XIX wiek na ziemiach polskich: epoka napoleońska, zabory i powstania
10 zadań z oficjalnych arkuszy matury rozszerzonej z historii (2023–2025). Spróbuj rozwiązać samodzielnie, potem odsłoń odpowiedź — przy każdym zadaniu znajdziesz typową pułapkę, na której wykładają się maturzyści.
- Matura CKE · maj 2025 · zad. 12 1 pkt Ksiestwo Warszawskie, Krolestwo Polskie, Bank Polski, talar, zloty polski
Zrodlo 1. Fragment dekretu: "Z Bozej Laski, My, Mikolaj I, [...] Krol Polski etc. postanowilismy i stanowimy: [...] W miescie Naszym stolecznym Warszawie ustanawiamy Bank pod nazwiskiem Banku Polskiego [...]. [...]. [...]. Bank mocen jest wypuszczac bilety bankowe [...]. W Warszawie dnia 1go Grudnia 1828 r." Zrodlo 2. Banknot - "Jeden Talar - Kassowy Bilet Xsiestwa Warszawskiego" (banknot z Ksiestwa Warszawskiego, talar, 1810 r.). Polecenie CKE: Rozstrzygnij, czy banknot zaprezentowany w zrodle 2. zostal wyemitowany przez bank, o ktorym mowa w zrodle 1. Odpowiedz uzasadnij, odwolujac sie do informacji zawartych w obu zrodlach.
Pokaż odpowiedź
NIE, banknot ze zrodla 2. NIE zostal wyemitowany przez Bank Polski opisany w zrodle 1. Uzasadnienie:
- Zrodlo 2. to "Kassowy Bilet Xsiestwa Warszawskiego" - banknot z Ksiestwa Warszawskiego (1807-1815).
- Bank Polski (zrodlo 1.) zostal powolany dekretem Mikolaja I z 1 grudnia 1828 r., czyli 13 lat po likwidacji Ksiestwa Warszawskiego.
- Bank Polski dzialal w Krolestwie Polskim (po Kongresie Wiedenskim 1815), Ksiestwo Warszawskie juz wtedy nie istnialo. To dwa rozne panstwa, w roznych okresach.
⚠ Typowa pułapka: Pomylka "Polski" w nazwach: Bank Polski (1828, Krolestwo Polskie) vs. Bilet Xsiestwa Warszawskiego (1810, Ksiestwo Warszawskie). Trzeba zauwazyc rozne daty i rozne panstwa.
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku → - Matura CKE · maj 2025 · zad. 13 1 pkt rewolucja przemyslowa, ludyzm, maszyny parowe, robotnicy, XIX wiek
List do fabrykanta, poczatek XIX wieku - autor grozi fabrykantowi zburzeniem jego maszyn wlokienniczych ("nienawistnych"), zapowiada wyslanie 300 ludzi do zniszczenia ich, jesli wlasciciel sam tego nie zrobi. Polecenie CKE: Wyjasnij spoleczne motywy nazwania przez autora listu maszyn parowych nienawistnymi.
Pokaż odpowiedź
Maszyny parowe (wlokiennicze) byly nazywane nienawistnymi, poniewaz odbieraly prace tysiacom recznych tkaczy i czesalnikow. Mechanizacja produkcji wlokienniczej (krosna parowe, mechaniczne przedzalnie) sprawila, ze jedna maszyna wykonywala prace kilkudziesieciu osob - rzemiesnicy tracili zrodlo utrzymania, popadali w nedze. List wpisuje sie w ruch luddystow (od Neda Ludda, 1810-1813 w Anglii) - tkaczy niszczacych maszyny w protescie przeciw mechanizacji i bezrobocia. Motywem byla nie nienawisc do techniki jako takiej, ale rozpacz z powodu utraty pracy i zarobku w okresie rewolucji przemyslowej.
⚠ Typowa pułapka: Pomylenie z ruchem antynapoleonskim lub politycznym - ludysci protestowali specificznie przeciw **mechanizacji produkcji**, nie przeciw przemyslowi w ogole. Glowny motyw: ekonomiczny (bezrobocie, glod), nie ideologiczny.
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku → - Matura CKE · maj 2025 · zad. 14 3 pkt powstanie styczniowe, powstanie listopadowe, mapy powstan, herby
Zrodlo 1. Mapa ziem polskich w czasie jednego z powstan narodowych (szlaki powstancze, glowne potyczki, oddzialy partyzanckie, jezeli rok 1863 - powstanie styczniowe). Zrodlo 2. Herby powstancze na szablach: herb A i herb B (orly biale z koronami). Zadanie 14.1. (0-1) Rozstrzygnij, ktory z herbow przedstawionych w zrodle 2. (A czy B) zostal ustanowiony podczas powstania zilustrowanego w zrodle 1. Odpowiedz uzasadnij, odwolujac sie do zrodla 1. i wiedzy wlasnej. Zadanie 14.2. (0-2) Ocen prawdziwosc ponizszych stwierdzen. Zaznacz P, jesli stwierdzenie jest prawdziwe, albo F - jesli jest falszywe.
- Dzialania zbrojne ukazane w zrodle 1. toczyly sie m.in. na ziemiach zaboru austriackiego.
- Ukad zostalo wybuchem na nieche byl efektem powstania popelnionego przez carat na Tatru.
- Powstanie ukazane w zrodle 1. trwalo dluzej niz powstanie reprezentowane przez herb z 2.b. Emilia Plater.
Pokaż odpowiedź
Zadanie 14.1: Najprawdopodobniej zrodlo 1. przedstawia powstanie styczniowe (1863-1864) - charakter partyzancki, rozproszone potyczki, wiele oddzialow. Herb zwiazany z powstaniem styczniowym to herb trojdzielny: Orzel + Pogoni + Archaniol Michal (Polska + Litwa + Rus). Trzeba wskazac ten herb (A lub B), ktory ma trzy pola.
Zadanie 14.2:- F (powstanie styczniowe toczylo sie w zaborze rosyjskim, nie austriackim - choc galicyjska szlachta wspierala).
- F (powstanie styczniowe wybuchlo w wyniku branki - nie "popelnienia carat na Tatru", to zniekształcona teza; rzeczywista przyczyna: branka do wojska rosyjskiego).
- P (powstanie styczniowe trwalo ok. 15 miesiecy - 1863-1864; powstanie listopadowe trwalo 10 miesiecy - 29 XI 1830 - 21 X 1831; Emilia Plater jest postacia z powstania listopadowego).
⚠ Typowa pułapka: Trudnosc identyfikacji - czy mapa to powstanie styczniowe czy listopadowe. Klucze: charakter partyzancki + wiele rozproszonych potyczek = styczniowe. Emilia Plater (herb B) = listopadowe. Zaznaczyc styczniowe (dluzsze, 1863-1864).
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku → - Matura CKE · maj 2025 · zad. 16 2 pkt socjalizm, ruch robotniczy, PPS, SDKPiL, "Robotnik", "Czerwony Sztandar
Zrodlo 1. Fragment artykulu - autor wyznaje, ze socjalisci w Polsce dazyli mu do niepodleglosci kraju, a niepodleglosc jest niezbednym warunkiem zwyciestwa socjalizmu (Mysli, mowy i rozkazy, Warszawa 1989, s. 75). Zrodlo 2. Strony tytulowe czasopism: A - "Robotnik. Organ Polskiej Partii Socjalistycznej" (Warszawa, czerwiec 1894 r., Nr 1). B - "Z Pola Walki. Dodatek do Nru 23 'Czerwonego Sztandaru' organu Socjaldemokracji Krolestwa Polskiego i Litwy" (Rewolucya w Petersburgu!). Zadanie 16.1. (0-1) Rozstrzygnij, ktore z czasopism ukazanych w zrodle 2. - A czy B - prezentowalo tresci zbiezne z pogladami autora ze zrodla 1. Odpowiedz uzasadnij, odwolujac sie do informacji z tekstu i wlasciwej strony tytulowej czasopisma. Zadanie 16.2. (0-1) Rozstrzygnij, czy rewolucja, o ktorej informuje czasopismo B, zakonczyla sie obaleniem monarchii w Rosji. Odpowiedz uzasadnij, odwolujac sie do faktografii.
Pokaż odpowiedź
Zadanie 16.1: Czasopismo A ("Robotnik" PPS) prezentowalo zbiezne pogladay. Uzasadnienie: autor zrodla 1. opowiada sie za niepodleglosc Polski jako warunkiem socjalizmu - to typowa linia Polskiej Partii Socjalistycznej (PPS), ktorej organem byl "Robotnik" (zalozony w 1894 przez Jozefa Pilsudskiego). PPS lacyzlo socjalizm z hasłem niepodleglosci. Z kolei SDKPiL Rozy Luksemburg (czasopismo B - "Czerwony Sztandar") odrzucalo idea niepodleglosci jako "burzazyjna" i opowiadalo sie za rewolucja w ramach Rosji.
Zadanie 16.2: NIE, rewolucja, o ktorej informuje czasopismo B (Rewolucya w Petersburgu) - to rewolucja 1905-1907 r. w Imperium Rosyjskim, ktora nie obalila monarchii. Car Mikolaj II zachowal tron (wydal jedynie Manifest Pazdziernikowy 1905, powolal Dume). Monarchia w Rosji upadla dopiero w rewolucji lutowej 1917 r. (abdykacja Mikolaja II).⚠ Typowa pułapka: Zad. 16.1: pomylenie PPS z SDKPiL - oba byly socjalistyczne, ale roznily sie podejsciem do niepodleglosci. PPS = niepodleglosc; SDKPiL = rewolucja bez niepodleglosci. Zad. 16.2: pomylenie rewolucji 1905 (nie obalila monarchii) z rewolucja 1917 (obalila Mikolaja II).
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku → - Matura CKE · maj 2024 · zad. 14 2 pkt wojny napoleonskie, Friedland, Tylza, Ksiestwo Warszawskie, Poniatowski
Zadanie sklada sie z dwoch podpunktow.
Zadanie 14.1. Rozstrzygnij, czy rozkaz cytowany w zrodle 1. dotyczy dzialan wojennych ukazanych na mapie ze zrodla 2. Odpowiedz uzasadnij, odwolujac sie do informacji z obu zrodel.
Zadanie 14.2. Dokoncz zdanie. Zaznacz wlasciwa odpowiedz sposrod podanych. Glownym dowodca wojsk polskich w czasie dzialan wojennych ukazanych na mapie byl
A. Jozef Zajaczek.B. Tadeusz Kosciuszko.C. Jozef Poniatowski.D. Jan Henryk Dabrowski.Zrodlo 1: fragment rozkazu — "Zolnierze! Druga wojna polska zaczeta. Pierwsza skonczyla sie pod Frydlandem i Tylza; w Tylzy Rosja poprzysiegla wieczne z Francja przymierze i wojne z Anglia… do oblezenia Moskwy". Zrodlo 2: mapa dzialan wojennych — kierunki ruchow wojsk polskich, sowieckich, austriackich, rosyjskich (siec rzek, miast pruskich i polskich).
Pokaż odpowiedź
14.1. Rozstrzygniecie: NIE — rozkaz dotyczy innej wojny niz pokazana na mapie.
Uzasadnienie: rozkaz cytowany w zrodle 1. to odezwa Napoleona Bonaparte do zolnierzy przed kampania rosyjska 1812 ("druga wojna polska", oblezenie Moskwy, zerwanie przymierza z Tylzy 1807, walka z Rosja). Mapa w zrodle 2. przedstawia natomiast dzialania wojenne z kampanii 1806–1807 (Friedland, Pruska, Berlin, droga do Tylzy) — czyli "pierwsza wojne polska", po ktorej powstalo Ksiestwo Warszawskie (1807). Rozkaz zapowiada NASTEPNA wojne (1812), wiec NIE dotyczy dzialan z mapy.
14.2. C. Jozef Poniatowski — jako minister wojny Ksiestwa Warszawskiego i naczelny wodz dowodzil wojskami polskimi w obu kampaniach (1809 z Austria, 1812 z Rosja). W kampanii 1806–07 (jesli to ona jest na mapie) wojska polskie organizowal Dabrowski, jednak glownym dowodca polskim w kampanii pokazanej na mapie (1809 lub 1812) jest Jozef Poniatowski.
⚠ Typowa pułapka: Zad. 14.1: uczen rozstrzyga "tak" — bo widzi "Polske" i "Rosje" na mapie. Klucz: "druga wojna polska zaczeta" + "pierwsza pod Frydlandem i Tylza" = rozkaz Z 1812, mapa to wczesniejsza kampania. Zad. 14.2: uczen wybiera Dabrowskiego (D) — to bledne (Dabrowski byl w Legionach we Wloszech, potem dowodca dywizji; ale glownym wodzem byl Poniatowski).
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku → - Matura CKE · maj 2024 · zad. 15 2 pkt powstanie listopadowe, Chlopicki, mazur listopadowy, dyktator
Zadanie sklada sie z dwoch podpunktow.
Zadanie 15.1. Podaj stosowana w historiografii nazwe powstania, ktorego dotycza zrodla.
Zadanie 15.2. Rozstrzygnij, ktora z wersji piesni cytowanej w zrodle 2. — A czy B — ma wymowe zgodna z ocena Chlopickiego wyrazona w zrodle 1. Odpowiedz uzasadnij, odwolujac sie do wybranej wersji piesni ze zrodla 2.
Zrodlo 1: fragment pamietnika z epoki o generale Chlopickim — dowodztwo nad wojskiem, a tu gromadzie stojacej pod oknem nikt prosby nie znalazl; oskarzony o brak woli walki, ostatecznie odsunal sie. Zrodlo 2: dwie wersje "Mazura" o Chlopickim — wersja A ("Nasz Chlopicki wojak dzielny, smialy!") i wersja B ("Nasz Chlopicki zuchow na pole nie wiedzie… A pograzka dla nas srodze!").
Pokaż odpowiedź
15.1. Powstanie listopadowe (1830–1831).
15.2. Rozstrzygniecie: wersja B.
Uzasadnienie: w zrodle 1. ocena Chlopickiego jest negatywna — pamietnikarz zarzuca mu brak woli walki, niezdolnosc do prowadzenia powstania, odsunięcie sie od dowodztwa. Wersja B piesni wlasnie taka ocene wyraza: "Nasz Chlopicki zuchow na pole nie wiedzie" — krytykuje go za bierność i niechec do bitwy, sygnalizujac niezadowolenie zolnierzy. Wersja A natomiast wychwala Chlopickiego jako "dzielnego, smialego" — to wymowa pozytywna, niezgodna z ocena ze zrodla 1.
⚠ Typowa pułapka: Zad. 15.1: uczen pisze "powstanie styczniowe" — to inny zryw (1863). Mazur i Chlopicki = listopadowe. Zad. 15.2: uczen wybiera wersje A — wprowadza go w blad slowo "dzielny" w wersji A. Trzeba sprawdzic, ktora wersja zgadza sie z OCENA z zrodla 1 (a ta jest krytyczna) — wiec wersja B.
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku → - Matura CKE · maj 2023 · zad. 13 1 pkt powstanie listopadowe, bitwa pod Grochowem, Olszynka Grochowska, XIX wiek
Źródło 1. Plany dwóch bitew (A, B) z okresu powstania listopadowego (na podstawie: T. Łępkowski, Powstanie listopadowe, Warszawa 1987).
Źródło 2. Fragment opracowania historycznego - opisuje taktykę dowódcy polskiego polegającą na unikaniu walk z głównymi siłami nieprzyjaciela, którą odrzucił plan natarcia przez Prądzyńskiego; główne siły polskie wycofały się na prawy brzeg rzeki; rosyjski feldmarszałek z trudem opanował most. Mowa o bitwie przegranej, w której Polacy nie zdołali zniszczyć mostu.
Polecenie CKE (Zadanie 13.1): Rozstrzygnij, na którym z planów ukazanych w źródle 1. (A czy B) przedstawiono przebieg bitwy opisanej w źródle 2. W uzasadnieniu podaj nazwę bitwy i odwołaj się do informacji zawartych w obu źródłach.
Pokaż odpowiedź
Rozstrzygnięcie: Plan B (lub A - w zależności od oznaczeń map; rozstrzyga ten plan, który pokazuje bitwę z przeprawą przez Wisłę przy Warszawie i mostem nad rzeką).
Nazwa bitwy: Bitwa pod Grochowem (Olszynka Grochowska) - 25 lutego 1831 r.
Uzasadnienie: Plan przedstawia bitwę pod Grochowem (Olszynkę Grochowską), w której:
- polski wódz (gen. Józef Chłopicki, dowódca de facto, oficjalnie ks. Michał Radziwiłł) zastosował taktykę unikania głównych sił rosyjskich (źródło 2)
- plan natarcia Ignacego Prądzyńskiego został odrzucony (źródło 2)
- polskie wojska wycofały się na prawy brzeg Wisły (źródło 2, widoczne na planie)
- feldmarszałek Iwan Dybicz z trudem opanował most na Wiśle
- bitwa była przegrana, ale Rosjanom nie udało się zniszczyć armii polskiej
Bitwa pod Grochowem była jedną z najkrwawszych bitew powstania listopadowego; Polacy wycofali się do Warszawy, co zachowało powstanie, ale rozpoczęło proces jego stopniowej klęski.
⚠ Typowa pułapka: Częsty błąd: pomylenie z bitwą pod Ostrołęką (26 V 1831) - też przegrana, ale BEZ kontekstu mostu na Wiśle i wycofania na prawy brzeg. Grochów = pod Warszawą, taktyka obronna, Chłopicki ranny. Ostrołęka = atak Skrzyneckiego na siły Dybicza, klęska na Narwi.
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku → - Matura CKE · maj 2023 · zad. 14 2 pkt Ignacy Łukasiewicz, przemysł naftowy, zabór austriacki, XIX wiek
Moneta okolicznościowa NBP "150-lecie narodzin przemysłu naftowego i gazowniczego" z datą 31 VII 1853 - przedstawia postać brodatego mężczyzny w surducie oraz przemysłowy krajobraz z rafineriami i lampą naftową.
Zadanie 14.1. Podaj nazwisko postaci przedstawionej na monecie.
Zadanie 14.2. Podaj nazwę zaboru, na którego terenie narodził się przemysł naftowy.
Pokaż odpowiedź
Zadanie 14.1: Ignacy Łukasiewicz (1822-1882) - polski farmaceuta, wynalazca, pionier przemysłu naftowego. 31 lipca 1853 r. we Lwowie w aptece Piotra Mikolascha skonstruował (wraz z Janem Zehem) pierwszą na świecie lampę naftową, którą jeszcze tego samego dnia użyto do oświetlenia operacji chirurgicznej w lwowskim szpitalu - data widnieje na monecie.
Zadanie 14.2: Zabór austriacki (Galicja, część monarchii habsburskiej).
Łukasiewicz pracował we Lwowie (stolica Galicji, zabór austriacki), a pierwsze kopalnie ropy naftowej powstały na Podkarpaciu - w Bóbrce koło Krosna (1854), Polance, Klęczanach, Ropiance. Region galicyjski w drugiej połowie XIX w. stał się jednym z największych ośrodków wydobycia ropy w Europie.
⚠ Typowa pułapka: Częsty błąd przy 14.1: pomylenie z innymi XIX-wiecznymi wynalazcami polskimi (np. Karol Olszewski - skraplanie gazów). Przy 14.2: wskazanie zaboru rosyjskiego (Kongresówka miała przemysł włókienniczy, nie naftowy) lub pruskiego.
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku → - Matura CKE · maj 2023 · zad. 16 2 pkt Manifest Komunistyczny, Marks, Engels, XIX wiek, socjalizm
Źródło 1. Fragment pieśni rewolucyjnej (Wiek XIX w źródłach, Warszawa 1998) - tekst zawierający wezwania do walki klasowej, krytykę tyranii i wizję wspólnej pracy bez niewoli.
Źródło 2. Fragment Manifestu Partii Komunistycznej - przedstawiający historię społeczeństw jako historię walk klasowych oraz krytykujący gromadzenie kapitału w rękach nielicznych prywatnych właścicieli.
Zadanie 16.1. Rozstrzygnij, czy przesłanie pieśni ze źródła 1. jest zgodne z treścią manifestu przytoczonego w źródle 2. Odpowiedź uzasadnij, odwołując się do treści obu źródeł.
Zadanie 16.2. Podaj nazwisko jednego z autorów manifestu cytowanego w źródle 2.
Pokaż odpowiedź
Zadanie 16.1:
Rozstrzygnięcie: TAK - przesłanie pieśni jest zgodne z treścią manifestu.
Uzasadnienie: Oba teksty wyrażają tę samą ideologię walki klasowej:
- Pieśń (źr. 1) wzywa do obalenia "tyranów" i głosi wizję świata wspólnej pracy bez wyzysku ("nowy świat zaprowadzim", "wspólnie będziem pracować") - to dokładnie to, co Manifest postuluje jako rewolucję proletariatu obalającą burżuazję.
- Manifest (źr. 2) opisuje historię jako walkę klas i krytykuje koncentrację kapitału - pieśń jest poetyckim wyrazem tej samej diagnozy społecznej.
Obydwa źródła wpisują się w ideologię marksistowsko-komunistyczną drugiej połowy XIX w.
Zadanie 16.2: Karol Marks (Karl Marx) lub Fryderyk Engels (Friedrich Engels).
Manifest Partii Komunistycznej został opublikowany w 1848 r. wspólnie przez Karola Marksa i Fryderyka Engelsa na zlecenie Związku Komunistów.
⚠ Typowa pułapka: Częsty błąd przy 16.1: ogólnikowe "obydwa są o pracy" - trzeba wskazać konkretne ZBIEŻNOŚCI ideologiczne (walka klas, obalenie wyzysku, wspólnota). Przy 16.2: pomylenie autorów Manifestu z autorami Kapitału (Marks sam) lub innych pism socjalistów (Owen, Fourier, Saint-Simon - to socjalizm utopijny).
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku → - Matura CKE · maj 2023 · zad. 17 1 pkt kolonializm, imperium brytyjskie, Indie, XIX wiek
Źródło 1. Fragment przemówienia brytyjskiego polityka Johna Brighta z 1877 r. - krytyczny wobec polityki Wielkiej Brytanii w Indiach: opisuje eksploatację milionów Hindusów, ściąganie podatków gruntowych, podatków od soli, brak skutecznej pomocy w czasie głodu i milionowe ofiary, których głosu nikt nie słucha.
Źródło 2. "Brytyjczycy i Hindusi" - fragment strony tytułowej francuskiego czasopisma "Le Petit Journal" z 1897 r., satyryczna ilustracja przedstawiająca relacje kolonialne między Brytyjczykami a hinduskimi poddanymi.
Polecenie CKE: Rozstrzygnij, czy opinia na temat polityki Brytyjczyków w Indiach wyrażona w źródle 1. znajduje potwierdzenie w ilustracji ze źródła 2. Odpowiedź uzasadnij, odwołując się do treści obu źródeł.
Pokaż odpowiedź
Rozstrzygnięcie: TAK - opinia Brighta ze źródła 1. znajduje potwierdzenie w ilustracji ze źródła 2.
Uzasadnienie:
- Źródło 1 (Bright) krytykuje brytyjską politykę w Indiach jako eksploatacyjną: ściąganie wysokich podatków, ignorowanie potrzeb miejscowej ludności (głodu, podatków od najuboższych), brak realnego uczestnictwa Hindusów w decydowaniu o własnym losie.
- Źródło 2 (ilustracja francuska) przedstawia satyrycznie nierówność relacji kolonialnych - Brytyjczycy ukazani jako dominujący, eksploatujący, a Hindusi jako poddani, biedni, bezsilni.
Obie krytyki - słowna polityka brytyjska i obrazowa francuska - zgodnie pokazują, że rządy brytyjskie w Indiach były wyzyskiem, nie cywilizacyjną misją. Francuski "Le Petit Journal" jako organ konkurencyjnego imperium chętnie krytykował brytyjski kolonializm, co wzmacnia spójność przekazu.
⚠ Typowa pułapka: Częsty błąd: powierzchowne porównanie bez analizy ideologicznej. Trzeba pamiętać, że obie krytyki mają różne motywacje (Bright - liberał brytyjski, krytyk własnego rządu; Francuzi - konkurenci kolonialni), ale obie ZGODNIE pokazują eksploatacyjny charakter rządów brytyjskich.
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →