XVIII wiek: oświecenie, Sejm Wielki i rewolucje
7 zadań z oficjalnych arkuszy matury rozszerzonej z historii (2023–2025). Spróbuj rozwiązać samodzielnie, potem odsłoń odpowiedź — przy każdym zadaniu znajdziesz typową pułapkę, na której wykładają się maturzyści.
- Matura CKE · maj 2025 · zad. 9 3 pkt artykuly henrykowskie, Henryk Walezy, Francja, bezkrolewie
Fragmenty dokumentu - tekst stwierdzajacy nierozerwalnosc Rzeczypospolitej z Korona, przyjazd nowo wybranego krola, zjazd warszawski, swobody religijne (rozdzialy "in causa religionis christianae"), gwarancje praw Rzeczypospolitej, sprzeciw wobec lamania przywilejow. Zadanie 9.1. (0-1) Dokoncz zdanie. Zaznacz wlasciwa odpowiedz sposrod podanych. Dokument zostal uchwalony w okresie bezkrolewia po smierci A. Zygmunta Augusta. B. Stefana Batorego. C. Zygmunta III. D. Wladyslawa IV. Zadanie 9.2. (0-1) Podaj stosowana w historiografii nazwe dokumentu zacytowanego w zrodle. Zadanie 9.3. (0-1) Podaj stosowana w historiografii nazwe wydarzen we Francji, do ktorych nawiazali autorzy dokumentu.
Pokaż odpowiedź
Zadanie 9.1: A. Zygmunta Augusta (zmarl w 1572 r., po nim pierwsze bezkrolewie i wybor Henryka Walezego w 1573 r.).
Zadanie 9.2: Artykuly henrykowskie (uchwalone 1573 r., podpisane przez Henryka Walezego). Stanowily fundament ustroju Rzeczypospolitej (konstytucja).
Zadanie 9.3: Noc sw. Bartlomieja (24 sierpnia 1572 r.) - masakra hugenotow we Francji, w ktorej uczestniczyl m.in. Henryk Walezy. Polacy wprowadzili gwarancje wolnosci religijnej (artykuly + Konfederacja Warszawska 1573), by zapobiec powtorzeniu sie takich zbrodni.⚠ Typowa pułapka: Zadanie 9.1: pomylka z konfederacja warszawska - to inny dokument (akt tolerancji religijnej z 1573 r.). Artykuly henrykowskie precyzowaly obowiazki krola. Zadanie 9.3: pomylka z rewolucja francuska (1789) - artykuly henrykowskie z 1573 r. nawiazuja do nocy sw. Bartlomieja (1572).
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku → - Matura CKE · maj 2025 · zad. 11 3 pkt Konstytucja 3 maja, Sejm Czteroletni, ustroj Rzeczypospolitej
Fragmenty dokumentow XVI-XVIII w. Fragment dokumentu A: §1. Wszelka niniejszym przyznana wladza ustawodawcza przysluguje Kongresowi [...], ktory sklada sie z Senatu i z Izby Reprezentantow. §2. W sklad Izby Reprezentantow wchodza czlonkowie wybierani co dwa lata przez ludnosc poszczegolnych stanow [...]. Fragment dokumentu B: Wladze wykonawcza powierza sie Dyrektoriatowi [zlozonemu] z pieciu czlonkow, wybieranych przez ciala prawodawcze a celu wykonywania czynnosci zgromadzenia wyborczego w imieniu narodu. Fragment dokumentu C: Osoba krola jest swieta i bezpieczna od wszystkiego [...]. Dochody tak, jak [...] prerogatywy tronowi nalezne, niniejsza konstytucja [...] zawarowane. Krolowi przeto wladze wykonywanie praw majacy, [...] Straz, czyli rada krolewska, do dozoru calosci i egzekucji praw krolowi dodana, sklada sie z prymasa jako glowy duchowienstwa [...], 2-do, z pieciu ministrow, to jest: ministra policji, ministra pieczeci, ministra hetmana wojny, ministra finansow i ministra spraw zagranicznych [...]. Zadanie 11.1. (0-2) Kazdemu fragmentowi dokumentu (A-C) przyporzadkuj nazwe panstwa, w ktorym dokument ten zostal uchwalony. Odpowiedz zapisz ponizej. Zadanie 11.2. (0-1) Rozstrzygnij, ktory z dokumentow zacytowanych we fragmentach A-C powstal najwczesniej. Odpowiedz uzasadnij, odwolujac sie do zrodel i wiedzy wlasnej.
Pokaż odpowiedź
Zadanie 11.1:
Fragment A - Stany Zjednoczone (Konstytucja USA, 1787 - Kongres dzielony na Senat i Izbe Reprezentantow).
Fragment B - Francja (Konstytucja z 1795 r., tzw. Konstytucja roku III; Dyrektoriat 5-osobowy jako organ wykonawczy w okresie 1795-1799).
Fragment C - Polska / Rzeczpospolita Obojga Narodow (Konstytucja 3 maja 1791 r. - "Straz Praw" przy krolu, ministrowie: policji, pieczeci, hetmana, finansow, spraw zagranicznych).
Zadanie 11.2: Najwczesniej powstal fragment A - Konstytucja USA (1787). Uzasadnienie: Konstytucja USA podpisana 17 wrzesnia 1787 r. (ratyfikowana 1788). Konstytucja 3 maja - 1791 r. Konstytucja Dyrektoriatu - 1795 r. Chronologia: A (1787) < C (1791) < B (1795).⚠ Typowa pułapka: Pomylka fragmentu B (Dyrektoriat) z Komuna Paryska lub Konwencja - chodzi o Konstytucje roku III (1795), nie wczesniejsze. Pomylka fragmentu C - "Straz Praw" to charakterystyczny twor Konstytucji 3 maja, nie wczesniejszych ustaw polskich.
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku → - Matura CKE · maj 2025 · zad. 18 3 pkt traktat wersalski, Francja, Niemcy, rewanz, rysunek satyryczny
Twoja kolej, Germanio! - francuski rysunek z 1919 roku. (Rysunek satyryczny: data "1871" w gornej czesci, "1919" na dolnej; symboliczne postacie - kobieta uosabiajaca Niemcy lub Francje, gest "twoja kolej", elementy odwolujace sie do wojny francusko-pruskiej 1870-1871 i konca I wojny swiatowej 1914-1918.) Polecenie CKE: Wyjasnij przeslanie rysunku, interpretujac jego dwa elementy graficzne i tytul. W odpowiedzi uwzglednij kontekst historyczny o roku powstania tego rysunku.
Pokaż odpowiedź
Przeslanie rysunku: rewanz Francji za upokorzenie z 1871 r. Po wojnie francusko-pruskiej Francja stracila Alzacje i Lotaryngie oraz musiala zaplacic kontrybucje 5 mld frankow zlota. Po I wojnie swiatowej (1914-1918) role sie odwrocily - Francja jest zwyciezczyna, Niemcy musza zaplacic reparacje (na mocy traktatu wersalskiego z 28 czerwca 1919 r.) i oddac Alzacje-Lotaryngie.
Elementy graficzne:- Daty 1871 i 1919 - kontrastuja dwie sytuacje: poniżona Francja po wojnie z Prusami (1871) i poniżone Niemcy po I wojnie swiatowej (1919).
- Tytul "Twoja kolej, Germanio!" (A votre tour, Germanie!) - bezposrednie wskazanie roli, ktora teraz spada na Niemcy: zaplacenie kontrybucji, utrata terytoriow.
- Postacie alegoryczne (Marianna - Francja, Germania - Niemcy) - sa to klasyczne personifikacje, gest pisma traktatu pokazuje "rozliczenie".
Kontekst: 1919 r. = podpisanie traktatu wersalskiego konczacego I wojne swiatowa. Francja byla glownym beneficjentem (zwrot Alzacji-Lotaryngii, reparacje 132 mld marek, demilitaryzacja Nadrenii).
⚠ Typowa pułapka: Pominiecie konteksu 1871 r. - kluczowe jest odwolanie do **dwoch wojen**: francusko-pruskiej (1870-1871, kapitulacja Francji w Sedanie, koronacja Wilhelma I w Wersalu) i I wojny swiatowej (1914-1918). Rysunek jest manifestacja francuskiego rewanzu.
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku → - Matura CKE · maj 2024 · zad. 4 1 pkt architektura, klasycyzm, kosciol sw. Aleksandra, antyk
Sformuluj jeden argument na poparcie tezy, ze budowla zaprezentowana na fotografii stanowi przyklad inspiracji zarowno greckimi, jak i rzymskimi rozwiazaniami w architekturze.
Zrodlo: wspolczesna fotografia kosciola sw. Aleksandra w Warszawie (klasycystyczna budowla na planie centralnym).
Pokaż odpowiedź
Budowla laczy elementy zaczerpniete z architektury greckiej (np. portyk wsparty na kolumnach z kapitelami w porzadku jonskim/korynckim oraz trojkatny tympanon — typowy schemat fasady swiatyni greckiej) z elementem charakterystycznym dla architektury rzymskiej (rotunda nakryta kopula — wzorowana na rzymskim Panteonie). Polaczenie portyku swiatyni greckiej z kopulowa rotunda Panteonu jest jednoczesnie odwolaniem do dwoch tradycji antycznych — co stanowi argument na poparcie tezy.
⚠ Typowa pułapka: Uczen pisze ogolnie "to klasycyzm" lub "ma kolumny" — to za malo. Trzeba WSKAZAC: konkretny element grecki (portyk z kolumnami + tympanon) ORAZ konkretny element rzymski (kopula/rotunda nawiazujaca do Panteonu).
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku → - Matura CKE · maj 2023 · zad. 12 1 pkt trójpodział władzy, Monteskiusz, Konstytucja 3 Maja, oświecenie
Fragment dokumentu określającego moc prawodawstwa dla Rzeczypospolitej w trzech stanach - królewskim, senatorskim i rycerskim - oraz niemożność jednostronnego przywłaszczenia tej władzy przez jeden lub dwa z nich (na podstawie: A. Bereza i in., Historia administracji w Polsce 1764-1989).
Polecenie CKE: Rozstrzygnij, czy w tekście przedstawiono monteskiuszowską zasadę trójpodziału władzy. Odpowiedź uzasadnij.
Pokaż odpowiedź
Rozstrzygnięcie: NIE - w tekście NIE przedstawiono monteskiuszowskiej zasady trójpodziału władzy.
Uzasadnienie: Monteskiuszowska zasada trójpodziału władzy (z dzieła "O duchu praw", 1748) dzieli władzę FUNKCJONALNIE na:
- władzę ustawodawczą (parlament)
- władzę wykonawczą (król/rząd)
- władzę sądowniczą (niezawisłe sądy)
Celem podziału jest wzajemna kontrola i równowaga różnych GAŁĘZI władzy.
Tymczasem cytowany dokument opisuje podział mocy prawodawczej (czyli tylko jednego rodzaju władzy - ustawodawczej) między TRZY STANY: króla, senat i izbę poselską ("stan rycerski"). To podział STANOWY, a nie funkcjonalny - wszystkie trzy podmioty pełnią TĘ SAMĄ funkcję ustawodawczą, lecz reprezentują różne grupy społeczne. Brakuje rozdziału sądownictwa i wykonawczości jako odrębnych władz.
Tekst pochodzi prawdopodobnie z Konstytucji 3 Maja (1791) lub wcześniejszych aktów ustrojowych Rzeczypospolitej, w których władza prawodawcza była realizowana w trzech stanach sejmujących, ale to nie tożsame z monteskiuszowskim trójpodziałem.
⚠ Typowa pułapka: Częsty błąd: powierzchowne "podzielono na trzy = trójpodział". Pułapka polega na tym, że zarówno Monteskiusz, jak i tekst mówią o "trzech" - ale CO innego dzielą. Monteskiusz dzieli RODZAJE władzy, tekst dzieli PODMIOTY władzy ustawodawczej.
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku → - Matura CKE · maj 2023 · zad. 18 3 pkt I wojna światowa, USA, Francja, 1917, propaganda
Rysunek satyryczny z 1917 roku zatytułowany "Duch roku '76" - przedstawia La Fayette'a (XVIII-wiecznego francuskiego bohatera amerykańskiej rewolucji) ofiarującego Francji (alegoryczna postać kobieca) "jeden miliard dolarów". Tytuł i postaci odnoszą się do amerykańskiej tradycji wojny o niepodległość 1776.
Polecenie CKE: Wyjaśnij wymowę rysunku, interpretując jego dwa elementy graficzne i tytuł. W odpowiedzi uwzględnij kontekst historyczny z roku powstania tego rysunku.
Pokaż odpowiedź
Wymowa rysunku: Rysunek z 1917 r. przedstawia symbolicznie spłatę historycznego długu Stanów Zjednoczonych wobec Francji - amerykańska pomoc finansowa i wojskowa dla Francji w I wojnie światowej jest ukazana jako rewanż za pomoc, którą Francuzi (z markizem La Fayette na czele) udzielili amerykańskim koloniom podczas wojny o niepodległość 1775-1783.
Interpretacja trzech elementów:
Tytuł "Duch roku '76" - rok 1776 to rok proklamowania Deklaracji Niepodległości USA. Tytuł wskazuje, że duch amerykańskiej rewolucji żyje nadal - tym razem USA stają w obronie Francji.
Postać La Fayette'a - francuski generał i bohater rewolucji amerykańskiej, symbol francuskiej pomocy dla amerykańskich kolonistów (słynne "Lafayette, we are here!" wypowiedziane po przybyciu Amerykanów do Francji w 1917). Symbolizuje zwrotną stronę pomocy.
"Jeden miliard dolarów" dla "Francji" (alegoryczna postać) - konkretna kwota amerykańskich kredytów wojennych dla Francji w 1917 r. po przystąpieniu USA do wojny (kwiecień 1917). Wskazuje na ekonomiczny i materialny wymiar amerykańskiego zaangażowania.
Kontekst historyczny 1917 r.: W kwietniu 1917 USA pod prezydenturą Woodrowa Wilsona przystąpiły do I wojny światowej po stronie Ententy, wypowiadając wojnę Niemcom. Amerykanie udzielili Francji i Wielkiej Brytanii ogromnych kredytów oraz wysłali wojska ekspedycyjne (American Expeditionary Forces) pod gen. Pershingiem. Rysunek wpisuje się w propagandę uzasadniającą amerykański udział w wojnie.
⚠ Typowa pułapka: Częsty błąd: pominięcie kontekstu 1917 (przystąpienie USA do wojny) i potraktowanie rysunku jako historycznej alegorii o XVIII wieku. Drugi błąd: niedostrzeżenie symboliki postaci - La Fayette to KLUCZ do zrozumienia, że chodzi o spłatę długu wdzięczności.
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku → - Matura CKE · maj 2023 · zad. 26 15 pkt wypracowanie, decentralizacja XI-XII w., rewolucje XVIII w., zimna wojna, esej historyczny
Zadanie zawiera trzy tematy. Wybierz jeden z nich do opracowania. Twoja wypowiedź powinna liczyć minimum 300 wyrazów.
Temat 1. W życiu politycznym państwa polskiego w okresie XI-XII wieku dominowały tendencje decentralizacyjne. Zajmij stanowisko wobec powyższej tezy i je uzasadnij, uwzględniając w swojej argumentacji panowanie trzech wybranych władców z tego okresu.
Temat 2. Rewolucja amerykańska i francuska z końca XVIII wieku miały podobne przyczyny. Zajmij stanowisko wobec powyższej tezy i je uzasadnij, uwzględniając w swojej argumentacji aspekt polityczny, społeczno-gospodarczy i kulturowy.
Temat 3. Zimna wojna osiągnęła apogeum w latach 50. XX wieku. Zajmij stanowisko wobec powyższej tezy i je uzasadnij, charakteryzując trzy wybrane wydarzenia z tego okresu.
Pokaż odpowiedź
Wybór tematu: Temat 2 - rewolucja amerykańska i francuska. Poniżej zarys argumentacji.
Teza: Rewolucje amerykańska (1775-1783) i francuska (1789-1799) miały częściowo podobne, a częściowo różne przyczyny. Podobieństwa dominują w warstwie ideowej (oświecenie), a różnice - w społeczno-gospodarczej i politycznej.
Aspekt polityczny - podobieństwa:
- W obu przypadkach przeciw absolutyzmowi/władzy arbitralnej: Amerykanie przeciw rządom Korony Brytyjskiej (Jerzy III), Francuzi przeciw Ludwikowi XVI
- Hasło "no taxation without representation" (USA) i krytyka przywilejów stanowych (Francja)
- Oba ruchy doprowadziły do konstytucji republikańskich
Aspekt polityczny - różnice:
- USA: rewolucja antykolonialna, wojna o niepodległość; brak monarchii do obalenia w samych koloniach
- Francja: rewolucja społeczna, obalenie monarchii absolutnej i ustroju stanowego we własnym kraju
Aspekt społeczno-gospodarczy - podobieństwa:
- Kryzys fiskalny państwa (brytyjskie podatki w koloniach po wojnie siedmioletniej, deficyt francuski po wsparciu rewolucji amerykańskiej)
- Rosnąca rola burżuazji domagającej się reprezentacji
Aspekt społeczno-gospodarczy - różnice:
- USA: brak feudalizmu, brak głodu mas; konflikt głównie burżuazyjny i agrarny (właściciele plantacji)
- Francja: kryzys feudalny, głód mas, kontrast między uprzywilejowanym duchowieństwem i szlachtą a obciążonym stanem trzecim (98% ludności)
Aspekt kulturowy - podobieństwa:
- Oba rewolucje czerpały z filozofii oświecenia: Locke (suwerenność ludu, prawa naturalne), Monteskiusz (trójpodział władzy), Rousseau (umowa społeczna)
- Hasła wolności, równości, praw człowieka: Deklaracja Niepodległości (1776), Deklaracja Praw Człowieka i Obywatela (1789)
- Wzajemne inspiracje: La Fayette przeniósł idee amerykańskie do Francji; Konstytucja USA inspirowała konstytucję francuską 1791
Aspekt kulturowy - różnice:
- USA: ewolucyjny rozwój demokracji, brak terroru
- Francja: rewolucja radykalna (terror jakobiński 1793-94), próby dechrystianizacji
Wniosek: Teza jest częściowo prawdziwa. Obie rewolucje wyrastały ze WSPÓLNEGO PNIA oświeceniowego (idee Locke'a, Monteskiusza), reagowały na podobne kryzysy fiskalne i absolutyzm. Jednak przyczyny społeczne (USA - bez feudalizmu, Francja - z głębokim kryzysem stanowym) i polityczne (kolonialna vs wewnętrzna) były ZNACZĄCO ODMIENNE. Podobieństwo dotyczy więc głównie warstwy IDEOWEJ, a nie strukturalnej.
⚠ Typowa pułapka: Częsty błąd: brak wyraźnej tezy i wniosku (esej "rozjeżdża się"). Drugi błąd: streszczanie historii rewolucji bez ZAJĘCIA STANOWISKA wobec tezy. Trzeci błąd: pominięcie któregoś z trzech aspektów (polityczny, społeczno-gospodarczy, kulturowy) - polecenie wymaga WSZYSTKICH. Czwarty błąd: poniżej 300 słów - automatyczna utrata punktów.
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →