbudowa przypadla na okres sanacji. COP jest sztandarowym projektem sanacji.⚠ Typowa pułapka: Pomylenie Kwiatkowskiego z Wladyslawem Grabskim (premier-reformator 1923-1925, autor reformy walutowej i Banku Polskiego) lub Aleksandrem Skrzynskim. Kwiatkowski byl autorem inwestycji infrastrukturalnych, Grabski - reform monetarnych.
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku → - Matura CKE · maj 2024 · zad. 18 1 pkt I wojna swiatowa, propaganda, ententa, panstwa centralne
Rozstrzygnij, ktora strona konfliktu — panstwa centralne czy ententa — opublikowala zaprezentowany plakat. Odpowiedz uzasadnij, odwolujac sie do jego elementow graficznych.
Zrodlo: plakat z okresu I wojny swiatowej — zolnierze atakujacy bagnetami olbrzymiego smoka/potwora wyobrazonego nad krajobrazem bitwy.
Pokaż odpowiedź
Rozstrzygniecie: plakat zostal opublikowany przez ententę.
Uzasadnienie: na plakacie widoczni sa zolnierze w mundurach charakterystycznych dla armii ententy (np. francuskie/brytyjskie helmy Adriana lub Brodie, plaszcze, niebieskie/khaki barwy — odpowiada to mundurom Francji, Wielkiej Brytanii). Atakuja oni potwora-smoka, ktory symbolizuje panstwa centralne — typowy motyw propagandy ententy ukazywal Niemcy jako agresywnego, barbarzynskiego potwora ("Hunow", smoka pruskiego). Plakat jest wiec przekazem ententy, ktora przedstawia siebie jako sile sprawiedliwa zwalczajaca zlo cesarstw centralnych.
⚠ Typowa pułapka: Uczen patrzy tylko na "smoka" i mowi "to wyglada strasznie, wiec to pewnie strona przegrywajaca" — bezsensowne. Klucz: kto JEST przedstawiony jako BOHATER (zolnierze zwalczajacy potwora), to ten kto plakat wydal.
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku → - Matura CKE · maj 2024 · zad. 19 3 pkt plebiscyty 1920-1921, Gorny Slask, Warmia i Mazury, Litwa Srodkowa, powstania
Zadanie sklada sie z dwoch podpunktow.
Zadanie 19.1. Ocen prawdziwosc ponizszych stwierdzen. Zaznacz P, jesli stwierdzenie jest prawdziwe, albo F — jesli jest falszywe.
- Sposrod wydarzen, do ktorych nawiazuja znaczki A–D, z wydarzeniem najpozniejszym zwiazany jest znaczek A.
- Znaczek C nawiazuje do plebiscytu, ktory sie nie odbyl.
- Wydanie znaczka B nawiazuje do plebiscytu byl o znaczeniu, w wyniku ktorego do Polski przylaczono mniejsza czesc spornych terenow.
Zadanie 19.2. Podaj imie i nazwisko generala zwiazanego z powstaniem organizmu panstwowego, na ktorego obszarze byl w obiegu znaczek B.
Zrodlo: cztery znaczki pocztowe — A. Plebiscite, Olsztyn-Allenstein (Warmia i Mazury); B. Srodkowa Litwa (Litwa Srodkowa, Wilno); C. Slask, plebiscit (Cieszyn?); D. Komisja Rzadowa Gornego Slaska/Oberschlesien.
Pokaż odpowiedź
19.1.
- F (falsz) — sposrod wydarzen najpozniejszym z nich jest plebiscyt na Gornym Slasku i jego nastepstwa (1921), wiec najpozniejszy zwiazany jest ze znaczkiem D (Gorny Slask), NIE ze znaczkiem A (Warmia i Mazury, plebiscyt 11 lipca 1920).
- P (prawda) — znaczek C (Slask Cieszynski) nawiazuje do plebiscytu, ktory NIE odbyl sie — pierwotnie zaplanowany na Slasku Cieszynskim plebiscyt zostal odwolany, a podzialu dokonano decyzja Rady Ambasadorow w 1920 (podzial po rzece Olzie).
- F (falsz) — znaczek B dotyczy Litwy Srodkowej (Wilenszczyzny), gdzie odbyly sie wybory do Sejmu Wilenskiego (1922), ktory uchwalil przylaczenie obszaru do Polski. NIE byl to plebiscyt w klasycznym sensie i NIE wiazal sie z przylaczeniem MNIEJSZEJ czesci — przylaczono caly obszar Litwy Srodkowej.
19.2. General Lucjan Zeligowski — w pazdzierniku 1920 dokonal pozorowanego buntu i zajal Wilno, tworzac Litwe Srodkowa (Republika Litwy Srodkowej, 1920–1922).
⚠ Typowa pułapka: Punkt 3 jest trudny — uczen moze interpretowac "Litwe Srodkowa" jako plebiscyt z mniejszoscia. Klucz: na Litwie Srodkowej nie bylo klasycznego plebiscytu w stylu Wersalu (byly wybory do Sejmu, ktory potem przylaczyl). Zad. 19.2: uczen pisze "Pilsudski" — to blad; akcje przeprowadzil Zeligowski (oficjalnie "samowolnie", w istocie za zgoda Pilsudskiego).
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku → - Matura CKE · maj 2024 · zad. 20 4 pkt Wielki Glod, kolektywizacja, NEP, Stalin, ZSRR
Zadanie sklada sie z dwoch podpunktow.
Zadanie 20.1. Rozstrzygnij, w ktorym zrodle — 1. czy 2. — opisano przejawy Nowej Ekonomicznej Polityki. Odpowiedz uzasadnij, odwolujac sie do zawartych w nim informacji.
Zadanie 20.2. Ocen prawdziwosc ponizszych stwierdzen. Zaznacz P, jesli stwierdzenie jest prawdziwe, albo F — jesli jest falszywe.
- Oba zrodla dotycza walki z Wielkim Glodem na Ukrainie.
- W zrodle 1. opisano sytuacje zwiazana z procesem kolektywizacji.
- W zrodle 2. scharakteryzowano polityke gospodarcza zapoczatkowana przez Stalina.
Zrodlo 1: relacja Wiktora Krawczenki — kolchoz, ziemia panstwowa, "moja ziemia". Wiosna 1929, propozycja organizatorow z miasta utworzenia kolchozow. Zrodlo 2: fragment pamietnika — golym mieszkiem, gdy ostatniego garnka i siekiery, w narzedziach polowych, "Z reki do reki, sniadanie, jarzyn, wedlin etc." — opisuje gospodarke z poczatku NEP.
Pokaż odpowiedź
20.1. Rozstrzygniecie: zrodlo 2. opisuje przejawy NEP.
Uzasadnienie: Nowa Ekonomiczna Polityka (NEP, 1921–1928) wprowadzona przez Lenina po wojnie domowej oznaczala czesciowy powrot do gospodarki rynkowej — chlopi mogli sprzedawac nadwyzki na wolnym rynku, dopuszczono drobny prywatny handel i rzemioslo. Zrodlo 2. opisuje wlasnie takie elementy: prywatny obrot zywnoscia, masla, jarzyn, wedlin, drobny handel "z reki do reki" — typowe dla okresu NEP. Zrodlo 1. natomiast opisuje kolektywizacje (kolchozy, 1929–) — zatem przeciwienstwo NEP.
20.2.
- F (falsz) — tylko zrodlo 2. (lub czesciowo zrodlo 1. opisujace kolektywizacje, ktora doprowadzila do Wielkiego Glodu) odnosi sie do Wielkiego Glodu na Ukrainie (1932–1933). Oba zrodla nie dotycza WALKI z Wielkim Glodem; zrodlo 1. opisuje kolektywizacje (przyczyne glodu), a 2. — NEP (okres wczesniejszy).
- P (prawda) — zrodlo 1. opisuje organizacje kolchozow na wsi w 1929 r., czyli proces kolektywizacji.
- F (falsz) — zrodlo 2. opisuje NEP, ktora nie byla zapoczatkowana przez Stalina, lecz przez Lenina (1921); Stalin natomiast NEP zlikwidowal i wprowadzil kolektywizacje.
⚠ Typowa pułapka: Zad. 20.1: uczen myli pojecia "kolektywizacja" z NEP. Klucz: NEP = wolny rynek (drobny handel), kolektywizacja = panstwowe kolchozy. Zad. 20.2 pkt 3: uczen mysli "ZSRR = Stalin" i zaznacza P — blad. NEP zapoczatkowal Lenin w 1921, Stalin ja zniosl po 1928.
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku → - Matura CKE · maj 2024 · zad. 21 1 pkt Triumf woli, Riefenstahl, propaganda nazistowska, NSDAP
Na podstawie przedstawionego kadru sformuluj jeden argument potwierdzajacy teze, ze film sluzyl celom propagandowym.
Zrodlo: kadr z filmu Triumf woli w rezyserii Leni Riefenstahl, dokumentujacego zjazd NSDAP (Norymberga 1934).
Pokaż odpowiedź
Argumenty (jeden wystarczy):
- Monumentalna inscenizacja i symetria — kadr pokazuje gigantyczny plac wypelniony tysiacami zolnierzy ustawionych w idealnych geometrycznych formacjach. Taka kompozycja sluzy wywolaniu w widzu wrazenia potegi, dyscypliny i jednosci ruchu nazistowskiego — kluczowy zabieg propagandowy podkreslajacy sile panstwa i wodza.
- Wszechobecne symbole nazistowskie — kadr eksponuje swastyki i sztandary NSDAP, ktore dominuja w przestrzeni — wizualnie utozsamiajac partie z narodem niemieckim.
- Sakralizacja przywodztwa — ustawienie kamery na osi centralnej (perspektywa procesyjna), monumentalne pomniki, zywiolowa choreografia mas — wszystko sluzy gloryfikacji Hitlera i NSDAP, nadajac wydarzeniu religijny, niemal liturgiczny charakter.
⚠ Typowa pułapka: Uczen pisze ogolnie "to bylo o nazistach" — to za malo. Wymagany KONKRETNY element kadru (formacja, symetria, swastyki, monumentalizm) + zwiazek z propaganda (jak ten element manipuluje widzem).
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku → - Matura CKE · maj 2024 · zad. 26 15 pkt wypracowanie, Karol Wielki, wojny z Turcja, Pilsudski
Zadanie zawiera trzy tematy. Wybierz jeden z nich do opracowania. Twoja wypowiedz powinna liczyc minimum 300 wyrazow.
Najbardziej udana proba odnowienia tradycji imperium rzymskiego w sredniowieczu byla panstwo Karola Wielkiego. Zajmij stanowisko wobec powyzszej tezy i ja uzasadnij, uwzgledniajac w swojej argumentacji aspekty: polityczny, spoleczno-gospodarczy i kulturowy.
To wlasnie wojny z Turcja, sposrod wszystkich XVII-wiecznych konfliktow zbrojnych Rzeczypospolitej, w najwiekszym stopniu przyczynily sie do upadku jej znaczenia w tym stuleciu. Zajmij stanowisko wobec powyzszej tezy i ja uzasadnij, uwzgledniajac w swojej argumentacji aspekty: militarny, polityczny i spoleczno-gospodarczy.
Niepodleglosc Polska zawdzieczala przede wszystkim przywodztwu Jozefa Pilsudskiego. Zajmij stanowisko wobec powyzszej tezy i ja uzasadnij, uwzgledniajac w swojej argumentacji aspekty: dyplomatyczny, militarny i polityczno-ustrojowy.
Pokaż odpowiedź
Plan wypracowania (przyklad dla tematu 3 — Pilsudski i niepodleglosc 1918):
Wstep (teza): Niepodleglosc Polski w 1918 r. byla rezultatem zlozonego splotu czynnikow miedzynarodowych (kleska trzech zaborcow w I wojnie swiatowej) i wewnetrznych. Rola Pilsudskiego byla bardzo wazna, ale nie wylacznie decydujaca — postaram sie pokazac, ze byla to jedna z kilku kluczowych sil (obok Komitetu Narodowego Polskiego Romana Dmowskiego, polityki Wilsona, akcji rzadu Daszynskiego). Stanowisko: teza jest CZESCIOWO sluszna — przywodztwo Pilsudskiego mialo znaczenie kluczowe w pierwszych miesiacach po listopadzie 1918, ale niepodleglosc Polski mialaby miejsce takze bez niego (dzieki kleski zaborcow + dzialaniom Dmowskiego na Zachodzie).
Aspekt dyplomatyczny (przeciw absolutyzacji tezy):
- Roman Dmowski i Komitet Narodowy Polski (Paryz) — uznany przez Francje, W. Brytanie, USA jako oficjalny reprezentant Polski; Dmowski razem z Paderewskim podpisali traktat wersalski w 1919.
- Ignacy Paderewski jako premier i minister spraw zagranicznych — uzyskal poparcie Wilsona (Punkt 13. oredzia).
- Pilsudski byl bardziej skuteczny WEWNATRZ kraju, mniej w dyplomacji zachodniej.
Aspekt militarny (za teza):
- Pilsudski — tworca Legionow Polskich (1914–1917), pozniej POW (Polska Organizacja Wojskowa).
- "Kryzys przysiegowy" (lipiec 1917) — odmowa zlozenia przysiegi cesarzowi niemieckiemu, internowanie w Magdeburgu — wzrost autorytetu Pilsudskiego jako symbolu niepodleglosci.
- Pilsudski jako Naczelnik Panstwa — zorganizowal armie polska, rozpoczal walke o granice (Lwow, powstania slaskie, wielkopolskie, wojna polsko-bolszewicka 1919–1920, "Cud nad Wisla" 1920).
Aspekt polityczno-ustrojowy (za teza, ale z zastrzezeniami):
- 11 listopada 1918 — Rada Regencyjna oddala Pilsudskiemu wladze wojskowa, kilka dni pozniej takze cywilna (Naczelnik Panstwa).
- Pilsudski przyjal demokratyczne reguly gry — powolal rzad Moraczewskiego, ogloszone wybory do Sejmu Ustawodawczego (styczen 1919).
- Mala Konstytucja (luty 1919) — Pilsudski jako Naczelnik Panstwa odpowiedzialny przed sejmem.
- JEDNAK: rownolegle dzialal rzad lubelski Daszynskiego (od 7 XI 1918), rzad Komitetu Narodowego Polskiego (Dmowski w Paryzu) — Pilsudski potrafil polaczyc rozne osrodki polskosci w jeden organizm panstwowy.
Wnioski: Pilsudski byl niewatpliwie kluczowa postacia momentu listopadowego 1918 i procesu budowy II RP w pierwszych latach (zwlaszcza w wymiarze militarnym i ustrojowym). JEDNAK teza w formie absolutnej ("przede wszystkim") jest przesadzona — niepodleglosc byla mozliwa dzieki splotowi czynnikow: (1) kleska trzech zaborcow, (2) zachodnia dyplomacja Dmowskiego, (3) program Wilsona, (4) ruchy spoleczne w kraju, (5) przywodztwo wojskowe i polityczne Pilsudskiego. Bez Pilsudskiego Polska zapewne tez powstalaby — ale wolniej, slabiej zorganizowana, prawdopodobnie z innym ksztaltem granic. Teza jest wiec czesciowo prawdziwa.
Wypowiedz powinna miec min. 300 slow, dobrze ustrukturyzowane akapity (wstep + 3 akapity argumentacyjne + wnioski), poprawnosc faktograficzna i jezykowa.
⚠ Typowa pułapka: Typowe bledy: (1) brak jasnego stanowiska we wstepie — uczen "leje wode" zamiast zajac stanowisko; (2) jednostronnosc — uczen pisze tylko ZA lub tylko PRZECIW tezie, brak wagi argumentow; (3) pominiecie jednego z trzech wymaganych aspektow (CKE odbiera punkty); (4) bledy faktograficzne (np. data, miejsce, kolejnosc wydarzen); (5) ponizej 300 slow — automatyczna utrata punktow.
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku → - Matura CKE · maj 2023 · zad. 18 3 pkt I wojna światowa, USA, Francja, 1917, propaganda
Rysunek satyryczny z 1917 roku zatytułowany "Duch roku '76" - przedstawia La Fayette'a (XVIII-wiecznego francuskiego bohatera amerykańskiej rewolucji) ofiarującego Francji (alegoryczna postać kobieca) "jeden miliard dolarów". Tytuł i postaci odnoszą się do amerykańskiej tradycji wojny o niepodległość 1776.
Polecenie CKE: Wyjaśnij wymowę rysunku, interpretując jego dwa elementy graficzne i tytuł. W odpowiedzi uwzględnij kontekst historyczny z roku powstania tego rysunku.
Pokaż odpowiedź
Wymowa rysunku: Rysunek z 1917 r. przedstawia symbolicznie spłatę historycznego długu Stanów Zjednoczonych wobec Francji - amerykańska pomoc finansowa i wojskowa dla Francji w I wojnie światowej jest ukazana jako rewanż za pomoc, którą Francuzi (z markizem La Fayette na czele) udzielili amerykańskim koloniom podczas wojny o niepodległość 1775-1783.
Interpretacja trzech elementów:
Tytuł "Duch roku '76" - rok 1776 to rok proklamowania Deklaracji Niepodległości USA. Tytuł wskazuje, że duch amerykańskiej rewolucji żyje nadal - tym razem USA stają w obronie Francji.
Postać La Fayette'a - francuski generał i bohater rewolucji amerykańskiej, symbol francuskiej pomocy dla amerykańskich kolonistów (słynne "Lafayette, we are here!" wypowiedziane po przybyciu Amerykanów do Francji w 1917). Symbolizuje zwrotną stronę pomocy.
"Jeden miliard dolarów" dla "Francji" (alegoryczna postać) - konkretna kwota amerykańskich kredytów wojennych dla Francji w 1917 r. po przystąpieniu USA do wojny (kwiecień 1917). Wskazuje na ekonomiczny i materialny wymiar amerykańskiego zaangażowania.
Kontekst historyczny 1917 r.: W kwietniu 1917 USA pod prezydenturą Woodrowa Wilsona przystąpiły do I wojny światowej po stronie Ententy, wypowiadając wojnę Niemcom. Amerykanie udzielili Francji i Wielkiej Brytanii ogromnych kredytów oraz wysłali wojska ekspedycyjne (American Expeditionary Forces) pod gen. Pershingiem. Rysunek wpisuje się w propagandę uzasadniającą amerykański udział w wojnie.
⚠ Typowa pułapka: Częsty błąd: pominięcie kontekstu 1917 (przystąpienie USA do wojny) i potraktowanie rysunku jako historycznej alegorii o XVIII wieku. Drugi błąd: niedostrzeżenie symboliki postaci - La Fayette to KLUCZ do zrozumienia, że chodzi o spłatę długu wdzięczności.
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku → - Matura CKE · maj 2023 · zad. 19 2 pkt II Rzeczpospolita, granice, konstytucja marcowa, traktat ryski
Źródło 1. Fragment wspomnień ambasadora amerykańskiego w Polsce dotyczący sytuacji wewnętrznej i prac nad konstytucją - opisuje opóźnienia w przyjęciu nowej konstytucji, zatłoczenie nowo przybyłych Polaków z Rosji, problemy ze stabilizacją polityczną kraju.
Źródło 2. Mapa "Kształtowanie się granic II Rzeczypospolitej" - z oznaczonymi punktami A (na wschodzie) i B (w centrum/na zachodzie).
Polecenie CKE: Oceń prawdziwość poniższych stwierdzeń. Zaznacz P, jeśli stwierdzenie jest prawdziwe, albo F - jeśli jest fałszywe.
- W źródle 1. jest mowa o okolicznościach uchwalenia konstytucji, która wprowadzała w Polsce system prezydencki. P / F
- Na mapie źródła 2. jest zaznaczono przebieg granicy wschodniej Polski, ustalonej na mocy pokoju, o którym mowa w źródle 1. P / F
- Plebiscyt, o którym mowa w źródle 1. - odbył się na terytorium oznaczonym na mapie literą A. P / F
Pokaż odpowiedź
1. FAŁSZ (F). Wspomnienia ambasadora dotyczą prac nad konstytucją marcową 1921, która wprowadzała w Polsce system parlamentarno-gabinetowy (nie prezydencki!). System prezydencki wprowadziła dopiero konstytucja kwietniowa z 1935 r. Konstytucja marcowa znacznie ograniczała kompetencje prezydenta (z obawy przed Piłsudskim).
2. PRAWDA (P). Mapa pokazuje granice II RP, w tym granicę wschodnią ustaloną na mocy traktatu ryskiego (18 III 1921) kończącego wojnę polsko-bolszewicką. Wspomnienia ambasadora amerykańskiego dotyczą tego samego okresu (1921), a "Polacy z Rosji" to repatrianci po pokoju ryskim.
3. FAŁSZ (F). Plebiscyty z 1921 r. odbyły się na terenach ZACHODNICH/POŁUDNIOWYCH: Górny Śląsk (20 III 1921), Warmia, Mazury, Powiśle (11 VII 1920). Litera A oznacza prawdopodobnie wschodnie terytorium (np. Wileńszczyzna, Galicja Wschodnia), gdzie plebiscytów NIE było - granice ustalono militarnie i traktatowo (Ryga). Plebiscytowy teren to litera B (zachód).
⚠ Typowa pułapka: Częsty błąd przy 1: pomylenie konstytucji marcowej (1921, parlamentarna) z kwietniową (1935, prezydencka). Przy 3: brak wiedzy gdzie były plebiscyty - tylko ZACHÓD (Górny Śląsk, Warmia, Mazury, Powiśle) i POŁUDNIE (Śląsk Cieszyński - tu nie doszło do plebiscytu, podzielono Radą Ambasadorów). WSCHÓD ustalono w Rydze, bez plebiscytów.
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku → - Matura CKE · maj 2023 · zad. 20 1 pkt traktat wersalski, Nadrenia, Hitler, łamanie traktatów, 1936
Źródło 1. Fragment opracowania historycznego (T. Kotłowski, Niemcy 1890-1945, 2008) - opisuje, jak w 1935 r. Hitler wprowadził powszechną służbę wojskową w Niemczech, a 13 stycznia 1935 r. odbył się plebiscyt w Zagłębiu Saary - 91,4% głosów oddano za przyłączeniem do Niemiec.
Źródło 2. Fragment strony tytułowej dziennika "Śląski Kurjer Poranny" z 8 marca 1936 r. z nagłówkiem "Zanim Niemcy wycofają wojska z Nadrenii. Nie może być mowy o rokowaniach francusko-niemieckich".
Polecenie CKE: Rozstrzygnij, czy źródła 1. i 2. nawiązują do łamania postanowień traktatu wersalskiego przez Niemcy. Odpowiedź uzasadnij, odwołując się do treści obu źródeł.
Pokaż odpowiedź
Rozstrzygnięcie: TAK - oba źródła nawiązują do łamania postanowień traktatu wersalskiego przez Niemcy.
Uzasadnienie:
Źródło 1 opisuje wprowadzenie przez Hitlera w 1935 r. powszechnej służby wojskowej - co bezpośrednio łamało postanowienia traktatu wersalskiego (1919), który ograniczał Reichswehrę do 100 tys. żołnierzy zawodowych i zakazywał poboru. To było jedno z najbardziej znaczących pogwałceń traktatu w sferze militarnej.
Źródło 2 (gazeta z 8 III 1936) nawiązuje do remilitaryzacji Nadrenii - 7 marca 1936 r. wojska niemieckie wkroczyły do strefy zdemilitaryzowanej Nadrenii, łamiąc tym samym art. 42-44 traktatu wersalskiego (oraz traktat z Locarno z 1925 r.), które ustanawiały Nadrenię jako strefę bez wojska niemieckiego.
Oba wydarzenia stanowiły kluczowe etapy systematycznego łamania przez Hitlera postanowień Wersalu (1933 wystąpienie z Ligi Narodów; 1935 pobór; 1936 Nadrenia; 1938 Anschluss Austrii; 1938 Monachium - Sudety; 1939 Czechy i Słowacja).
⚠ Typowa pułapka: Częsty błąd: nieświadomość, czego dokładnie zakazywał Wersal. Trzeba pamiętać o trzech kluczowych ograniczeniach: (1) 100 tys. żołnierzy - złamane 1935, (2) Nadrenia jako strefa zdemilitaryzowana - złamane 1936, (3) reparacje wojenne - zaprzestane wcześniej (1932). Drugi błąd: nieświadomość, że plebiscyt w Saarze (źródło 1) BYŁ zgodny z Wersalem - to remilitaryzacja była łamaniem.
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →