Średniowiecze: Polska Piastów i Jagiellonów, Europa łacińska
15 zadań z oficjalnych arkuszy matury rozszerzonej z historii (2023–2025). Spróbuj rozwiązać samodzielnie, potem odsłoń odpowiedź — przy każdym zadaniu znajdziesz typową pułapkę, na której wykładają się maturzyści.
- Matura CKE · maj 2025 · zad. 4 2 pkt zakony, sredniowiecze, franciszkanie, benedyktyni, jezuici
Uzupelnij tabele - wpisz obok kazdego z opisow stosowana w historiografii nazwe zakonu, ktorego dany opis dotyczy. A. Bracia mniejsi, zakon zebrzacy, zalozony w 1209 r. we Wloszech. Regula glosila ubostwo indywidualne i wspolnotowe. Zakladali klasztory w miastach, dzialalnosc wsrod plebsu, umilowanie natury. B. Meski zakon mniszy, zalozony w VI w. we Wloszech. Ok. 529 r. pierwszy klasztor na Monte Cassino. Regula klada nacisk na modlitwe i prace umyslowa. Prowadzili kancelarie, skryptoria, szkoly, biblioteki, szpitale. C. Meski zakon klerykow regularnych, zalozony w 1534 r. Na czele dozywotni general podlegly papiezowi. Cel: nauczanie, misje, wspieranie papieza. Dodatkowy slub - bezwzglednego posluszenstwa papiezowi.
Pokaż odpowiedź
A. Franciszkanie (zakon braci mniejszych, OFM, zal. 1209 przez sw. Franciszka z Asyzu).
B. Benedyktyni (OSB, zal. ok. 529 przez sw. Benedykta z Nursji na Monte Cassino; regula "Ora et labora").
C. Jezuici (Towarzystwo Jezusowe, SJ, zal. 1534 przez sw. Ignacego Loyole; specjalny slub posluszenstwa papiezowi - czwarty slub).⚠ Typowa pułapka: Pomylka franciszkanow z dominikanami (oba zakony zebrzace z XIII w.) - franciszkanie powstali w 1209 we Wloszech, dominikanie w 1216 w Hiszpanii. Pomylka jezuitow z teatynami - tych pierwszych odroznia czwarty slub posluszenstwa papiezowi i data 1534.
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku → - Matura CKE · maj 2025 · zad. 5 2 pkt sredniowiecze, Czechy, Przemyslidzi, Waclaw II, Polska, sw. Stanislaw, sw. Wojciech
Zrodlo 1. Fragment tablicy genealogicznej dynastii Przemyslidow (m.in. Waclaw II - krol Czech 1283-1305, krol Polski 1300-1305; Waclaw III - krol Wegier i Chorwacji 1301-1305, krol Czech 1305, krol Polski 1305). Zrodlo 2. Fragmenty opracowan historycznych. Fragment A: Koronacji dokonal arcybiskup Jakub Swinka, a w samej Wielkopolsce jego kandydatura zyskala uznanie. Trudno wiec mowic tu o uzurpacji, zwlaszcza ze po gwaltownej smierci Przemysla II idea krolewskiej korony polskiej plonie przezsze w sferze wizji i planow, a nie faktow. [...] Pod bezposrednim wladaniem nowego krola znajdowala sie Malopolska i wiekszosc ziem Wielkopolski. Wkrotce tez rozciagnal swa wladze na Pomorze Gdanskie [...]. Fragment B: Z wielkim wojskiem uderzyl wprost w serce piastowskiego panstwa. [...] zajal Krakow, [...] Poznan i Ostrow [...] zaczeli mu sluzyc Piastowie, a z Gniezna wywieziono [relikwie swietego], a takze gniezdenska oprawe Piastow z Gniezna wywieziono [...]. Zadanie 5.1. (0-1) Kazdemu wydarzeniu opisanemu we fragmencie A-B (zrodlo 2.) przyporzadkuj wladce ze zrodla 1., ktory byl zwiazany z tym wydarzeniem. Odpowiedz uzupelnij ponizej. Fragment A - ...; Fragment B - ... Zadanie 5.2. (0-1) Rozstrzygnij, o ktorym swietym - Stanislawie czy Wojciechu - jest mowa we fragmencie B ze zrodla 2. Odpowiedz uzasadnij, odwolujac sie do tresci zrodla.
Pokaż odpowiedź
Zadanie 5.1: Fragment A - Waclaw II (koronacja w 1300 r., wczesniej Przemysl II zginal w 1296 r.; zjednoczyl Malopolske, Wielkopolske, Pomorze Gdanskie). Fragment B - Bretislav I (najazd w 1038/1039 r.; uderzenie na Gniezno, zabranie relikwii swietego). UWAGA: w tablicy genealogicznej najwczesniej widoczny jest Bretislav (Brzetyslaw) - to wladca, ktory najechal Polske za panowania Kazimierza Odnowiciela.
Zadanie 5.2: Mowa o sw. Wojciechu. Uzasadnienie: relikwie zostaly zabrane z Gniezna, gdzie sw. Wojciech zostal pochowany po smierci w 997 r. (po misji do Prusow). Najazd Bretislava na Gniezno w 1038/1039 r. zakonczyl sie zabraniem cialow sw. Wojciecha do Pragi. Sw. Stanislaw zginal pol wieku pozniej (1079) i jego kult byl zwiazany z Krakowem, nie Gnieznem.⚠ Typowa pułapka: Zadanie 5.2: pomylka miedzy sw. Stanislawem (Krakow, 1079) a sw. Wojciechem (Gniezno, 997). Klucz: relikwie z **Gniezna** + najazd Czechow = sw. Wojciech. Zadanie 5.1: ogarniecie chronologii - Bretislav (XI w.) vs. Waclaw II (przelom XIII/XIV w.).
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku → - Matura CKE · maj 2025 · zad. 6 1 pkt sredniowiecze, lokacja, prawo niemieckie, Poznan, urbanistyka
Plan miasta (Poznan) - widoczne: Ostrow Tumski (Podgrodzie, grod ksiazecy, katedra) oznaczony cyfra 1; osady (sw. Wojciecha, sw. Marcina, Srodka, Zagorze) oznaczone cyfra 2; lewobrzezne miasto regularne z rynkiem i siatka ulic oznaczone cyfra 3. Polecenie CKE: Rozstrzygnij, ktora cyfra - 1, 2 czy 3 - oznaczono w legendzie obszar miasta lokowanego na prawie niemieckim. Odpowiedz uzasadnij, odwolujac sie do informacji z planu.
Pokaż odpowiedź
Rozstrzygniecie: cyfra 3.
Uzasadnienie: Obszar oznaczony cyfra 3 to lewobrzezne miasto z regularna szachownicowa siatka ulic i centralnym, prostokatnym rynkiem - to charakterystyczne cechy miasta lokowanego na prawie niemieckim (magdeburskim, srodzkim). Dodatkowo widoczne sa mury miejskie wokol obszaru 3, co tez bylo typowe dla lokacji. Obszar 1 (Ostrow Tumski) to grod ksiazecy z katedra - osada przedlokacyjna. Obszar 2 to osady przedmiejskie z koscialami parafialnymi - tez przedlokacyjne.⚠ Typowa pułapka: Wskazanie cyfry 1 (Ostrow Tumski) jako "glownego miasta" - to jest osada wczesnopiastowska, NIE miasto lokowane. Lokacja na prawie niemieckim oznacza nowa siatka ulic, rynek, mury - to obszar 3 (Stare Miasto Poznania, lokacja w 1253 r.).
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku → - Matura CKE · maj 2025 · zad. 7 2 pkt pokoj torunski 1466, Kazimierz Jagiellonczyk, Prusy Krolewskie
Zrodlo 1. Fragment dokumentu - tekst inkorporacji ziem pruskich, chelminskiej, krolewieckiej, elbaskiej i pomorskiej do Krolestwa Polskiego, przyrzeczenia opieki i panowania, poddanstwo i przywileje dla mieszczan, ziemian, panstwa i ducha. (Dokument zawiera deklaracje przylaczenia Prus do Polski.) Zrodlo 2. Mapa - granice panstwa zakonnego w 1454 r., Polska i jej lenna w 1454 r., nabytki Polski w 1466 r., lenna polskie uzyskane w 1466 r., wazniejsze bitwy (m.in. Grunwald, Chojnice). Widoczne: Pomorze Zachodnie, Pomorze Gdanskie, Warmia, Mazury, Slask. Zadanie 7.1. (0-1) Rozstrzygnij, czy zrodla 1. i 2. odnosza sie do tej samej wojny. Odpowiedz uzasadnij, odwolujac sie do informacji z obu zrodel. Zadanie 7.2. (0-1) Dokoncz zdanie. Zaznacz wlasciwa odpowiedz sposrod podanych. Wystawca dokumentu cytowanego w zrodle 1. byl A. Jan Olbracht. B. Wladyslaw Jagiello. C. Kazimierz Jagiellonczyk. D. Wladyslaw Warnenczyk.
Pokaż odpowiedź
Zadanie 7.1: TAK, oba zrodla odnosza sie do wojny 13-letniej (1454-1466). Zrodlo 1. (akt inkorporacji ziem pruskich do Polski) odpowiada poczatkowi wojny - akt inkorporacji wystawil Kazimierz Jagiellonczyk 6 marca 1454 r. po przyjeciu zaslubin Zwiazku Pruskiego. Zrodlo 2. (mapa) pokazuje stan przed wojna (1454) i po wojnie (1466, II pokoj torunski) - to ten sam konflikt.
Zadanie 7.2: C. Kazimierz Jagiellonczyk (wystawca aktu inkorporacji z 6 marca 1454 r.).⚠ Typowa pułapka: Zadanie 7.2: pomylka z Wladyslawem Jagiello (bitwa pod Grunwaldem 1410) lub Wladyslawem Warnenczykiem (pokoj torunski I - 1411 podpisany przez Jagielle). Akt inkorporacji z 1454 r. to Kazimierz Jagiellonczyk (panowal 1447-1492).
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku → - Matura CKE · maj 2025 · zad. 8 2 pkt architektura, romanizm, barok, kosciol, Gniezno
Fotografia kosciola sw. Jana Chrzciciela w Gnieznie - widoczne: ceglany korpus z romanskimi cechami (male polkoliste okna, masywne mury), barokowa wieza z hellmem (cebulasta kopula). Polecenie CKE: Podaj nazwy dwoch stylow architektonicznych, ktore reprezentuje kosciol przedstawiony na fotografii, oraz wymien po jednej widocznej cesze kazdego z tych stylow.
Pokaż odpowiedź
Styl 1: gotyk (lub romanski).
Cecha: stromy, dwuspadowy dach pokryty czerwona dachowka; ceglany korpus z waskimi, ostrolukowymi (lub polkolistymi w przypadku romanizmu) oknami; szczyt schodkowy - typowe cechy gotyku ceglanego (lub: masywne mury i drobne polkoliste otwory w przypadku romanizmu).
Styl 2: barok.
Cecha: cebulasty (gruszkowaty) helm wiezy z miedziana, zielona okladzina - bardzo charakterystyczny dla baroku XVII/XVIII w. Dwukondygnacyjna wieza z latarnia to typowo barokowy element.⚠ Typowa pułapka: Brak rozpoznania dwoch faz budowy - kosciol gnieznienski to oryginalna budowla romanska/gotycka (XII-XV w.) z **dobudowana barokowa wieza**. Trzeba widziec dwa style w jednej budowli.
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku → - Matura CKE · maj 2025 · zad. 25 15 pkt wypracowanie, Wladyslaw Jagiello, belle epoque, rok 1956, blok komunistyczny
Zadanie zawiera trzy tematy. Wybierz jeden z nich do opracowania. Twoja wypowiedz powinna liczyc minimum 300 wyrazow. 1. Wladyslaw Jagiello byl najwybitniejszym wladca Polski z dynastii Jagiellonow. Zajmij stanowisko wobec powyzszej tezy i je uzasadnij, uwzgledniajac w swojej argumentacji aspekty: militarny, ustrojowy i spoleczno-gospodarczy. 2. Lata 1871-1914 sa nieslusznie okreslane jako belle epoque (piekna epoka). Zajmij stanowisko wobec powyzszej tezy i je uzasadnij, uwzgledniajac w swojej argumentacji aspekty: polityczny, spoleczno-gospodarczy i kulturowy. 3. Rok 1956 byl przelomem w systemie komunistycznym. Zajmij stanowisko wobec powyzszej tezy i je uzasadnij, uwzgledniajac w swojej argumentacji wydarzenia z trzech wybranych panstw bloku komunistycznego.
Pokaż odpowiedź
Konspekt do tematu 3 (rok 1956 jako przelom w komunizmie)
Teza: Rok 1956 byl przelomem w systemie komunistycznym - zachwialy podstawami stalinizmu, ujawnily kryzys, ale system jako calosc przetrwal kolejne 33 lata. Przelom czesciowy, ale rzeczywisty.
Argument 1 - ZSRR: XX zjazd KPZR (luty 1956), tajny referat Chruszczowa potepiajacy kult jednostki Stalina. Pozwolono na "destalinizacje" - zwalnianie wiezniow politycznych, ograniczenie roli NKWD/KGB. Konsekwencja: zachwianie autorytetu komunizmu, fala protestow w blokach satelickich.
Argument 2 - Polska: Pazdziernik 1956 r. Wczesniej protesty robotnikow w Poznaniu (28 czerwca 1956) krwawo stlumione (Rokossowski rozkazal strzelac). Wladze KC PZPR oddały kierowanie Wladyslawowi Gomulce (powrot z wiezienia). Konsekwencja: ograniczenie kolektywizacji wsi, zwolnienie kard. Wyszynskiego, wycofanie sowieckich oficerow z LWP. Polska "polska droga do socjalizmu".
Argument 3 - Wegry: Pazdziernik-listopad 1956. Powstanie wegierskie pod premierostwem Imre Nagya - ogloszenie wyjscia z Ukladu Warszawskiego. Reakcja: sowiecka interwencja zbrojna 4 listopada 1956, krwawe stlumienie powstania (ok. 2700 zabitych Wegrow), egzekucja Nagya. To pokazalo granice "odwilzy" - destalinizacja tak, ale lojalnosc wobec ZSRR obowiazkowa.
Wniosek: Rok 1956 byl przelomem, bo zlamal mit nieomylnosci Stalina i pokazal, ze komunizm jest reformowalny (w pewnym zakresie). Ale stlumienie Wegier pokazalo, ze granice reformy wyznacza Moskwa. To "ograniczona suwerennosc" Breznieva avant la lettre.
Konspekt do tematu 1 (Jagiello)
Teza: Jagiello byl wybitnym wladca (zalozyciel dynastii), ale najwybitniejszym z Jagiellonow byl raczej Kazimierz Jagiellonczyk (1447-1492) lub Zygmunt I Stary.
Aspekt militarny: Zwyciestwo pod Grunwaldem (15 VII 1410) - jeden z najwiekszych sukcesow militarnych w historii Polski. Zlamanie potegi zakonu krzyzackiego. +
Aspekt ustrojowy: Wprowadzenie unii w Krewie (1385) - poczatek pol-tysiacletniej zwiazku z Litwa. Przywileje szlacheckie (Czerwinsk 1422, Jedlnia 1430) - poczatek "demokracji szlacheckiej". Mieszane skutki.
Aspekt spoleczno-gospodarczy: Chrzest Litwy - zacznienie cywilizacji laciaskiej. Odnowienie Akademii Krakowskiej (1400). +
Argument przeciw: Kazimierz Jagiellonczyk - pokoj torunski 1466, statut warcki, rozwoj gospodarki, wojna 13-letnia. Jagiello - tylko poczatek dynastii.
Konspekt do tematu 2 (belle epoque)
Teza: Nazwa "belle epoque" jest nieslusznie idealizujaca - okres 1871-1914 mial swiele jasnych stron, ale tez wiele ciemnych.
Aspekt polityczny - przeciw "pieknu": Imperializm europejski w Afryce i Azji, konflikty narodowosciowe (Balkany, Irlandia), wzrastajace napiecia (wyscig zbrojen, sojusze militarne). Glob staczal sie ku I wojnie swiatowej.
Aspekt spoleczno-gospodarczy - mieszane: Rewolucja przemyslowa, wzrost zamoznosci klasy sredniej, postep techniki (elektryczne oswietlenie, telefony, samochody, lotnictwo). Ale: kwestia robotnicza, ubostwo proletariatu, masowa emigracja (Polacy do USA), nierownosci.
Aspekt kulturowy - "piekny": Rozkwit sztuki (impresjonizm, secesja, modernizm), literatury (Proust, Joyce), nauki (Maria Sklodowska-Curie, Einstein, Freud). Powszechna oswiata.
Wniosek: "Belle epoque" jest okresleniem z perspektywy klas wyzszych Zachodniej Europy - dla nich rzeczywiscie byla to piekna epoka. Dla robotnikow, emigrantow, kolonizowanych ludow - okres trudny. Idealizacja powstala dopiero po I wojnie swiatowej (po 1918), jako noszto ze swiatlem za utraconym swiatem.
⚠ Typowa pułapka: Wypracowanie ma minimum 300 wyrazow. Najczestsze bledy: brak wyraznej tezy, brak konkretnych dat i nazwisk, brak rozwiniecia wszystkich wymaganych aspektow (np. tylko militarny przy Jagielle), wnioskowanie nie odnoszace sie do tezy. Wybierz temat, ktory najlepiej znasz.
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku → - Matura CKE · maj 2024 · zad. 5 2 pkt krucjaty, wyprawy krzyzowe, Urban II, szlak od Waregow do Grekow
Zadanie sklada sie z dwoch podpunktow.
Zadanie 5.1. Rozstrzygnij, czy wezwanie papieza cytowane w zrodle 1. przyczynilo sie do rozpoczecia wypraw, ktorych przebieg zaznaczono na mapie przedstawionej w zrodle 2. Odpowiedz uzasadnij, odwolujac sie do informacji w obu zrodel.
Zadanie 5.2. Podaj nazwe panstwa, w ktorego stolicy konczyl sie szlak "od Waregow do Grekow".
Zrodlo 1: fragment mowy papieza wzywajacego do podjecia pomocy braciom chrzescijanom na Wschodzie, gdyz Turcy i Arabowie dotarli az do Morza Srodziemnego. Zrodlo 2: mapa wypraw sredniowiecznych — kierunki, szlak "od Waregow do Grekow", pierwotne i nowe obszary osiedlania sie.
Pokaż odpowiedź
5.1. Rozstrzygniecie: NIE.
Uzasadnienie: mowa w zrodle 1. to wezwanie papieza Urbana II z synodu w Clermont (1095) do podjecia krucjat przeciw muzulmanom — celem byly Ziemia Swieta i Wschod chrzescijanski. Mapa w zrodle 2. przedstawia natomiast wyprawy Wikingow (Normanow) — kierunki ich ekspansji (Anglia, Normandia, Sycylia, Grenlandia, Ameryka) oraz szlak handlowy "od Waregow do Grekow" prowadzacy z Skandynawii przez Rus do Konstantynopola. Wyprawy te trwaly od VIII–IX w. — czyli zaczely sie wczesniej niz mowa papieza i nie byly nia inspirowane.
5.2. Cesarstwo Bizantynskie (Bizancjum) — szlak "od Waregow do Grekow" konczyl sie w Konstantynopolu.
⚠ Typowa pułapka: Uczen widzi mape z duzymi strzalkami w kierunku poludniowym i myli wyprawy normanskie z krucjatami. Klucz: zauwazyc oznaczenie "szlak od Waregow do Grekow" oraz "pierwotne obszary zamieszkiwania" w Skandynawii — to identyfikuje Wikingow, nie krzyzowcow.
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku → - Matura CKE · maj 2024 · zad. 6 2 pkt spoleczenstwo feudalne, stany, modlacy walczacy pracujacy
Wyjasnij zilustrowana na drzeworycie strukture spoleczenstwa sredniowiecznego. W odpowiedzi odwolaj sie do trzech elementow graficznych drzeworytu.
Zrodlo: drzeworyt sredniowieczny z postaciami opisanymi podpisami "Ty modl sie" (duchowny), "Ty ochraniaj" (rycerz), "A ty pracuj" (chlop), nad nimi Chrystus.
Pokaż odpowiedź
Drzeworyt ilustruje trojpodzialowy model spoleczenstwa sredniowiecznego (oratores — bellatores — laboratores):
- Postac z napisem "Ty modl sie" — przedstawia duchowienstwo (oratores), ktorego zadaniem jest modlitwa i opieka duchowa nad reszta spoleczenstwa.
- Postac z napisem "Ty ochraniaj" — przedstawia rycerstwo/szlachte (bellatores), ktorego zadaniem jest obrona zbrojna pozostalych stanow.
- Postac z napisem "A ty pracuj" — przedstawia chlopstwo (laboratores), ktorego zadaniem jest praca fizyczna utrzymujaca dwa pozostale stany.
Nad calym ukladem widnieje Chrystus — sankcjonujac ten podzial jako ustanowiony przez Boga; podzial mial charakter trwaly i dziedziczny, a kazdy stan pelnil scisle okreslona funkcje.
⚠ Typowa pułapka: Uczen wymienia tylko stany, ale nie odwoluje sie do KONKRETNYCH elementow drzeworytu (cytaty napisow, opis postaci). Wymagane 3 elementy graficzne (3 postacie/napisy) — nie wystarczy ogolne "spoleczenstwo bylo podzielone".
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku → - Matura CKE · maj 2024 · zad. 7 1 pkt Boleslaw Smialy, Henryk V, Krzywousty, Anonim Gall
Rozstrzygnij, w ktorym fragmencie kroniki — A czy B — zostaly opisane wydarzenia chronologicznie pozniejsze. Odpowiedz uzasadnij, odwolujac sie do informacji zawartych w obu fragmentach.
Zrodlo: dwa fragmenty Kroniki polskiej Anonima tzw. Galla. Fragment A: Henryk V przygotowuje sie do wkroczenia do Polski, zada od wladcy Polski 300 grzywien trybutu lub przyjecia z powrotem brata wygnanca; wladca odmawia. Fragment B: rozwazania o wypedzeniu krola z Polski w zwiazku z grzechem zdrady i obciecia czlonkow biskupa.
Pokaż odpowiedź
Rozstrzygniecie: chronologicznie pozniejszy jest fragment A.
Uzasadnienie: fragment B opisuje wypedzenie krola Boleslawa II Smialego po jego konflikcie z biskupem Stanislawem ze Szczepanowa (1079) — krol kazal obciac czlonki biskupa-zdrajcy, za co zostal wygnany. Fragment A opisuje konflikt Boleslawa III Krzywoustego z cesarzem Henrykiem V — Henryk V zadal od Krzywoustego trybutu i przyjecia brata Zbigniewa, co doprowadzilo do najazdu cesarskiego (1109, m.in. obrona Glogowa, bitwa na Psim Polu). Wydarzenia z fragmentu A (1109) sa pozniejsze niz z fragmentu B (1079).
⚠ Typowa pułapka: Uczen myli identyfikacje wladcow: "wladca Polski" w obu fragmentach to inny Boleslaw. Fragment B = Boleslaw II Smialy + biskup Stanislaw (1079); fragment A = Boleslaw III Krzywousty + Henryk V (1109).
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku → - Matura CKE · maj 2024 · zad. 26 15 pkt wypracowanie, Karol Wielki, wojny z Turcja, Pilsudski
Zadanie zawiera trzy tematy. Wybierz jeden z nich do opracowania. Twoja wypowiedz powinna liczyc minimum 300 wyrazow.
Najbardziej udana proba odnowienia tradycji imperium rzymskiego w sredniowieczu byla panstwo Karola Wielkiego. Zajmij stanowisko wobec powyzszej tezy i ja uzasadnij, uwzgledniajac w swojej argumentacji aspekty: polityczny, spoleczno-gospodarczy i kulturowy.
To wlasnie wojny z Turcja, sposrod wszystkich XVII-wiecznych konfliktow zbrojnych Rzeczypospolitej, w najwiekszym stopniu przyczynily sie do upadku jej znaczenia w tym stuleciu. Zajmij stanowisko wobec powyzszej tezy i ja uzasadnij, uwzgledniajac w swojej argumentacji aspekty: militarny, polityczny i spoleczno-gospodarczy.
Niepodleglosc Polska zawdzieczala przede wszystkim przywodztwu Jozefa Pilsudskiego. Zajmij stanowisko wobec powyzszej tezy i ja uzasadnij, uwzgledniajac w swojej argumentacji aspekty: dyplomatyczny, militarny i polityczno-ustrojowy.
Pokaż odpowiedź
Plan wypracowania (przyklad dla tematu 3 — Pilsudski i niepodleglosc 1918):
Wstep (teza): Niepodleglosc Polski w 1918 r. byla rezultatem zlozonego splotu czynnikow miedzynarodowych (kleska trzech zaborcow w I wojnie swiatowej) i wewnetrznych. Rola Pilsudskiego byla bardzo wazna, ale nie wylacznie decydujaca — postaram sie pokazac, ze byla to jedna z kilku kluczowych sil (obok Komitetu Narodowego Polskiego Romana Dmowskiego, polityki Wilsona, akcji rzadu Daszynskiego). Stanowisko: teza jest CZESCIOWO sluszna — przywodztwo Pilsudskiego mialo znaczenie kluczowe w pierwszych miesiacach po listopadzie 1918, ale niepodleglosc Polski mialaby miejsce takze bez niego (dzieki kleski zaborcow + dzialaniom Dmowskiego na Zachodzie).
Aspekt dyplomatyczny (przeciw absolutyzacji tezy):
- Roman Dmowski i Komitet Narodowy Polski (Paryz) — uznany przez Francje, W. Brytanie, USA jako oficjalny reprezentant Polski; Dmowski razem z Paderewskim podpisali traktat wersalski w 1919.
- Ignacy Paderewski jako premier i minister spraw zagranicznych — uzyskal poparcie Wilsona (Punkt 13. oredzia).
- Pilsudski byl bardziej skuteczny WEWNATRZ kraju, mniej w dyplomacji zachodniej.
Aspekt militarny (za teza):
- Pilsudski — tworca Legionow Polskich (1914–1917), pozniej POW (Polska Organizacja Wojskowa).
- "Kryzys przysiegowy" (lipiec 1917) — odmowa zlozenia przysiegi cesarzowi niemieckiemu, internowanie w Magdeburgu — wzrost autorytetu Pilsudskiego jako symbolu niepodleglosci.
- Pilsudski jako Naczelnik Panstwa — zorganizowal armie polska, rozpoczal walke o granice (Lwow, powstania slaskie, wielkopolskie, wojna polsko-bolszewicka 1919–1920, "Cud nad Wisla" 1920).
Aspekt polityczno-ustrojowy (za teza, ale z zastrzezeniami):
- 11 listopada 1918 — Rada Regencyjna oddala Pilsudskiemu wladze wojskowa, kilka dni pozniej takze cywilna (Naczelnik Panstwa).
- Pilsudski przyjal demokratyczne reguly gry — powolal rzad Moraczewskiego, ogloszone wybory do Sejmu Ustawodawczego (styczen 1919).
- Mala Konstytucja (luty 1919) — Pilsudski jako Naczelnik Panstwa odpowiedzialny przed sejmem.
- JEDNAK: rownolegle dzialal rzad lubelski Daszynskiego (od 7 XI 1918), rzad Komitetu Narodowego Polskiego (Dmowski w Paryzu) — Pilsudski potrafil polaczyc rozne osrodki polskosci w jeden organizm panstwowy.
Wnioski: Pilsudski byl niewatpliwie kluczowa postacia momentu listopadowego 1918 i procesu budowy II RP w pierwszych latach (zwlaszcza w wymiarze militarnym i ustrojowym). JEDNAK teza w formie absolutnej ("przede wszystkim") jest przesadzona — niepodleglosc byla mozliwa dzieki splotowi czynnikow: (1) kleska trzech zaborcow, (2) zachodnia dyplomacja Dmowskiego, (3) program Wilsona, (4) ruchy spoleczne w kraju, (5) przywodztwo wojskowe i polityczne Pilsudskiego. Bez Pilsudskiego Polska zapewne tez powstalaby — ale wolniej, slabiej zorganizowana, prawdopodobnie z innym ksztaltem granic. Teza jest wiec czesciowo prawdziwa.
Wypowiedz powinna miec min. 300 slow, dobrze ustrukturyzowane akapity (wstep + 3 akapity argumentacyjne + wnioski), poprawnosc faktograficzna i jezykowa.
⚠ Typowa pułapka: Typowe bledy: (1) brak jasnego stanowiska we wstepie — uczen "leje wode" zamiast zajac stanowisko; (2) jednostronnosc — uczen pisze tylko ZA lub tylko PRZECIW tezie, brak wagi argumentow; (3) pominiecie jednego z trzech wymaganych aspektow (CKE odbiera punkty); (4) bledy faktograficzne (np. data, miejsce, kolejnosc wydarzen); (5) ponizej 300 slow — automatyczna utrata punktow.
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku → - Matura CKE · maj 2023 · zad. 4 2 pkt prawo lokacyjne, lokacja miast, średniowiecze, Elbląg
Źródło 1. Fragment tekstu o prawie lokacyjnym - opisuje prawo lubeckie i magdeburskie jako najpopularniejsze średniowieczne prawa lokacyjne, oraz cechy miast lokowanych (regularny układ ulic, centralny plac rynkowy, brak placu rynkowego w wariancie pasmowym).
Źródło 2. Plan późnośredniowiecznego Elbląga - pokazuje regularną siatkę ulic, główną ulicę pasmową, brak typowego placu rynkowego.
Zadanie 4.1. Podaj stosowaną w historiografii nazwę średniowiecznego związku handlowego miast, o którym mowa w źródle 1.
Zadanie 4.2. Rozstrzygnij, czy plan ze źródła 2 przedstawia miasto lokowane na prawie opisanym w źródle 1. Odpowiedź uzasadnij, odwołując się do informacji w obu źródłach.
Pokaż odpowiedź
Zadanie 4.1: Hanza (Liga Hanzeatycka, Związek Hanzeatycki).
Zadanie 4.2: Rozstrzygnięcie - TAK, miasto zostało lokowane na prawie lubeckim opisanym w źródle 1.
Uzasadnienie: Plan Elbląga ze źródła 2 pokazuje cechy charakterystyczne prawa lubeckiego opisane w źródle 1:
- regularny, uporządkowany układ ulic
- usytuowanie miasta nad wybrzeżem (Bałtyk - Zalew Wiślany)
- układ pasmowy (główna ulica jako oś miasta) zamiast klasycznego placu rynkowego pośrodku
- położenie wzdłuż południowego wybrzeża Bałtyku - region, w którym dominowało prawo lubeckie
Elbląg był miastem hanzeatyckim, lokowanym właśnie na prawie lubeckim (1246), co potwierdza zgodność obu źródeł.
⚠ Typowa pułapka: Częsty błąd: nie zauważenie różnicy między prawem magdeburskim (klasyczny plac rynkowy w centrum) a lubeckim (układ pasmowy, miasta nadmorskie). Plan Elbląga bez centralnego rynku to wskazówka prawa lubeckiego.
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku → - Matura CKE · maj 2023 · zad. 5 1 pkt bitwa pod Crécy, wojna stuletnia, średniowiecze
Źródło 1. Fragment ilustracji średniowiecznej (XV w., Bibliothèque nationale de France) przedstawiającej wojska dwóch stron konfliktu w bitwie pod Crécy w 1346 roku - widoczni rycerze konni, łucznicy angielscy oraz starcie wojsk francuskich i angielskich.
Polecenie CKE (Zadanie 5.1): Podaj stosowaną w historiografii nazwę konfliktu zbrojnego, podczas którego została stoczona bitwa uwieczniona na ilustracji.
Pokaż odpowiedź
Odpowiedź: Wojna stuletnia (1337-1453).
Bitwa pod Crécy z 1346 r. była jedną z pierwszych wielkich bitew wojny stuletniej między Anglią a Francją. Anglicy pod dowództwem Edwarda III rozgromili wojska francuskie Filipa VI dzięki przewadze łuczników (longbow). Bitwa zapoczątkowała serię zwycięstw angielskich (Poitiers 1356, Azincourt 1415) w pierwszej fazie wojny.
⚠ Typowa pułapka: Częsty błąd: pomylenie z innymi średniowiecznymi konfliktami angielsko-francuskimi (wojny dynastyczne Plantagenetów). Crécy 1346 to JEDNOZNACZNIE wojna stuletnia - pierwsza jej faza.
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku → - Matura CKE · maj 2023 · zad. 6 2 pkt Władysław Łokietek, zjednoczenie Polski, średniowiecze, historiografia
Dwa fragmenty opracowań historycznych dotyczących Władysława Łokietka. Źródło 1 (M. Bobrzyński, Dzieje Polski w zarysie, 1987) przedstawia Łokietka krytycznie - jako księcia o ograniczonych umiejętnościach, który osiągnął sukces dzięki zbiegowi okoliczności. Źródło 2 (A. Zieliński, Władysław Łokietek, 2010) ukazuje Łokietka pozytywnie - jako wytrwałego, mężnego władcę, choć działającego raczej intuicyjnie niż refleksyjnie.
Polecenie CKE: Porównaj zaprezentowane w źródłach 1. i 2. opinie historyków na temat Władysława Łokietka. Przedstaw jedno podobieństwo i jedną różnicę między nimi.
Pokaż odpowiedź
Podobieństwo: Obaj historycy dostrzegają u Łokietka brak głębszej refleksji politycznej i działanie raczej spontaniczne - źródło 1 wprost mówi o ograniczonych horyzontach intelektualnych, źródło 2 podkreśla brak analizy skutków i działanie pod wpływem emocji oraz instynktu.
Różnica: Ogólna ocena władcy. Źródło 1 (Bobrzyński) ocenia Łokietka negatywnie - jako księcia, który nie zasługiwał na sukces, a jego osiągnięcia były zasługą sprzyjających okoliczności i wad innych Piastowiczów. Źródło 2 (Zieliński) ocenia Łokietka pozytywnie - dostrzega jego wartościowe cechy (wytrwałość, męstwo, gospodarność), choć z zastrzeżeniami; ukazuje go jako sprawnego władcę księstwa kujawsko-brzeskiego.
⚠ Typowa pułapka: Częsty błąd: znalezienie tylko różnic lub tylko podobieństw. Polecenie wymaga JEDNEGO podobieństwa I JEDNEJ różnicy. Drugi błąd: streszczanie źródeł zamiast porównywania - trzeba wskazać konkretną cechę, którą obaj autorzy oceniają (np. zdolności intelektualne), i pokazać zgodność/niezgodność.
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku → - Matura CKE · maj 2023 · zad. 7 2 pkt architektura, gotyk, barok, kościół św. Krzysztofa Wrocław
Fotografia kościoła pw. św. Krzysztofa we Wrocławiu - widoczna budowla łącząca cechy dwóch różnych stylów architektonicznych: gotycki korpus (strzelisty, ostrołukowy, wąskie okna) i barokowa kaplica/dobudówka (zaokrąglone formy, dekoracja).
Polecenie CKE: Podaj nazwy dwóch stylów architektonicznych, które reprezentuje kościół przedstawiony na fotografii, oraz po jednej widocznej na tej fotografii cesze każdego z nich.
Pokaż odpowiedź
Styl 1: Gotyk
Cecha: Strzeliste, ostrołukowe okna; wysoki, smukły korpus budowli z czerwonej cegły; szczyty schodkowe charakterystyczne dla gotyku ceglanego (północnoeuropejskiego).Styl 2: Barok
Cecha: Półkoliste/owalne formy dobudówki (kaplicy); bogata, plastyczna dekoracja; falujące, miękkie linie kontrastujące ze surowym gotykiem.⚠ Typowa pułapka: Częsty błąd: rozpoznanie tylko jednego stylu lub mylenie gotyku ze stylem romańskim. Klucz: GOTYK to ostrołuk i strzelistość, BAROK to bogata dekoracja i falujące linie. Cechy MUSZĄ być widoczne na fotografii - nie wystarczy ogólna definicja stylu.
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku → - Matura CKE · maj 2023 · zad. 26 15 pkt wypracowanie, decentralizacja XI-XII w., rewolucje XVIII w., zimna wojna, esej historyczny
Zadanie zawiera trzy tematy. Wybierz jeden z nich do opracowania. Twoja wypowiedź powinna liczyć minimum 300 wyrazów.
Temat 1. W życiu politycznym państwa polskiego w okresie XI-XII wieku dominowały tendencje decentralizacyjne. Zajmij stanowisko wobec powyższej tezy i je uzasadnij, uwzględniając w swojej argumentacji panowanie trzech wybranych władców z tego okresu.
Temat 2. Rewolucja amerykańska i francuska z końca XVIII wieku miały podobne przyczyny. Zajmij stanowisko wobec powyższej tezy i je uzasadnij, uwzględniając w swojej argumentacji aspekt polityczny, społeczno-gospodarczy i kulturowy.
Temat 3. Zimna wojna osiągnęła apogeum w latach 50. XX wieku. Zajmij stanowisko wobec powyższej tezy i je uzasadnij, charakteryzując trzy wybrane wydarzenia z tego okresu.
Pokaż odpowiedź
Wybór tematu: Temat 2 - rewolucja amerykańska i francuska. Poniżej zarys argumentacji.
Teza: Rewolucje amerykańska (1775-1783) i francuska (1789-1799) miały częściowo podobne, a częściowo różne przyczyny. Podobieństwa dominują w warstwie ideowej (oświecenie), a różnice - w społeczno-gospodarczej i politycznej.
Aspekt polityczny - podobieństwa:
- W obu przypadkach przeciw absolutyzmowi/władzy arbitralnej: Amerykanie przeciw rządom Korony Brytyjskiej (Jerzy III), Francuzi przeciw Ludwikowi XVI
- Hasło "no taxation without representation" (USA) i krytyka przywilejów stanowych (Francja)
- Oba ruchy doprowadziły do konstytucji republikańskich
Aspekt polityczny - różnice:
- USA: rewolucja antykolonialna, wojna o niepodległość; brak monarchii do obalenia w samych koloniach
- Francja: rewolucja społeczna, obalenie monarchii absolutnej i ustroju stanowego we własnym kraju
Aspekt społeczno-gospodarczy - podobieństwa:
- Kryzys fiskalny państwa (brytyjskie podatki w koloniach po wojnie siedmioletniej, deficyt francuski po wsparciu rewolucji amerykańskiej)
- Rosnąca rola burżuazji domagającej się reprezentacji
Aspekt społeczno-gospodarczy - różnice:
- USA: brak feudalizmu, brak głodu mas; konflikt głównie burżuazyjny i agrarny (właściciele plantacji)
- Francja: kryzys feudalny, głód mas, kontrast między uprzywilejowanym duchowieństwem i szlachtą a obciążonym stanem trzecim (98% ludności)
Aspekt kulturowy - podobieństwa:
- Oba rewolucje czerpały z filozofii oświecenia: Locke (suwerenność ludu, prawa naturalne), Monteskiusz (trójpodział władzy), Rousseau (umowa społeczna)
- Hasła wolności, równości, praw człowieka: Deklaracja Niepodległości (1776), Deklaracja Praw Człowieka i Obywatela (1789)
- Wzajemne inspiracje: La Fayette przeniósł idee amerykańskie do Francji; Konstytucja USA inspirowała konstytucję francuską 1791
Aspekt kulturowy - różnice:
- USA: ewolucyjny rozwój demokracji, brak terroru
- Francja: rewolucja radykalna (terror jakobiński 1793-94), próby dechrystianizacji
Wniosek: Teza jest częściowo prawdziwa. Obie rewolucje wyrastały ze WSPÓLNEGO PNIA oświeceniowego (idee Locke'a, Monteskiusza), reagowały na podobne kryzysy fiskalne i absolutyzm. Jednak przyczyny społeczne (USA - bez feudalizmu, Francja - z głębokim kryzysem stanowym) i polityczne (kolonialna vs wewnętrzna) były ZNACZĄCO ODMIENNE. Podobieństwo dotyczy więc głównie warstwy IDEOWEJ, a nie strukturalnej.
⚠ Typowa pułapka: Częsty błąd: brak wyraźnej tezy i wniosku (esej "rozjeżdża się"). Drugi błąd: streszczanie historii rewolucji bez ZAJĘCIA STANOWISKA wobec tezy. Trzeci błąd: pominięcie któregoś z trzech aspektów (polityczny, społeczno-gospodarczy, kulturowy) - polecenie wymaga WSZYSTKICH. Czwarty błąd: poniżej 300 słów - automatyczna utrata punktów.
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →