Ochrona przyrody: gatunki zagrożone i formy ochrony
4 zadań z oficjalnych arkuszy matury rozszerzonej z biologii (2023–2025). Spróbuj rozwiązać samodzielnie, potem odsłoń odpowiedź — przy każdym zadaniu znajdziesz typową pułapkę, na której wykładają się maturzyści.
- Matura CKE · maj 2025 · zad. 19 2 pkt ochrona przyrody, reintrodukcja, różnorodność genetyczna, CITES, szpak balijski, endemity
Szpak balijski (Leucopsar rothschildi), przedstawiony na fotografii, jest krytycznie zagrożonym gatunkiem, zamieszkującym wyłącznie wyspę Bali, położoną w południowo-wschodniej Azji.
Według szacunków naukowców, na początku XX wieku w naturalnym środowisku żyło 300-900 osobników, a w 1990 roku na wolności stwierdzono już tylko 15 osobników. Przyczyną wymierania tego ptaka jest degradacja jego siedlisk, połączona z kłusownictwem, mającym na celu zaopatrywanie handlarzy na rynku ptaków śpiewających. W celach ochronnych ten gatunek został ujęty w załączniku I konwencji waszyngtońskiej (CITES).
Szpak balijski jest objęty programami hodowlanymi nie tylko w lokalnych ośrodkach na Bali, ale także w wielu ogrodach zoologicznych na całym świecie, m.in. w Stanach Zjednoczonych i w Europie. Część ptaków rozmnożonych w niewoli jest uwalniana do ich naturalnego środowiska w celu odtworzenia dzikiej populacji na wyspie Bali. Skuteczna reintrodukcja szpaka balijskiego jest szansą na ocalenie tego rzadkiego gatunku.
Na podstawie: datazone.birdlife.org; gbif.org; S. (Bas) van Balen i in., Status and Distribution of the Endemic Bali Starling Leucopsar rothschildi, „Oryx" 34(3), 2000. Fotografia: Cburnett.
Zadanie 19.1. (0-1)
Wyjaśnij, dlaczego podczas reintrodukcji szpaka balijskiego powinny być uwalniane osobniki pochodzące nie tylko z lokalnych programów hodowlanych, lecz także z różnych ogrodów zoologicznych. W odpowiedzi uwzględnij genetykę populacji.
Zadanie 19.2. (0-1)
Przedstaw znaczenie wpisania szpaka balijskiego do załącznika I konwencji waszyngtońskiej (CITES) dla skutecznej ochrony tego gatunku.
Pokaż odpowiedź
19.1. Reintrodukcja powinna używać różnych źródeł hodowlanych, aby zapewnić wysoką różnorodność genetyczną uwolnionej populacji.
Mechanizm:
- Każdy ogród zoologiczny prowadzi swoją linię hodowlaną z ograniczonej puli założycieli (founder effect) → po pokoleniach pojawia się chów wsobny (inbreeding) i utrata alleli.
- Uwalniając osobniki tylko z jednego źródła wprowadzilibyśmy do natury populację z wąskim gardłem genetycznym (genetic bottleneck) → niska zmienność.
- Niska zmienność = niska zdolność adaptacji do zmian środowiska + depresja inbredowa (obniżona płodność, przeżywalność, odporność).
Dostarczenie osobników z różnych programów:
- Zwiększa pulę genową (więcej alleli).
- Redukuje pokrewieństwo par lęgowych w nowej populacji.
- Zwiększa fitness potomstwa (heterosis / vigor hybrydowy).
- Zachowuje potencjał ewolucyjny (zdolność reagowania na zmiany).
19.2. Wpis do załącznika I CITES = najwyższy stopień ochrony w skali międzynarodowej:
- Zakaz międzynarodowego handlu komercyjnego gatunkiem (żywe ptaki, jaja, pióra, części).
- Handel dozwolony tylko w wyjątkach (badania naukowe, programy hodowli ex situ) — i to wyłącznie z permitami eksportu/importu od organów CITES.
- 184 państwa sygnatariusze konwencji → globalna kontrola.
Skutki dla ochrony szpaka:
- Zniechęca kłusowników — nielegalny obrót zagrożony konfiskatą + karą (więzienie, grzywny).
- Niszczy popyt międzynarodowy — kupowanie ptaków przemyconych grozi sankcjami.
- Wymusza certyfikację osobników z legalnej hodowli — handel kontrolowany.
- Pozwala konfiskować ptaki przemycane przez granice.
- Mobilizuje rządy do ochrony habitatu (zobowiązania wynikające z konwencji).
→ Szpak balijski jest mniej atrakcyjny dla nielegalnego rynku (ryzyko prawne wysokie), co redukuje presję kłusowniczą — głównej przyczyny wymierania.
⚠ Typowa pułapka: Pułapka 19.1 — odpowiedź "żeby było więcej ptaków". TO ZA MAŁO — to jest punkt 0. Klucz: **różnorodność genetyczna** + nazwa zjawisk (chów wsobny / depresja inbredowa / wąskie gardło / pula genowa). Pułapka 19.1 — pomylenie pojęć. **Różnorodność genetyczna** = liczba alleli w populacji. **Bioróżnorodność** = liczba gatunków w ekosystemie. Tu chodzi o pierwsze (w obrębie jednego gatunku). Pułapka 19.2 — pominięcie międzynarodowego wymiaru. CITES = **konwencja międzynarodowa** (184 państw) → ochrona **transgraniczna**. Ważne: zakaz handlu = uderzenie w **rynek** = redukcja motywacji kłusowniczej.
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku → - Matura CKE · maj 2024 · zad. 20 2 pkt ochrona przyrody, płazy, masowe wymieranie, CITES, konwencja Waszyngtońska
Zadanie 20.
W drugiej połowie XX wieku naukowcy zwrócili uwagę na globalne zmniejszanie się liczebności populacji płazów. Badacze zgodnie określają obecny trend jako szóste masowe wymieranie zwierząt o globalnym zasięgu.
Badania prowadzone w Polsce wskazują kilka czynników negatywnie wpływających na liczebność płazów. Jednym z nich jest osuszanie naturalnych siedlisk płazów.
Na podstawie: naukadlaprzyrody.pl
Zadanie 20.1. (0–1)
Wykaż, że osuszanie siedlisk ma negatywny wpływ na liczebność płazów w Polsce.
Zadanie 20.2. (0–1)
Który z dokumentów i form ochrony przyrody reguluje zasady handlu gatunkami zagrożonymi wyginięciem? Zaznacz właściwą odpowiedź spośród podanych.
A. Agenda 21
B. Konwencja o Różnorodności Biologicznej
C. Konwencja Waszyngtońska – CITES
D. Natura 2000
Pokaż odpowiedź
20.1. Osuszanie siedlisk ma negatywny wpływ na płazy w Polsce, ponieważ płazy są dwuśrodowiskowe:
- Rozród zachodzi w wodzie — jaja składane w stawach, jeziorach, kałużach, rowach. Larwy (kijanki) rozwijają się w wodzie. Bez zbiorników wodnych = brak rozrodu = brak następnego pokolenia.
- Skóra naga, wilgotna — pełni rolę dodatkowego narządu wymiany gazowej (obok płuc). Wymiana O₂/CO₂ wymaga wilgotnej skóry (gazy rozpuszczone w cienkiej warstwie wody). Sucha skóra = uduszenie.
- Termoregulacja — płazy są ektotermiczne (zmiennocieplne). Wilgotna skóra pomaga regulować temperaturę (parowanie chłodzi).
- Odporność na drapieżniki + UV: skóra wilgotna z wydzielinami śluzowymi/toksycznymi (np. ropuchy) — bez wilgoci wydzieliny tracą skuteczność.
→ Osuszanie:
- Niszczy miejsca rozrodu (kałuże, oczka wodne, rowy melioracyjne).
- Suszy skórę → trudność oddychania, ryzyko śmierci.
- Ogranicza migracje (płazy idą wiosną z lasu do stawów rozrodu — sucha trasa = uniemożliwia podróż).
Skutek: spadek populacji, lokalne wymieranie.
20.2. C — Konwencja Waszyngtońska (CITES) = Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Flora.
Uzasadnienie:
- CITES reguluje międzynarodowy handel dziką fauną i florą zagrożoną.
- Trzy załączniki: I (najwyższa ochrona — zakaz handlu), II (regulowany handel), III (lokalna ochrona).
- 184 państw sygnatariuszy.
Dlaczego nie inne opcje?:
- A. Agenda 21 — plan zrównoważonego rozwoju ONZ (Rio 1992), ogólny dokument, nie regulacja handlu.
- B. Konwencja o Różnorodności Biologicznej (CBD) — Rio 1992, ochrona różnorodności biologicznej (ekosystemów, gatunków, genów), ale NIE handel.
- D. Natura 2000 — sieć obszarów chronionych UE (Dyrektywa siedliskowa + ptasia), regulacja na poziomie europejskim, nie handel międzynarodowy.
Tylko CITES = handel gatunkami zagrożonymi.
⚠ Typowa pułapka: Pułapka 20.1 — pominięcie wymiany gazowej. Klucz: skóra płaza jest **narządem oddechowym** (uzupełnia płuca, u niektórych gatunków = główne źródło O₂). Sucha skóra = uduszenie. Pułapka 20.1 — odpowiedź "płazy potrzebują wody". Klucz: **trzy konkretne argumenty**: rozród (jaja+kijanki w wodzie) + oddychanie skórne + migracje. Nie tylko "potrzebują". Pułapka 20.2 — pomylenie CBD z CITES. **CBD** = ochrona różnorodności (ogólne). **CITES** = handel gatunkami zagrożonymi (konkretny aspekt — przemyt, ograniczenia eksportu).
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku → - Matura CKE · maj 2023 · zad. 17 5 pkt ochrona przyrody, murawy kserotermiczne, ekosystemy półnaturalne, sukcesja, ochrona czynna
Rezerwat „Zbocza Płutowskie" utworzono w 1963 roku na prawym zboczu doliny dolnej Wisły. Celem podjętych działań była ochrona muraw kserotermicznych oraz związanych z nimi światło- i ciepłolubnych gatunków roślin. Przed utworzeniem rezerwatu na całej powierzchni obszaru przyszłego rezerwatu zbiorowiska muraw, które były wykorzystywane gospodarczo – koszono trawę i prowadzono wypas bydła. W ciągu 40 lat od utworzenia rezerwatu i od zaprzestania użytkowania gospodarczego zaobserwowano zmiany w składzie roślinności, związane z wkraczaniem gatunków krzewiastych i gatunków azotolubnych.
W 2000 roku na terenie rezerwatu zaczęto wypasać owce. Obok pozytywnych efektów tego eksperymentu – utrzymanie się w wypasanych miejscach dużych płatów muraw kserotermicznych – zauważono także jego negatywne skutki, m.in. zwiększenie erozji gleby i wyraźny wzrost udziału wilczomlecza sosnki (Euphorbia cyparissias) – gatunku, którego owce nie zjadają ze względu na gorzki smak. Zbyt intensywny wypas, kiedy trawy przez całe sezony wegetacyjne, może po dłuższym czasie być przyczyną także zubożenia gatunkowego muraw i ograniczenia kwitnienia.
Na podstawie: L. Rutkowski i in., Stan zachowania i przekształcenia szaty roślinnej wybranych rezerwatów doliny dolnej Wisły, w: Wycieczki geobotaniczne. Region Kujawsko-Pomorski, Toruń 2004; rośliny.urzadzaja.pl; źródło fotografii: Wikimedia Commons.
Zadanie 17.1. (0–2)
Oceń, czy poniższe stwierdzenia dotyczące roślinności muraw kserotermicznych znajdujących się w rezerwacie „Zbocza Płutowskie" są prawdziwe. Zaznacz P, jeśli stwierdzenie jest prawdziwe, albo F – jeśli jest fałszywe.
# Stwierdzenie P / F 1. Murawy kserotermiczne w rezerwacie „Zbocza Płutowskie" są ekosystemami, których utrzymanie wymaga działalności człowieka. P / F 2. Na murawach kserotermicznych w rezerwacie „Zbocza Płutowskie" po zaprzestaniu użytkowania gospodarczego doszło do zmian składu gatunkowego ekosystemu. P / F 3. Umiarkowane użytkowanie gospodarcze muraw kserotermicznych w rezerwacie „Zbocza Płutowskie" jest działaniem umożliwiającym zachowanie typowego składu gatunkowego muraw kserotermicznych. P / F Zadanie 17.2. (0–1)
Wyjaśnij, dlaczego zaniechanie gospodarczego użytkowania zboczy wpłynęło negatywnie na roślinność muraw kserotermicznych.
Zadanie 17.3. (0–2)
Zaznacz dwa przykłady działań z zakresu ochrony czynnej muraw kserotermicznych.
A. Regularna głęboka orka. B. Wycinka drzew i krzewów. C. Kontrolowany wypas zwierząt. D. Wprowadzenie do rezerwatu roślin uprawnych. E. Nawożenie muraw kserotermicznych związkami azotowymi.
Pokaż odpowiedź
17.1.
# Stwierdzenie Ocena 1 Murawy są ekosystemami półnaturalnymi, których utrzymanie wymaga działalności człowieka P 2 Po zaprzestaniu użytkowania doszło do zmian składu gatunkowego P 3 Umiarkowane użytkowanie umożliwia zachowanie typowego składu gatunkowego P Wszystkie 3 stwierdzenia = P (wszystkie prawdziwe).
Uzasadnienia:
P — murawy kserotermiczne są półnaturalne (powstały dzięki działalności człowieka — wypas, koszenie). Bez ingerencji ulegają sukcesji — zarastają.
P — po zaprzestaniu użytkowania (po 1963) zaobserwowano ekspansję sosny + krzewów → zacienienie + zmiana składu gatunkowego (utrata gatunków światłolubnych).
P — umiarkowany wypas/koszenie powstrzymuje sukcesję → zachowanie muraw + ich gatunków typowych (ostnice, ożanki, sasanki, ksztrzykiewice).
17.2. Zaniechanie gospodarczego użytkowania zboczy wpłynęło negatywnie na murawy kserotermiczne, ponieważ:
- Brak wypasu i koszenia → niezjedzone rośliny zaczynają konkurować ze sobą.
- Sukcesja ekologiczna postępuje: na murawie zaczynają wkraczać gatunki ekspansywne — głównie sosna zwyczajna + krzewy (głóg, tarnina, róża).
- Sosna + krzewy zacieniały murawy → zmniejszało dostęp światła dla roślin światłolubnych (kserotermicznych).
- Murawy kserotermiczne to gatunki światłolubne (heliofity) — wymagają pełnego słońca → bez słońca giną.
- Konkurencja o wodę i składniki gleby między sosną a roślinami muraw → murawy wypierane.
- Wzbogacenie gleby azotem z opadłych liści sosen → eutrofizacja → preferowanie gatunków nitrofilnych zamiast kserotermicznych.
Skutek: utrata gatunków typowych dla muraw + zubożenie bioróżnorodności + zanik rezerwatu jako celu ochrony.
17.3. Przykłady ochrony czynnej muraw kserotermicznych:
- B. Wycinka drzew i krzewów — usuwanie sosen i krzewów eliminuje zacienienie i konkurencję → murawy odzyskują światło i przestrzeń.
- C. Kontrolowany wypas zwierząt — zwierzęta zjadają młode pędy drzew + traw, powstrzymując sukcesję. Tradycyjna metoda hodowlana, ekosystem pasterski.
Dlaczego nie inne?:
- A. Regularna głęboka orka — niszczyłaby murawy (orka odsłania glebę, niszczy korzenie wieloletnich roślin).
- D. Wprowadzenie roślin uprawnych — inwazja gatunków obcych, niszczy ekosystem naturalny.
- E. Nawożenie związkami azotowymi — eutrofizacja, faworyzowanie gatunków konkurencyjnych (azotofilnych), nie kserotermicznych.
Odpowiedź: B + C.
⚠ Typowa pułapka: Pułapka 17.1 — odpowiedź "F" na 1 (myśląc, że "naturalne ekosystemy nie wymagają człowieka"). Klucz: **murawy kserotermiczne** są **półnaturalne** = stworzone przez działalność człowieka. Bez ingerencji ulegają sukcesji. Pułapka 17.2 — odpowiedź "drzewa rosły". Klucz: **mechanizm**: 1. Sukcesja (sosna + krzewy). 2. Zacienienie. 3. Murawy = heliofity → giną w cieniu. Pułapka 17.3 — wybór A (orka). Orka niszczyłaby murawy (odsłania glebę, wyrywa korzenie). Ochrona czynna **nie jest niszczeniem**.
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku → - Matura CKE · maj 2023 · zad. 18 2 pkt ekologia, gatunki inwazyjne, norka amerykańska, ochrona przyrody
Wizon (Neogale vison) to gatunek drapieżnego ssaka z rodziny łasicowatych. Wizon ma naturalny zasięg występowania ograniczony do Stanów Zjednoczonych i Kanady. Dziko żyjąca populacja wizonów w północno-zachodniej Polsce powstała prawdopodobnie od wizonów zbiegłych z miejscowych ferm hodowlanych w latach 80. XX wieku.
Wizon jest drapieżnikiem. Skład jego diety wykazuje znaczne zróżnicowanie w zależności od obszaru i pory roku – wizon adaptuje się do zmian w dostępności poszczególnych ofiar. W końcu lat 90. ubiegłego wieku na terenie obecnego Parku Narodowego „Ujście Warty" przeprowadzono badania drapieżnictwa wizonów na ptakach wodnych. Okazało się, że na wiosnę i w lecie ptaki stanowiły 45–60% biomasy skonsumowanej przez wizony na terenie zbiornika zalewowego oraz 35–46% na jego obrzeżach. Odnotowano wyraźny spadek sukcesu lęgowego gęsi gęgawy, a najczęstszą przyczyną strat lęgów okazały się wizony.
Na poniższych mapach przedstawiono odsetek obwodów łowieckich w poszczególnych powiatach północno-zachodniej Polski, w których odnotowano obecność wizona w latach 2003 i 2009.
Na podstawie: www.rfosigw.gov.pl
Zadanie 18. (0–2)
Określ, które z poniższych kryteriów gatunku inwazyjnego spełnia w przypadku wizona w północno-zachodniej Polsce. Zaznacz T, jeśli kryterium jest spełnione, albo N – jeśli nie jest spełnione.
# Kryterium T / N 1. Gatunek jest obcego pochodzenia. T / N 2. Gatunek rozprzestrzenia się na obszarach położonych poza naturalnym zasięgiem swojego występowania. T / N 3. Gatunek ma negatywny wpływ na rodzimą florę lub faunę. T / N Pokaż odpowiedź
18.1. Kryteria gatunku inwazyjnego — wizon spełnia wszystkie:
# Kryterium Wizon? 1 Gatunek jest obcego pochodzenia T 2 Rozprzestrzenia się poza naturalnym zasięgiem T 3 Ma negatywny wpływ na rodzimą florę/faunę T Uzasadnienia:
T — naturalne pochodzenie wizona = Ameryka Północna (USA + Kanada). W Polsce + Europie = gatunek obcy (sprowadzony do hodowli futerkowej w XX w.).
T — wizon dziko się rozprzestrzenia w Polsce po ucieczce z ferm. Mapy 2003 vs 2009 pokazują rosnący zasięg (kolonizacja kolejnych powiatów). Występuje już w połowie Polski.
T — wizon ma negatywny wpływ na rodzimą faunę:
- Spadek populacji rodzimej norki europejskiej (Mustela lutreola) — wyparta z większości Europy przez konkurencję.
- Drapieżnictwo na ptakach wodnych (kaczki, perkozy, mewy) — spadek lęgów.
- Drapieżnictwo na płazach — kijanki, dorosłe żaby/ropuchy w stawach.
- Drapieżnictwo na drobnych gryzoniach — szczury wodne, karczowniki, raki.
- Konkurencja z wydrą o pokarm i siedlisko.
Wszystkie 3 kryteria spełnione → wizon = gatunek inwazyjny (alien invasive species, IAS).
Definicja inwazyjna (Unia Europejska, Konwencja o Bioróżnorodności):
- Obcy (sprowadzony przez człowieka lub przybyły naturalnie z innego kontynentu).
- Naturalizowany (skutecznie rozmnaża się + rośnie populacja).
- Inwazyjny (negatywny wpływ ekologiczny lub gospodarczy).
Wizon spełnia wszystkie trzy → prawnie chroniony przed handlem (Rozporządzenie UE 1143/2014, lista gatunków inwazyjnych unijnego ryzyka).
⚠ Typowa pułapka: Pułapka — pomylenie wizona z **norką europejską**. Norka europejska (*Mustela lutreola*) = **rodzima** w Europie, **krytycznie zagrożona** (~95% populacji zniknęło). Wizon = **inwazyjny**, **dziki** w Europie z hodowli amerykańskiej. Pułapka — odpowiedź "tylko 2 z 3 kryteriów". Klucz: wizon spełnia **wszystkie 3** (obcy + rozprzestrzenia się + szkodzi). **Definicja** inwazyjnego = wszystkie 3 razem.
Zobacz pełne rozwiązanie krok po kroku →